1. परिचय व महत्त्व
गाय पालन हा शेतीला पूरक आणि फायदेशीर व्यवसाय आहे.दूध, शेण व गोमूत्र यापासून अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.शेणाचा उपयोग सेंद्रिय खत व बायोगॅस निर्मितीसाठी होतो. �Animal Husbandry & Dairying Dept. +12.
२.जातीची माहिती
गीर – जास्त दूध देणारी देशी जात.साहीवाल – उष्ण हवामानात चांगली वाढते.देवणी, डांगी, खिल्लार – महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या जाती.जर्सी आणि होल्स्टीन फ्रिजियन (HF) – संकरित, अधिक दूध उत्पादनासाठी प्रसिद्ध. �Marathi.TV +13.
३.आहार व्यवस्थाप
नहिरवा चारा, सुका चारा आणि संतुलित पशुखाद्य द्यावे.स्वच्छ व भरपूर पिण्याचे पाणी उपलब्ध असावे.खनिज मिश्रण व मीठ नियमित द्यावे. �AgroStar +14.
४.निवारा व स्वच्छता
गोठा हवेशीर, कोरडा आणि स्वच्छ असावा.शेण व घाण दररोज काढावी.माशा व डासांपासून संरक्षण करावे.प्राण्यांचे चांगले आरोग्य, वाढ आणि उत्पादन (दूध, मांस, अंडी इ.) टिकवण्यासाठी योग्य निवारा व स्वच्छता अत्यंत महत्त्वाची आहे.
5. आरोग्य व लसीकरण
प्राण्यांचे चांगले आरोग्य राखण्यासाठी नियमित काळजी, संतुलित आहार, स्वच्छ पाणी आणि वेळेवर लसीकरण करणे आवश्यक आहे. यामुळे रोगांपासून संरक्षण मिळते, उत्पादन वाढते आणि आर्थिक नुकसान टळते.
वेळेवर लसीकरण व जंतनाशक औषधे द्यावीत.आजारी जनावरांना त्वरित पशुवैद्यकीय उपचार मिळावेत.नियमित आरोग्य तपासणी करावी. �Animal Husbandry & Dairying Dept.
6. दूध उत्पादन व प्रक्रिया
दूध उत्पादन हे पशुपालनातील महत्त्वाचे उत्पन्नाचे साधन आहे. निरोगी जनावरे, संतुलित आहार आणि योग्य व्यवस्थापनामुळे दूध उत्पादन वाढते. दूध काढल्यानंतर त्यावर योग्य प्रक्रिया केल्यास त्याची गुणवत्ता टिकून राहते.
स्वच्छतेने दूध काढावे.दूध गाळून थंड ठिकाणी साठवावे.दही, तूप, लोणी, पनीर इत्यादी दुग्धजन्य पदार्थ तयार करता येतात.
7. उपयोग व अर्थकारण
दूध विक्रीतून नियमित उत्पन्न मिळते.शेणापासून सेंद्रिय खत व बायोगॅस तयार होतो.योग्य व्यवस्थापन केल्यास गाय पालन हा नफ्याचा व्यवसाय ठरतो. �दूध उत्पादन हा ग्रामीण भागातील उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. योग्य व्यवस्थापन, संतुलित आहार आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास दूध व्यवसायातून चांगला नफा मिळू शकतो.
