वीज बोर्ड भरणे (Electric Board Wiring)
प्रस्तावना (Introduction)
वीज बोर्ड भरणे म्हणजे विविध इलेक्ट्रिकल घटक
Switch – स्विच
Holder – होल्डर
Socket – सॉकेट / पिनचा खोक्का
Fuse – फ्यूज
Indicator – इंडिकेटर / सूचक दिवा
Neutral – न्यूट्रल
एका बोर्डवर योग्य रचनेत बसवणे आणि त्यांना वायरिंगद्वारे जोडणे होय.
ही पद्धत घर, शाळा, कार्यालये, उद्योग अशा ठिकाणी वापरली जाते.
वीज बोर्ड तयार करताना सुरक्षितता
योग्य वायरिंग पद्धत आणि रंगसंकेत (color code)
बोर्ड भरण्यासाठी लागणारे साहित्य
स्विच
होल्डर
सॉकेट
फ्यूज
इंडिकेटर
नट
न्यूट्रल वायर
फेज वायर
टेप
स्क्रू
स्क्रूड्रायव्हर
बोर्ड / प्लेट
उद्देश (Objective)
वीज बोर्ड भरण्याचे उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत :
वीज सर्किटची रचना आणि जोडणी समजणे.
स्विच, सॉकेट, होल्डर इत्यादी घटकांचा वापर शिकणे.
वायरिंग करताना सुरक्षित पद्धतींचा वापर करणे.
योग्य साधने व साहित्य वापरून एक कार्यक्षम बोर्ड तयार करणे.
वीज सर्किटचे कार्य प्रत्यक्ष दाखविणे.
कृती (Procedure)
आवश्यक साहित्य :
प्लायवुड बोर्ड किंवा फलक
स्विच, सॉकेट, होल्डर, फ्यूज, इंडिकेटर
फ्लेक्सिबल वायर (लाल, काळा, हिरवा रंग)
स्क्रू, स्क्रू ड्रायव्हर, वायर स्ट्रिपर
टेस्टर, प्लायर, कटिंग प्लायर
कृतीची पावले
बोर्डावर घटकांची मांडणी ठरवा.
स्विच, सॉकेट, होल्डर इत्यादी घटक ठरलेल्या जागी बसवा.
वायरचे आवश्यक लांबीचे तुकडे कापा आणि टोक स्ट्रिप करा.
Live (लाल), Neutral (काळा) आणि Earth (हिरवा) वायर रंगसंकेतांप्रमाणे जोडा.
स्क्रू नीट घट्ट करा आणि कनेक्शन तपासा.
सर्किट पूर्ण झाल्यावर टेस्टरने चाचणी घ्या.
शेवटी वीजपुरवठा जोडून बोर्ड कार्यरत असल्याची खात्री करा.
४. निरीक्षण (Observation)
वीजपुरवठा दिल्यावर बल्ब/इंडिकेटर योग्यरित्या पेटला.
स्विच चालू-बंद केल्यावर कार्य नीट होते.
सॉकेटमध्ये प्लग लावल्यानंतर वीज प्रवाह मिळतो.
कोणत्याही ठिकाणी शॉर्ट सर्किट किंवा स्पार्किंग होत नाही.
वायरिंग नीटनेटकी, सुरक्षित व कार्यक्षम दिसते.
बदल / निष्कर्ष (Result / Conclusion)
बोर्ड नीट भरल्यास सर्व घटक योग्यरित्या कार्य करतात.
वीज पुरवठा नियंत्रित व सुरक्षितपणे मिळतो.
सर्किट समजण्यास व प्रत्यक्ष वापरास सोपे होते.
योग्य वायरिंगमुळे अपघात, शॉर्ट सर्किट आणि वाया जाणारी ऊर्जा टाळता येते.
वीज बोर्ड भरणे हे व्यावसायिक शिक्षणातील अत्यंत उपयुक्त व मूलभूत प्रयोग आहे.
मोटर रिवाइंडिंग
प्रस्तावना
आजच्या औद्योगिक व घरगुती वापरामध्ये इलेक्ट्रिक मोटार ला खूप महत्त्व आहे. पंखे, पंप, मिक्सर, मशीनरी आदी उपकरणांमध्ये मोटारचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. मोटारमध्ये बिघाड झाल्यास ती पुन्हा कार्यक्षम करण्यासाठी मोटार रिव्हायंडिंग ही महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा म्हणून मोटार रिव्हायंडिंगचा अभ्यास करण्यात आला.
उद्देश
मोटार रिव्हायंडिंगची प्रक्रिया समजून घेणे
मोटारमधील विविध भागांची माहिती मिळवणे
इलेक्ट्रिकल कामातील सुरक्षिततेचे नियम जाणून घेणे
प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेणे
कौशल्य आणि आत्मविश्वास वाढवणे
साहित्य
खराब झालेली इलेक्ट्रिक मोटार
कॉपर वायर (तांबे तार)
इन्सुलेशन पेपर / स्लीव्ह
वार्निश
स्क्रू ड्रायव्हर, प्लायर
हॅमर, स्पॅनर
मल्टीमीटर
हातमोजे व सुरक्षा साधने
कृती
सर्वप्रथम मोटार उघडून तिची तपासणी करण्यात आली.
जुनी जळलेली वायंडिंग काढून टाकली.
स्लॉट स्वच्छ करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
आवश्यक मापानुसार नवीन कॉपर वायर वायंडिंग केली.
वायंडिंग योग्य प्रकारे जोडून बांधणी केली.
मोटारमध्ये वार्निश लावून ती वाळवली.
शेवटी मोटार पुन्हा बसवून चाचणी घेतली.
निरीक्षण
रिव्हायंडिंग करताना अचूक मोजमाप महत्त्वाचे असते.
सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यावश्यक आहे.
योग्य वायर व इन्सुलेशनमुळे मोटारची कार्यक्षमता वाढते.
प्रत्यक्ष कामातून अधिक चांगले ज्ञान मिळाले.
निष्कर्ष
मोटार रिव्हायंडिंगचा हा अनुभव अत्यंत उपयुक्त व ज्ञानवर्धक ठरला. या प्रक्रियेमुळे मोटार पुन्हा कार्यक्षम बनते व खर्चात बचत होते. अशा प्रकारचे कौशल्य आत्मसात केल्यास रोजगाराच्या संधीही उपलब्ध होऊ शकतात. मोटार रिव्हायंडिंगमुळे तांत्रिक ज्ञानासोबतच आत्मविश्वास वाढला.
स्टार्टर बसवण्याचा अनुभव
प्रस्तावना
आजच्या औद्योगिक व घरगुती विद्युत प्रणालीमध्ये स्टार्टर ला महत्त्वाचे स्थान आहे. मोटार सुरक्षितपणे सुरू होण्यासाठी आणि तिला जास्त विद्युत प्रवाहापासून संरक्षण मिळावे यासाठी स्टार्टरचा वापर केला जातो. प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळावा म्हणून स्टार्टर बसवण्याचा उपक्रम करण्यात आला. या उपक्रमातून आम्हाला इलेक्ट्रिकल कामातील मूलभूत ज्ञान व सुरक्षिततेचे महत्त्व समजले.
उद्देश
स्टार्टरचे कार्य व उपयोग समजून घेणे
मोटारला स्टार्टर कसा जोडायचा हे शिकणे
इलेक्ट्रिकल वायरिंगचे प्राथमिक ज्ञान मिळवणे
सुरक्षिततेचे नियम पाळण्याची सवय लावणे
प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेणे
साहित्य
स्टार्टर (DOL / सिंगल फेज)
इलेक्ट्रिक मोटार
कॉन्टॅक्टर, ओव्हरलोड रिले
वायर (योग्य क्षमतेची)
स्क्रू ड्रायव्हर, टेस्टर
प्लायर, स्पॅनर
मल्टीमीटर
सेफ्टी हातमोजे
कृती
सर्वप्रथम वीज पुरवठा बंद केला.
स्टार्टर व मोटारची तपासणी केली.
वायरिंग डायग्रामप्रमाणे कनेक्शन केले.
कॉन्टॅक्टर व ओव्हरलोड रिले योग्य प्रकारे जोडले.
सर्व स्क्रू घट्ट बसवले.
कनेक्शन पुन्हा तपासून वीज पुरवठा सुरू केला.
मोटार सुरू करून तिची कार्यक्षमता पाहिली.
निरीक्षण
स्टार्टरमुळे मोटार सुरक्षितपणे सुरू होते.
ओव्हरलोड रिले मोटारचे संरक्षण करते.
योग्य वायरिंग केल्यास अपघाताचा धोका कमी होतो.
प्रत्यक्ष कामामुळे समज अधिक पक्की झाली.
निष्कर्ष
स्टार्टर बसवण्याचा हा अनुभव अत्यंत उपयुक्त व ज्ञानवर्धक ठरला. या प्रक्रियेमुळे मोटार सुरक्षितपणे चालवता येते हे स्पष्ट झाले. अशा प्रकारच्या प्रात्यक्षिकांमुळे तांत्रिक कौशल्य, आत्मविश्वास व सुरक्षिततेची जाणीव वाढते. भविष्यातील इलेक्ट्रिकल कामासाठी हा अनुभव निश्चितच उपयोगी ठरेल
टेबल फैन दुरस्त करण्याचा अनुभव
) प्रस्तावना
घरगुती वापरात टेबल फॅन हे महत्त्वाचे विद्युत उपकरण आहे. उन्हाळ्यात थंड हवा देण्यासाठी त्याचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग होतो. सतत वापर, धूळ किंवा योग्य देखभाल न झाल्यास टेबल फॅनमध्ये तांत्रिक बिघाड निर्माण होतो. अशा वेळी फॅन दुरुस्तीचे प्राथमिक ज्ञान उपयुक्त ठरते. या ब्लॉगमध्ये टेबल फॅन दुरुस्ती करताना आलेला प्रत्यक्ष अनुभव मांडलेला आहे.
२) साहित्य
टेबल फॅन दुरुस्तीसाठी खालील साहित्य व साधने वापरण्यात आली:
स्क्रू ड्रायव्हर (प्लस व मायनस)
टेस्ट पेन
स्पॅनर / प्लायर
इन्सुलेशन टेप
ग्रीस किंवा मशीन तेल
कॅपेसिटर (आवश्यकतेनुसार)
साफसफाईसाठी कापड व ब्रश
वायर कटर
अतिरिक्त वायर
टेबल फॅन
३) उद्देश
टेबल फॅनमधील बिघाड ओळखणे
फॅनच्या विविध भागांची माहिती घेणे
सुरक्षित पद्धतीने दुरुस्ती करणे
प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळवणे
विद्युत उपकरणांची काळजी व देखभाल शिकणे
४) कृती (कार्यपद्धती)
सर्वप्रथम फॅनचा प्लग काढून वीजपुरवठा बंद केला.
फॅनची जाळी व कव्हर स्क्रू ड्रायव्हरने काढली.
पंखा वेगळा करून नीट साफ केला.
मोटर उघडून आतली धूळ काढली.
बेअरिंगला ग्रीस/तेल लावले.
वायरिंग, स्विच व कॅपेसिटर तपासला.
खराब किंवा सैल भाग दुरुस्त/बदलले.
सर्व भाग पुन्हा व्यवस्थित बसवून फॅन चालू करून तपासणी केली.
५) निरीक्षण
फॅन चालू असताना आवाज जास्त येत होता.
फॅनची गती कमी झालेली दिसली.
बेअरिंग कोरडी व धुळीने भरलेली होती.
कॅपेसिटर कमजोर झालेला आढळला.
काही वायर सैल झालेल्या होत्या.
६) निष्कर्ष
टेबल फॅन दुरुस्ती करताना सुरक्षितता, योग्य साधने व काळजी आवश्यक असते. योग्य देखभाल केल्यास फॅनची कार्यक्षमता वाढते व आयुष्य लांबते. या अनुभवातून विद्युत उपकरणांची रचना, कार्यपद्धती व प्राथमिक दुरुस्तीचे ज्ञान मिळाले. भविष्यात अशा उपकरणांची दुरुस्ती आत्मविश्वासाने करता येईल.
बायो ग्यास चा अनुभव
१) प्रस्तावना
आजच्या काळात इंधनाची गरज वाढत चालली आहे तसेच पर्यावरण संरक्षणही तितकेच महत्त्वाचे झाले आहे. बायोगॅस हे एक पर्यावरणपूरक व नवीकरणीय ऊर्जा स्रोत आहे. शेण, अन्नकचरा व सेंद्रिय पदार्थांपासून बायोगॅस तयार केला जातो. या प्रात्यक्षिकातून बायोगॅस निर्मितीची प्रक्रिया प्रत्यक्ष पाहण्याची व समजून घेण्याची संधी मिळाली.
२) साहित्य
बायोगॅसचे प्रात्यक्षिक करण्यासाठी खालील साहित्य वापरण्यात आले:
बायोगॅस टाकी / ड्रम
गायीचे शेण
पाणी
प्लास्टिक पाईप
गॅस साठवण पिशवी / बलून
गॅस व्हॉल्व्ह
स्टोव्ह / बर्नर
मोजमाप भांडे
काठी / ढवळणीसाठी दांडा
मॅचस्टिक / लायटर
३) उद्देश
बायोगॅस निर्मितीची प्रक्रिया समजून घेणे
नवीकरणीय ऊर्जेचे महत्त्व जाणून घेणे
सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य उपयोग कसा करावा हे शिकणे
पर्यावरणपूरक इंधनाचा अनुभव घेणे
प्रात्यक्षिकाद्वारे वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे
४) कृती (कार्यपद्धती)
गायीचे शेण व पाणी समप्रमाणात मिसळले.
हे मिश्रण बायोगॅस टाकीत टाकले.
टाकी पूर्णपणे बंद करून हवाबंद स्थिती तयार केली.
टाकीला पाईप व गॅस साठवण पिशवी जोडली.
काही दिवसांनी टाकीतून गॅस तयार होऊ लागला.
तयार झालेला गॅस पाईपद्वारे पिशवीत साठवला.
गॅस व्हॉल्व्ह उघडून स्टोव्हला जोडला.
गॅस पेटवून त्याची ज्वाला निरीक्षण केली.
५) निरीक्षण
काही दिवसांनी गॅस तयार होण्यास सुरुवात झाली.
सुरुवातीला गॅसची ज्वाला कमी होती.
काही काळानंतर निळसर ज्वाला दिसू लागली.
गॅसला कोणताही वास नव्हता.
उरलेला पदार्थ खत म्हणून वापरण्यायोग्य होता.
६) निष्कर्ष
बायोगॅस हे स्वस्त, स्वच्छ व पर्यावरणपूरक इंधन आहे. सेंद्रिय कचऱ्यापासून उपयुक्त ऊर्जा तयार करता येते हे या प्रात्यक्षिकातून स्पष्ट झाले. बायोगॅस प्रकल्पामुळे इंधन बचत होते तसेच शेतीसाठी सेंद्रिय खतही मिळते. त्यामुळे बायोगॅसचा वापर वाढवणे समाज व पर्यावरण दोन्हींसाठी फायदेशीर आहे.
फ्युज बसवण्याच अनुभव
प्रस्तावना
विद्युत उपकरणे सुरक्षितपणे वापरण्यासाठी फ्यूज हे अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षण साधन आहे. जास्त प्रवाह (ओव्हरलोड) किंवा शॉर्ट सर्किट झाल्यास फ्यूज वितळून विद्युत सर्किट तोडतो व उपकरणांचे नुकसान टाळतो. फ्यूज योग्य प्रकारे बसवणे हे सुरक्षिततेच्या दृष्टीने आवश्यक आहे. या ब्लॉगमध्ये फ्यूज बसवण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मांडलेला आहे.
साहित्य
फ्यूज बसवण्यासाठी खालील साहित्य व साधने वापरण्यात आली:
फ्यूज (योग्य अँपिअरचा)
फ्यूज होल्डर
स्क्रू ड्रायव्हर
टेस्ट पेन
प्लायर
वायर कटर
इन्सुलेशन टेप
विद्युत वायर
मेन स्विच / बोर्ड
सेफ्टी हातमोजे
उद्देश
फ्यूजचे कार्य समजून घेणे
योग्य अँपिअरचा फ्यूज निवडणे
सुरक्षित पद्धतीने फ्यूज बसवणे
विद्युत अपघात टाळण्याचे ज्ञान मिळवणे
प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घ
टेस्ट पेनने विद्युत प्रवाह नसल्याची खात्री केली.
फ्यूज होल्डर उघडून जुना फ्यूज काढला.
योग्य अँपिअरचा नवीन फ्यूज निवडला.
फ्यूज होल्डरमध्ये फ्यूज नीट बसवला.
वायर जोडणी घट्ट केली.
इन्सुलेशन टेप लावून सुरक्षितता सुनिश्चित केली.
मेन स्विच चालू करून फ्यूजची चाचणी घेतली.
निरीक्षण
योग्य अँपिअरचा फ्यूज बसवल्यावर सर्किट सुरळीत चालू झाले.
ओव्हरलोड टाळण्यासाठी फ्यूज उपयुक्त ठरतो.
चुकीच्या अँपिअरचा फ्यूज धोकादायक ठरू शकतो.
फ्यूज बसवताना सुरक्षिततेची काळजी आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
फ्यूज हे विद्युत सुरक्षिततेचे महत्त्वाचे साधन आहे. योग्य अँपिअरचा फ्यूज बसवल्यास विद्युत उपकरणांचे नुकसान टाळता येते व अपघाताची शक्यता कमी होते. या अनुभवातून विद्युत सर्किटमधील संरक्षण प्रणालीचे महत्त्व समजले. भविष्यात विद्युत काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यावश्यक आहे.
वायरिंग चा अनुभव
प्रस्तावना
आजच्या आधुनिक युगात वीज ही आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. घरगुती उपकरणे, शाळा, उद्योगधंदे सर्व काही विजेवर अवलंबून आहे. ही वीज सुरक्षितपणे आणि योग्य प्रकारे वापरण्यासाठी वायरिंगचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे. मला केलेल्या वायरिंगच्या कामातून हा अनुभव प्रत्यक्ष शिकता आला.
साहित्य (साधने)
वायरिंग करताना खालील साहित्याचा उपयोग करण्यात आला:
विद्युत वायर (लाल, काळी, हिरवी)
स्विच बोर्ड
होल्डर व बल्ब
प्लग व सॉकेट
स्क्रू ड्रायव्हर
टेस्टर
इन्सुलेशन टेप
उद्देश
वायरिंग करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे:
विद्युत जोडणीची प्रत्यक्ष माहिती मिळवणे
सुरक्षितपणे वीज वापरण्याचे ज्ञान आत्मसात करणे
सैद्धांतिक ज्ञानासोबत प्रत्यक्ष अनुभव घेणे
भविष्यात स्वतः लहान विद्युत कामे करण्यास सक्षम होणे
कृती
सर्वप्रथम आवश्यक साहित्य एकत्र केले. त्यानंतर वायर योग्य लांबीने कापून त्यांच्या टोकावरील इन्सुलेशन काढले. फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ वायर योग्य ठिकाणी जोडल्या. स्विच, होल्डर व प्लग यांची जोडणी काळजीपूर्वक केली. सर्व जोडण्या पूर्ण झाल्यावर टेस्टरच्या मदतीने तपासणी केली आणि नंतर वीजपुरवठा सुरू केला. बल्ब व्यवस्थित पेटल्यावर वायरिंग यशस्वी झाल्याची खात्री झाली.
निरीक्षण
योग्य रंगांच्या वायर वापरणे खूप महत्त्वाचे आहे
सैल जोडणीमुळे धोका निर्माण होऊ शकतो
सुरक्षितता पाळल्यास काम सोपे व सुरक्षित होते
प्रत्यक्ष काम करताना आत्मविश्वास वाढतो
निष्कर्ष
वायरिंग करताना मला खूप काही शिकायला मिळाले. केवळ पुस्तकातील ज्ञान पुरेसे नसून प्रत्यक्ष अनुभव महत्त्वाचा असतो हे लक्षात आले. सुरक्षितता, संयम आणि योग्य पद्धत यांचा अवलंब केल्यास वायरिंगचे काम यशस्वी होते. हा अनुभव माझ्यासाठी ज्ञानवर्धक व उपयोगी ठरला.
ग्रे वाटर चा अनुभव
प्रस्तावना
पाण्याची वाढती टंचाई ही आजची मोठी समस्या आहे. स्वच्छ पाण्याचा योग्य वापर आणि पुनर्वापर करणे काळाची गरज बनली आहे. घरगुती वापरातून निघणारे ग्रे वॉटर योग्य प्रकारे प्रक्रिया करून पुन्हा वापरता येते. आम्ही ग्रे वॉटरचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आणि त्यातून अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी शिकायला मिळाल्या.
साहित्य
ग्रे वॉटरचा प्रयोग करताना खालील साहित्याचा वापर करण्यात आला:
वापरलेले पाणी (हात धुणे, भांडी धुणे, आंघोळ)
फिल्टर ड्रम / टाकी
वाळू
खडी
कोळसा
पाईप
बादली
उद्देश
या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे होता:
पाण्याचा पुनर्वापर कसा करता येतो हे समजून घेणे
पाणी बचतीचे महत्त्व जाणून घेणे
पर्यावरण संरक्षणाबाबत जागरूकता निर्माण करणे
प्रत्यक्ष प्रयोगातून शाश्वत विकासाची संकल्पना समजून घेणे
कृती
सर्वप्रथम घरगुती वापरातून निघालेले ग्रे वॉटर एका टाकीत साठवले. त्यानंतर फिल्टर ड्रममध्ये खालच्या थरात खडी, त्यावर वाळू आणि सर्वात वर कोळशाचा थर लावला. ग्रे वॉटर या फिल्टरमधून हळूहळू सोडले. फिल्टर झालेल्या पाण्याला वेगळ्या भांड्यात साठवले. हे पाणी झाडांना पाणी देण्यासाठी आणि साफसफाईसाठी वापरण्यात आले.
निरीक्षण
फिल्टरनंतर पाणी बऱ्यापैकी स्वच्छ झाले
दुर्गंधी कमी झाल्याचे जाणवले
झाडांना दिल्यावर कोणताही वाईट परिणाम दिसला नाही
पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत झाली
निष्कर्ष
ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर हा पाणी बचतीसाठी एक प्रभावी उपाय आहे. थोड्या प्रयत्नांत आणि कमी खर्चात आपण पाण्याचा योग्य उपयोग करू शकतो. या अनुभवातून आम्हाला पर्यावरण संरक्षणाचे महत्त्व समजले आणि भविष्यातही असे उपक्रम राबवण्याची प्रेरणा मिळाली.
सोलर लाईट फिटिंग चा अनुभव
प्रस्तावना
आज ऊर्जा बचत आणि पर्यावरण संरक्षण हे अत्यंत महत्त्वाचे विषय झाले आहेत. पारंपरिक विजेऐवजी पर्यावरणपूरक ऊर्जास्रोतांचा वापर वाढत आहे. सौरऊर्जा ही अक्षय आणि स्वच्छ ऊर्जा असल्यामुळे सोलर लाईटचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जात आहे. आम्ही सोलर लाईट फिटिंगचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आणि त्यातून अनेक उपयुक्त गोष्टी शिकायला मिळाल्या.
साहित्य
सोलर लाईट फिटिंगसाठी खालील साहित्य वापरण्यात आले:
- सोलर पॅनल
- सोलर लाईट (LED)
- बॅटरी
- चार्ज कंट्रोलर
- वायर
- स्क्रू ड्रायव्हर
- स्क्रू व क्लॅम्प
- पोल / भिंत (लाईट बसवण्यासाठी)
उद्देश
या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे होता:
- सौरऊर्जेचा प्रत्यक्ष वापर समजून घेणे
- वीज बचतीचे महत्त्व जाणून घेणे
- पर्यावरणपूरक उपायांचा अवलंब करणे
- प्रत्यक्ष कामातून तांत्रिक कौशल्य वाढवणे
कृती
सर्वप्रथम योग्य ठिकाण निवडले जिथे सोलर पॅनलला पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळेल. त्यानंतर सोलर पॅनल सुरक्षितपणे बसवले. पॅनलला चार्ज कंट्रोलर आणि बॅटरीशी जोडले. पुढे LED लाईट योग्य उंचीवर बसवून सर्व वायर जोडण्या तपासल्या. सर्व जोडण्या पूर्ण झाल्यानंतर लाईटची चाचणी घेतली. संध्याकाळी अंधार पडताच सोलर लाईट आपोआप सुरू झाल्याचे दिसले.
निरीक्षण
- दिवसा सोलर पॅनलने बॅटरी चांगल्या प्रकारे चार्ज केली
- रात्री लाईट तेजस्वी प्रकाश देत होता
- कोणत्याही विजेची गरज न लागता लाईट सुरू होता
- देखभाल कमी लागणारी आणि सुरक्षित व्यवस्था आहे
निष्कर्ष
सोलर लाईट फिटिंगचा अनुभव खूपच उपयुक्त ठरला. यामुळे ऊर्जा बचत, खर्चात बचत आणि पर्यावरण संरक्षण यांचे महत्त्व समजले. अशा पर्यावरणपूरक उपायांचा अधिकाधिक वापर केल्यास भविष्यात ऊर्जा समस्या कमी करता येतील. हा अनुभव आम्हाला शाश्वत विकासाकडे वाटचाल करण्याची प्रेरणा देणारा ठरला.
बटरी मेंटेनेस
प्रस्तावना
आजच्या आधुनिक युगात बॅटरी ही आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहे. मोबाईल, इन्व्हर्टर, वाहन, सौरऊर्जा प्रणाली अशा विविध उपकरणांमध्ये बॅटरीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. बॅटरी योग्य प्रकारे कार्यरत राहण्यासाठी तिचे मेंटेनन्स करणे अत्यंत आवश्यक आहे. आज आम्ही बॅटरी मेंटेनन्स विषयी सविस्तर माहिती शिकलो, ज्यामुळे बॅटरीचे आयुष्य वाढवता येते आणि सुरक्षिततेची खात्री करता येते.
साहित्य
बॅटरी मेंटेनन्स शिकण्यासाठी व प्रत्यक्ष कृतीसाठी खालील साहित्याची आवश्यकता भासते:
बॅटरी (लीड ॲसिड बॅटरी)
डिस्टिल्ड वॉटर
स्क्रूड्रायव्हर
मल्टीमीटर
हातमोजे व सेफ्टी चष्मा
स्वच्छ कापड
बेकिंग सोडा व पाणी (स्वच्छतेसाठी)
उद्देश
बॅटरी मेंटेनन्स शिकण्यामागील मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत:
बॅटरीची कार्यक्षमता वाढवणे
बॅटरीचे आयुष्य अधिक काळ टिकवणे
बॅटरी वापरताना होणारे अपघात टाळणे
योग्य चार्जिंग व देखभाल पद्धती समजून घेणे
दैनंदिन जीवनात बॅटरीचा सुरक्षित वापर करणे
कृती
आजच्या सत्रामध्ये आम्ही खालील कृती प्रत्यक्ष करून पाहिल्या:
बॅटरीची बाह्य स्वच्छता करून टर्मिनलवरील घाण काढली.
बॅटरीतील इलेक्ट्रोलाइटची पातळी तपासली.
आवश्यकतेनुसार डिस्टिल्ड वॉटर भरले.
मल्टीमीटरच्या सहाय्याने बॅटरीचा व्होल्टेज तपासला.
बॅटरी योग्य प्रकारे चार्ज केली आहे का हे पाहिले.
सुरक्षिततेच्या दृष्टीने हातमोजे व चष्म्याचा वापर केला.
निरीक्षण
कृती दरम्यान आम्हाला असे निरीक्षण झाले की,
वेळोवेळी मेंटेनन्स न केल्यास बॅटरीची कार्यक्षमता कमी होते.
इलेक्ट्रोलाइटची पातळी कमी असल्यास बॅटरी लवकर खराब होते.
स्वच्छ टर्मिनलमुळे वीज प्रवाह सुरळीत राहतो.
योग्य चार्जिंगमुळे बॅटरी अधिक काळ चांगल्या स्थितीत राहते.
निष्कर्ष
आज आम्ही बॅटरी मेंटेनन्स विषयी महत्त्वपूर्ण माहिती शिकलो. योग्य देखभाल केल्यास बॅटरी सुरक्षित, कार्यक्षम व दीर्घकाळ टिकणारी ठरते हे आम्हाला समजले. या ज्ञानाचा उपयोग करून आपण बॅटरीशी संबंधित खर्च कमी करू शकतो तसेच पर्यावरणाचे संरक्षणही करू शकतो. बॅटरी मेंटेनन्स हे प्रत्येकाने शिकणे आवश्यक आहे, असे आम्हाला या सत्रातून निश्चितपणेयाल्डीआर
यलडीआर बसवण्याचा अनुभव
आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात स्वयंचलित (ऑटोमॅटिक) प्रणालींना खूप महत्त्व प्राप्त झाले आहे. प्रकाशाच्या आधारे कार्य करणारी उपकरणे ही ऊर्जा बचतीसाठी उपयुक्त ठरतात. LDR (Light Dependent Resistor) हा असा एक घटक आहे जो प्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार आपला प्रतिकार बदलतो. आज आम्ही प्रत्यक्ष LDR बसवून त्याचे कार्य समजून घेतले.
साहित्य
LDR बसवण्यासाठी खालील साहित्य वापरण्यात आले:
LDR (Light Dependent Resistor)
रेसिस्टर
ब्रेडबोर्ड / PCB
जोडणाऱ्या वायर
LED
पॉवर सप्लाय / बॅटरी
स्विच (आवश्यकतेनुसार)
उद्देश
या प्रयोगामागील मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे होते:
LDR चे कार्य समजून घेणे
प्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार प्रतिकार कसा बदलतो हे जाणून घेणे
ऑटोमॅटिक लाईट कंट्रोल प्रणालीची माहिती मिळवणे
ऊर्जा बचतीचे महत्त्व समजून घेणे
प्रत्यक्ष सर्किट जोडण्याचा अनुभव घेणे
कृती
LDR बसवण्याची कृती पुढीलप्रमाणे करण्यात आली:
ब्रेडबोर्डवर LDR व रेसिस्टर योग्य प्रकारे बसवले.
सर्किटमध्ये LED जोडली.
वायरच्या साहाय्याने सर्व घटक जोडले.
पॉवर सप्लाय दिला.
LDR वर प्रकाश टाकून व प्रकाश अडवून त्याचा परिणाम पाहिला.
अंधारात LED पेटते व प्रकाशात बंद होते का हे तपासले.
निरीक्षण
प्रयोगादरम्यान पुढील निरीक्षणे नोंदवली गेली:
प्रकाश पडल्यावर LDR चा प्रतिकार कमी झाला.
अंधारात LDR चा प्रतिकार वाढला.
अंधारात LED पेटली व प्रकाशात ती बंद झाली.
सर्किट योग्य प्रकारे जोडल्यास प्रणाली सुरळीत कार्य करते.
निष्कर्ष
आजच्या प्रयोगातून आम्हाला LDR चे कार्य स्पष्टपणे समजले. LDR च्या सहाय्याने स्वयंचलित प्रकाश व्यवस्था तयार करता येते. अशा प्रणालींचा वापर स्ट्रीट लाईट, गार्डन लाईट व ऊर्जा बचतीसाठी केला जातो. हा प्रयोग अत्यंत उपयुक्त व शैक्षणिक ठरला.
