शेती विभाग – गाय पालन

देशी (भारतीय) जाती

• गिर (Gir) – गुजरात; जास्त दूध देणारी, उष्ण हवामानात टिकणारी.
• साहिवाल (Sahiwal) – पंजाब; 10–18 लिटर/दिवस दूध.
• थारपारकर (Tharparkar) – राजस्थान; दूध व शेती दोन्हीसाठी.
• रेड सिंधी (Red Sindhi) – सिंध; 8–12 लिटर/दिवस दूध.
• देवणी (Deoni) – महाराष्ट्र, कर्नाटक; दूध व शेतीसाठी उपयुक्त.
• खिल्लार (Khillar) – महाराष्ट्र; शेतीच्या कामासाठी प्रसिद्ध.
• डांगी (Dangi) – महाराष्ट्र; पावसाळी भागात टिकणारी.
• कांकरेज (Kankrej) – गुजरात; दूध व शेती दोन्हीसाठी.

विदेशी जाती

• होलस्टीन फ्रिजियन (HF) – सर्वाधिक दूध देणारी (20–40 लिटर/दिवस).
• जर्सी (Jersey) – दुधातील फॅट जास्त, 15–25 लिटर/दिवस.
• ब्राऊन स्विस (Brown Swiss) – चांगले दूध उत्पादन.
• आयरशायर (Ayrshire) – चांगल्या प्रतीचे दूध देणारी.
• गर्नसी (Guernsey) – फॅटयुक्त दूध देणारी.
• संकरित (Crossbred) जाती
• HF × देशी गायजर्सी × देशी गायया संकरित गायी अधिक दूध देतात आणि भारतीय हवामानात तुलनेने चांगल्या प्रकारे जुळवून घेतात.

त्यानंतर गोठा बांधण्याच्या तीन पद्धती शिकल्या.

• शेडीतील (Loose Housing) पद्धत
• तोंडा समोर तोंड (Face to Face)
• शेपटीसमोर शेपटी (Tail to Tail) यानंतर दूध उत्पादन या विषयाचा अभ्यास केला.
• 100 मि.ली. दुधामध्ये Fat, SNF (Solid Not Fat) यांचे प्रमाण कसे मोजतात आणि त्याचे महत्त्व समजून घेतले.
• तसेच दुधापासून तयार होणारे पदार्थ जसे की तूप, लोणी, दही, ताक, श्रीखंड, खवा, पनीर, चीज, आईस्क्रीम इत्यादींची माहिती घेतली.
• गायीचे वजन मोजण्यासाठी खालील सूत्र शिकले : वजन (कि.ग्रॅ.) = (छातीचा घेर × छातीचा घेर × शरीराची लांबी) ÷ 660शेवटी गायींना होणारे प्रमुख आजार व त्यावरील उपाय शिकलो.FMD (तोंड-खुर रोग) – लसीकरण करणे.
• HS (हेमोरॅजिक सेप्टिसेमिया) – वेळेवर लसीकरण व उपचार.BQ (ब्लॅक क्वार्टर) – लसीकरण.मास्टायटिस – स्वच्छता राखणे व पशुवैद्यकीय उपचार.लम्पी स्किन डिसीज (LSD) – लसीकरण, डास-माशांवर नियंत्रण व योग्य उपचार.अशा प्रकारे आज आम्ही गाय पालन, गोठा व्यवस्थापन, दूध उत्पादन, वजन