बोर्ड भरणे

इलेक्ट्रिक बोर्ड बनवण्याचं कौशल्य:
विज्ञान आश्रममध्ये विविध प्रकारचे बोर्ड – जसे की घरगुती वापरासाठी, अभ्यासिकेकरता आणि कामगारांसाठी असलेले बोर्ड – बनवायला शिकलो. हे करताना वायरिंग, सॉकेट्स, स्विचेस यांची योग्य जुळवणी कशी करायची हे समजलं.
कॉस्टिंग आणि प्लॅनिंग:
एखादा बोर्ड तयार करताना लागणाऱ्या साहित्याचा खर्च कसा मोजायचा, बजेट कसं बनवायचं आणि किफायतशीर पर्याय कसे निवडायचे हे शिकण्याचा मला खूप फायदा झाला.माझा इलेक्ट्रिक बोर्ड तयार करण्याचा अनुभव
मी विज्ञान आश्रममध्ये शिकताना अनेक प्रकारचे इलेक्ट्रिक बोर्ड तयार करायला आणि दुरुस्त करायला शिकलो. या प्रशिक्षणातून मला खूप काही शिकायला मिळालं. खाली मी माझा अनुभव ५ महत्त्वाच्या मुद्द्यांमध्ये मांडलेला आहे:मी विज्ञान आश्रममध्ये शिकताना अनेक प्रकारचे इलेक्ट्रिक बोर्ड तयार करायला आणि दुरु खूप काही आश्रममध्ये – जसे की घरगुती वापरासाठी, अभ्यासिकेकरता आणि कामगारांसाठी असलेले बोर्ड – बनवायला शिकलो. हे करताना वायरिंग, सॉकेट्स, स्विचेस यांची यो कशी करायची हे समजलं.कॉस्टिंग आणि प्लॅनिंग:
एखादा बोर्ड तयार करताना लागणाऱ्या साहित्याचा खर्च कसा मोजायचा, बजेट कसं बनवायचं आणि किफायतशीर पर्याय कसे निवडायचे हे शिकण्याचा हस्तकौशल्य आणि आत्मविश्वास:
ही सर्व कौशल्यं शिकल्यावर मला माझ्या कामात आत्मविश्वास वाटू लागला. मी आता इतरांच्या घरी लहानसहान इलेक्ट्रिक कामं करत आहे आणि याचं कौशल्य पुढे व्यवसायात वापरण्याचा विचार करतो आहे.
लागणारे साहित्य
टेस्टर (Tester):
विद्युत प्रवाह आहे की नाही हे तपासण्यासाठी आवश्यक.
स्क्रू ड्रायव्हर (Screw Driver):
विविध इलेक्ट्रिक उपकरणं उघडण्यासाठी आणि जोडण्यासाठी.
कट्टर (Cutter):
वायर कापण्यासाठी वापरला जातो. एक चांगल्या क्वालिटीचा साइड कट्टर निवड.
वायर (Wire):
1 मीटरच्या लांबीची मल्टीस्ट्रँड वायर (लाल, काळी – पॉझिटिव्ह/नेगेटिव्ह दोन्ही) – घरगुती छोट्या रिपेअरसाठी उपयोगी.
इलेक्ट्रिक टेप (Insulation Tape):
वायर जोडणीनंतर सुरक्षिततेसाठी.
(Optional – पण उपयोगी):
प्लास (Pliers)
मिनी स्क्रू ड्रायव्हर सेट (Small electronics साठी)
मल्टीमीटर (जर बजेट असेल तर)
ही भेट का खास आहे?
घरात कुठल्याही वेळेस लागणारी.
घरगुती इलेक्ट्रिक कामासाठी उपयोगी.
उपयोगी, हटके आणि लक्षात राहणारी भेट.
स्वकष्टाची आठवण देणारी – “तयार मी, भेट खास!”
2 स्विच = 40रू.

2 प्लग = 60रू.

बोर्ड = 40रू.

तीनही वायर ची किंमत = 30रू.

एकूण बोर्ड ची किंमत = 170रू.

कॉस्टिंग

मोटर रिवायडींग

मोटर रीवायंडिंग ही तांत्रिक पण प्रभावी पद्धत आहे ज्याद्वारे जुनी किंवा खराब झालेली मोटर पुन्हा चालू करता येते. योग्य वायर, अचूक टर्न्स, इन्सुलेशन आणि वार्निशिंग हे घटक नीट पाळल्यास मोटरची कार्यक्षमता जवळजवळ नव्या मोटरसारखी मिळते. रीवायंडिंगमुळे मोटरचे आयुष्य वाढते आणि खर्चात बचत होते.

खाली मल्टीमीटर मोजणे या विषयावर प्रस्तावना ते निष्कर्षपर्यंतची संपूर्ण रूपरेषा दिली आहे. तुम्ही ही शालेय किंवा महाविद्यालयीन प्रयोग अहवालासाठी वापरू शकताइलेक्ट्रिक मोटर उद्योग, शेती, घरगुती उपकरणे तसेच कारखान्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते. मोटर दीर्घकाळ चालल्याने किंवा ओव्हरलोड, व्होल्टेज समस्या, ओव्हरहिटींग किंवा इन्सुलेशन खराब होण्यामुळे मोटरचे वाइंडिंग जळते. अशावेळी मोटर बदलण्याऐवजी रिवाइंडिंग करून ती पुन्हा कार्यक्षम करता येते.मोटर रिवाइंडिंग ही एक कौशल्यपूर्ण प्रक्रिया असून तिच्या मदतीने खराब मोटर पुन्हा नवीनसारखी कार्यक्षम होते. योग्य साहित्य, गेज, इन्सुलेशन व अचूक तांत्रिक प्रक्रिया पाळल्यास मोटरचे आयुष्य वाढते, खर्च कमी होतो आणि उद्योगाची कार्यक्षमता सुधारते.मोटर योग्य दिशेने आणि वेगाने फिरते का?

करंट ड्रॉ मानकांनुसार आहे का

मोटर गरम होते का

कंपन किंवा आवाज येतो का?

इन्सुलेशन रेजिस्टन्स वळून योग्य आहे का?विद्युत मोटर ही विद्युत उर्जेला यांत्रिक उर्जेत रूपांतरित करणारी यंत्रणा आहे. दीर्घकाळ वापरामुळे मोटरची वाइंडिंग जळणे, इन्सुलेशन खराब होणे किंवा टर्न शॉर्ट होणे अशी बिघाडे होतात. अशा वेळी नवीन मोटर खरेदी करण्याऐवजी तिची वाइंडिंग पुन्हा करणे म्हणजेच मोटर रीवाइंडिंग हा उपाय केला जातो. या प्रक्रियेमुळे मोटर पुन्हा कार्यक्षम अवस्थेत येते.मोटर रीवाइंडिंगची प्रमुख पावले

मोटर डिस्मॅन्टलिंग (मोटर उघडणे)

मोटर सुरक्षितपणे उघडून स्टेटर वेगळा केला जातो. जळालेली वाईंडिंग तपासून घेतली जाते.

जुनी वाईंडिंग काढणे

जुने कॉपर कॉइल्स, इन्सुलेशन पेपर, स्लॉट वेजेस काढून टाकले जातात.

कोअरची साफसफाई

स्टेटर कोअर स्वच्छ करून, स्लॉट नीट साफ केले जातात जेणेकरून नवीन वाईंडिंग व्यवस्थित बसेल.

वाईंडिंग डेटा मोजणे

स्पेसिफिकेशन – टर्न्स, वायर गेज, स्लॉट्स – आधीच्या मोटरप्रमाणे मोजले जातात.

नवीन वाईंडिंग करणे

गुणवत्तापूर्ण कॉपर वायर वापरून मोटरच्या स्लॉटमध्ये नवे कॉइल्स वळले जातात.

इन्सुलेशन आणि स्लॉटिंग

इन्सुलेशन पेपर, वर्निश आणि स्लॉट वेजेस वापरून वाईंडिंग सुरक्षित केली जाते.

बेकिंग व असेंबलिंग

मोटर वर्निश करून ओव्हनमध्ये बेक केली जाते. नंतर सर्व पार्ट्स एकत्र करून मोटर तयार केली जाते.

टेस्टिंग

मेगर टेस्ट, रन टेस्ट आणि लोड टेस्ट घेऊन मोटर योग्य प्रकारे सुरू होते का ते तपासले जाते.जळालेल्या वाइंडिंगची तपासणी करणे.
योग्य वायर गेज व टर्न्स निश्चित करणे.
नवीन वाइंडिंग बसविण्याची पद्धत शिकणे.
मोटर पुन्हा कार्यान्वित करणे.
कृती प्रक्रिया
जळालेली वाइंडिंग काढून टाकणे.
स्लॉट स्वच्छ करून इन्सुलेशन पेपर बसविणे.
जुनी वाइंडिंग मोजून त्याप्रमाणे वायर गेज, टर्न्स व कनेक्शन ठरविणे.
नवीन कॉपर वायरने वाइंडिंग करणे.
प्रत्येक कॉइलचे कनेक्शन तपासणे व योग्य क्रमाने जोडणे.
वाइंडिंगला व्हर्निश लावून वाळवणे.
मोटर पुन्हा एकत्र करून इन्सुलेशन व रोटेशन चाचणी घेणे.

निरीक्षण :
वाइंडिंग व्यवस्थित केल्यास इन्सुलेशन रेसिस्टन्स वाढतो.
चाचणीदरम्यान मोटरचा आवाज व कंप कमी होतो.
वाइंडिंगचे टर्न्स व कनेक्शन अचूक असल्यास मोटर सुरळीत चालते.मोटरचे कव्हर उघडणे व स्टेटर किंवा रोटर वेगळा करणे.

जळालेली जुनी वाइंडिंग काढून टाकणे बर्निंग स्ट्रिपिंग प्रक्रिया

कॉइल स्लॉट स्वच्छ करून इन्सुलेशन पेपर लावणे.

मोटरच्या स्पेसिफिकेशननुसार कॉपर वाइंडिंग वायरची निवड करणे.

आवश्यक टर्न्स, कॉइल साइज आणि पॅटर्ननुसार नव्या कॉइल्स तयार करणे.

त्या कॉइल्स स्लॉटमध्ये बसवून फिक्स करणे.

संपूर्ण वाइंडिंगला वार्निशिंग करून ओव्हनमध्ये ड्राय करणे.

मोटर पुन्हा जोडून टेस्टिंग करणे — व्होल्टेज, करंट व स्पीड तपासणे.खराब कॉइलमुळे मोटर गरम होते, आवाज करते किंवा चालूच होत नाही.

योग्य गेज आणि टर्न्स वापरल्यास मोटर पूर्ववत स्पीड आणि टॉर्क देते.

नवीन वाइंडिंग बसवल्यानंतर इन्सुलेशन योग्य नसल्यास पुन्हा शॉर्टची शक्यता दिसते.

वार्निश आणि ड्रायिंग योग्य केल्यास वाइंडिंग अधिक टिकाऊ होते.मोटरची अंतर्गत रचना आणि वाइंडिंग प्रणाली समजून घेणे.

जळलेली किंवा खराब झालेली कॉइल ओळखणे.

योग्य वायर गेज, टर्न्स आणि पॅटर्ननुसार नवीन वाइंडिंग करणे.

मोटर पुन्हा कार्यक्षम करण्यासाठी रीवायंडिंगची प्रत्यक्ष प्रक्रिया शिकणे.

सुरक्षित व परिपूर्णरीत्या मोटरचे परीक्षण करणे.

सोलर

सोलर स्ट्रीट लाइट प्रकल्प
आम्ही आमच्या गावात सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या रस्त्यांच्या लाईट्स बसवल्या.
एकूण १२ ते १५ लाईट्स इंस्टॉल केल्या, ज्यामुळे रात्रीचा अंधार दूर झाला.
हे काम करताना सोलर पॅनेलचा कोन, वायरिंग आणि बॅटरी कनेक्शन कसे करायचे हे शिकलो.
सूर्यप्रकाशाच्या दिशेनुसार पॅनेल लावल्याने बॅटरी चांगली चार्ज होते.या प्रकल्पातून मला वीज बचतीचं आणि पर्यावरण संवर्धनाचं महत्त्व समजलं.
सोलर प्रणालीमुळे विजेचा खर्च पूर्णपणे वाचतो.
वायरिंग आणि कनेक्शन करताना संयम, मोजमाप आणि टीमवर्कची गरज असते.
या कामातून मी प्रत्यक्ष तांत्रिक अनुभव मिळवलागावात पहिल्यांदाच पूर्ण सोलर लाईट प्रकल्प यशस्वीपणे पूर्ण केला.कॉलेजमधील काही विद्यार्थ्यांनीही हे काम पाहून प्रेरणा घेतली.आश्रम परिसरात आधीच सोलर लाईट चालू होत्या, त्यापासूनही शिकण्याची संधी मिळाली.आता आमच्या रस्त्यांवर रात्री सुरक्षितपणे वावरता येतं.गावात पहिल्यांदाच पूर्ण सोलर लाईट प्रकल्प यशस्वीपणे पूर्ण केला.
कॉलेजमधील काही विद्यार्थ्यांनीही हे काम पाहून प्रेरणा घेतली.
आश्रम परिसरात आधीच सोलर लाईट चालू होत्या, त्यापासूनही शिकण्याची संधी मिळाली.
आता आमच्या रस्त्यांवर रात्री सुरक्षितपणे वावरता येतं.गावात एकूण 12 ते 15 सोलर स्ट्रीट लाईट्स इंस्टॉल केल्या.

संपूर्ण लाईट सिस्टम सौर ऊर्जेवर चालते, विजेची गरज नाही.

पॅनेलची दिशा पूर्व-पश्चिम ठेवली, ज्यामुळे सूर्यप्रकाश जास्त मिळतो.

बॅटरी पूर्ण चार्ज होते आणि रात्री पूर्ण वेळ लाईट चालू राहते.

वायरिंग, कनेक्शन आणि इंस्टॉलेशनचे तांत्रिक ज्ञान मिळाले.

कॉलेज व आश्रमातील प्रकल्प पाहून शिकण्याची संधी मिळाली.

गावातील रात्रीचा अंधार दूर झाला, लोक सुरक्षितपणे फिरू शकतात.

वीज बचत आणि पर्यावरण संरक्षण या दोन्ही दृष्टीने फायदेशीर प्रकल्प.काम करताना टीमवर्क, नियोजन आणि जबाबदारी शिकली.

भविष्यात आणखी गावांमध्ये सोलर प्रकल्प राबवण्याचं सोलर म्हणजे सूर्यापासून मिळणारी ऊर्जा. ही ऊर्जा “सौर पॅनेल”द्वारे वीजेत रूपांतरित केली जाते. सौर ऊर्जा निसर्गातून मिळते, मोफत असते आणि प्रदूषणमुक्त असते.

आम्ही आमच्या गावात सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या रस्त्यांच्या लाईट्स बसवल्या.
एकूण १२ ते १५ लाईट्स इंस्टॉल केल्या, ज्यामुळे रात्रीचा अंधार दूर झाला.
हे काम करताना सोलर पॅनेलचा कोन, वायरिंग आणि बॅटरी कनेक्शन कसे करायचे हे शिकलो.
सूर्यप्रकाशाच्या दिशेनुसार पॅनेल लावल्याने बॅटरी चांगली चार्ज होते.सोलर म्हणजे सूर्यापासून मिळणारी ऊर्जा. ही ऊर्जा “सौर पॅनेल”द्वारे वीजेत रूपांतरित केली जाते. सौर ऊर्जा निसर्गातून मिळते, मोफत असते आणि प्रदूषणमुक्त असते.

सोलर सिस्टमचे मुख्य भाग

सोलर पॅनेल

सूर्यप्रकाश गोळा करून त्याचे DC विजेमध्ये रूपांतर करते.

चार्ज कंट्रोलर

बॅटरीला योग्य प्रमाणात चार्ज मिळेल याची काळजी घेतो.

बॅटरी

रात्रभर किंवा वीज नसताना वापरण्यासाठी ऊर्जा साठवून ठेवते.

इन्व्हर्टर

DC वीज AC विजेमध्ये बदलतो घरात वापरण्यासाठी आवश्यक.

वायरिंग व कनेक्शन

पॅनेल इन्व्हर्टर चार्ज कंट्रोलर आणि बॅटरी जोडण्यासाठी आवश्यक वायर.

सोलर सिस्टमचे प्रकार

ऑन-ग्रिड सोलर सिस्टम

वीज थेट लाईनमध्ये देते

बॅटरी नसते

बिल कमी होते

ऑफ-ग्रिड सोलर सिस्टम

बॅटरीसह प्रणाली

वीज नसताना देखील चालते

गाव, शेतीसाठी उपयुक्त

हायब्रिड सोलर सिस्टम

ऑन-ग्रिड + ऑफ-ग्रिड

बॅटरी देखील आणि लाईनमध्ये वीज देण्याची क्षमता

सोलरचे फायदे

वीज बिलात मोठी बचतपर्यावरणपूरक आणि प्रदूषणमुक्तवर्षानुवर्षे मोफत ऊर्जाकमी देखभाल खर्चवीज नसताना वापरता येते (ऑफ-ग्रिड)सरकारी अनुदान उपलब्ध (बहुतांश राज्यांमध्ये)

सोलरचे तोटे मर्यादा

सुरुवातीचा खर्च जास्त

सूर्यप्रकाश कमी असल्यास उत्पादन कमी

पॅनेल नियमित साफसफाई आवश्यक

जागेची आवश्यकता

सोलर सिस्टमची स्थापना प्रक्रिया जागेचे सर्व्हे

योग्य क्षमता ठरवणे (1kW, 2kW, 5kW इ.)

पॅनेल आणि स्ट्रक्चर बसवणे

वायरिंग व कनेक्शन्स

इन्व्हर्टर- बॅटरी बसवणे

टेस्टिंग व चालू करणे

सीसीटीव्ही कॅमेरा

आजकाल चोरी, अनधिकृत प्रवेश आणि इतर सुरक्षा समस्या वाढल्या आहेत. घर, ऑफिस किंवा दुकान सुरक्षित ठेवण्यासाठी CCTV कॅमेरे अत्यंत आवश्यक बनले आहेत. हे फक्त सुरक्षा नाही, तर घटना रेकॉर्ड करण्याचे एक विश्वसनीय साधन देखील आहे.आजकाल चोरी, अनधिकृत प्रवेश आणि इतर सुरक्षा समस्या वाढल्या आहेत. घर, ऑफिस किंवा दुकान सुरक्षित ठेवण्यासाठी CCTV कॅमेरे अत्यंत आवश्यक बनले आहेत. हे फक्त सुरक्षा नाही, तर घटना रेकॉर्ड करण्याचे एक विश्वसनीय साधन देखील आहेकॅमेरा लावताना काही गोष्टी लक्षात ठेवा:मुख्य दरवाजावर नेहमी एक कॅमेरा लावाउंच ठिकाण निवडा, जेणेकरून कॅमेरा तोडता येणार नाहीसूर्यप्रकाश थेट कॅमेऱ्यावर पडणार नाही याची काळजी घ्याबाहेरचा कॅमेरा हवामानरोधक असावा

कास्टिंग

cctv कॅमेरा बसवला कारण या विभागामध्ये होत आसलेल्या कंपटमधील साहित्य कोण गेतल हे कळण्यासाठी मुलाचे झोपण्याचे परिणाम वाढल्यामुळे कॅमेरा बसवला हा हेतु आहेCCTV कॅमेरे आपल्या सुरक्षेचा साठी .योग्य प्रकारचा कॅमेरा, चांगली इन्स्टॉलेशन, नियमित देखभाल आणि सेटिंग्ज यांच्या मदतीने आपण आश्रम मधील;निगरानि ठेवू शकतो. आजच्या काळात CCTVकॅमेरा बसवणे ही आजच्या काळाची गरज आहेCCTV म्हणजे Closed Circuit Television. याचा उपयोग एखाद्या ठिकाणी सतत लक्ष ठेवण्यासाठी होतो. शाळा, कॉलेज, ऑफिस, सोसायटी, शेत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी CCTV मुळे सुरक्षा वाढते.

CCTV म्हणजे Closed Circuit Television. याचा उपयोग एखाद्या ठिकाणी सतत लक्ष ठेवण्यासाठी होतो. शाळा, कॉलेज, ऑफिस, सोसायटी, शेत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी CCTV मुळे सुरक्षा वाढते.मी विज्ञान आश्रमामध्ये अनेक CCTV कॅमेरे बसवले आहेत. यातून मला कॅमेरा कसा बसवायचा, कनेक्शन कसे करायचे आणि DVR Digital Video Recorder शी कसे जोडायचे हे शिकायला मिळाले.CCTV इंस्टॉलेशनसाठी लागणारे साहित्य

CCTV बसवण्यासाठी काही साहित्य आवश्यक असते

Dome Camera घरात किंवा ऑफिसमध्ये वापरला जातो.

Bullet Camera बाहेरच्या जागेसाठी Outdoorवापरला जातो.

Wire Cable Coaxial Cable किंवा Cat6 LAN Cable) कॅमेऱ्याला DVR शी जोडण्यासाठी.

DVR (Digital Video Recorder) – सर्व कॅमेऱ्यांचे रेकॉर्डिंग आणि कंट्रोल करण्यासाठी.

Adaptor Power Supply कॅमेऱ्याला वीज पुरवण्यासाठी.

Hard Disk – रेकॉर्डिंग साठवण्यासाठी.

 Dome व Bullet कॅमेऱ्यात फरक

Dome Camera – गोलाकार, लहान, आकर्षक, इनडोअर वापरासाठी.

Bullet Camera – लांबट आकाराचा, जास्त अंतरापर्यंत दृश्य कॅप्चर करतो, आऊटडोअर वापरासाठी.

शिकलेले कौशल्य

CCTV इंस्टॉलेशन करताना मला वायर कनेक्शन करणे, कॅमेऱ्याचे अँगल सेट करणे, DVR ला नेटवर्कशी जोडणे आणि लाईव्ह व्हिडिओ मोबाईलवर पाहणे हे सगळे शिकायला मिळाले. हे कौशल्य भविष्यात सुरक्षा सिस्टीमच्या कामासाठी उपयोगी आहे.

आम्ही आश्रम मधील सर्व कॅमेरे ची मेंटेनेस पाहतो विज्ञाना आश्रम कॅमेऱ्याचे अंडर मध्ये आहे आणि आश्रम मध्ये सगळे कॅमेरे चालू आहेत

गेस्ट होस्टेल चे कॅमेरे विशाल सर व कैलास जाधव सरांच्या मोबाईल मध्ये दिसतात

विज्ञान आश्रमामध्ये CCTV इंस्टॉलेशन

मी विज्ञान आश्रमामध्ये अनेक CCTV कॅमेरे बसवले आहेत. यातून मला कॅमेरा कसा बसवायचा, कनेक्शन कसे करायचे आणि शी कसे जोडायचे हे शिकायला मिळाले.

3) CCTV इंस्टॉलेशनसाठी लागणारे साहित्य

बसवण्यासाठी काही साहित्य आवश्यक असते :

घरात किंवा ऑफिसमध्ये वापरला जातो.

बाहेरच्या जागेसाठी वापरला जातो.

कॅमेऱ्याला शी जोडण्यासाठी.

सर्व कॅमेऱ्यांचे रेकॉर्डिंग आणि कंट्रोल करण्यासाठी.

कॅमेऱ्याला वीज पुरवण्यासाठी.

ग्रे वॉटर

ग्रे वॉटर म्हणजे घरातील स्नानगृह, हात धुण्याचा बेसिन, वॉशिंग मशीन, किचन सिंक (कमी प्रमाणात) यापासून निघणारे वापरलेले पण स्वच्छतागृहाच्या टॉयलेट पाण्यापेक्षा कमी दूषित पाणी.

ग्रे वॉटर पुनर्वापर प्रणाली खालील टप्प्यांवर कार्य करते:

घरातील

वॉश बेसिन वॉशिंग मशीन
यामधून निघणारे पाणी वेगळ्या पाइपलाइनद्वारे ग्रे वॉटर टँकपर्यंत आणले जाते.ग्रे वॉटर म्हणजे घरातील स्नानगृह, हात धुण्याचा बेसिन, वॉशिंग मशीन, किचन सिंक कमी प्रमाणात यापासून निघणारे वापरलेले पण स्वच्छतागृहाच्या टॉयले पाण्यापेक्षा कमी दूषित पाणी.
ग्रे वॉटर पुनर्वापर प्रणाली खालील टप्प्यांवर कार्य करते:

संकलन (Collection)
घरातील
बाथरूम
वॉश बेसिन
वॉशिंग मशीन
यामधून निघणारे पाणी वेगळ्या पाइपलाइनद्वारे ग्रे वॉटर टँकपर्यंत आणले जाते.शुद्ध केलेले ग्रे वॉटर पुढील गोष्टींसाठी वापरले जाते:

बाग सिंचन

कार वॉश

शौचालय फ्लशिंग

बांधकाम

साफसफाई

बॅटरी मेंटेनेस

आम्ही सगळ्या बॅटऱ्या स्वच्छ ठेवण्यावर, त्यांच्या कनेक्शनची तपासणी करण्यावर आणि नियमित पातळी तपासण्यावर भर दिला. हे काम करताना जबाबदारी, शिस्त आणि संयम या तीन गोष्टी शिकायला मिळाल्या. या अनुभवातून मला केवळ तांत्रिक ज्ञान नाही, तर टीमवर्क आणि प्रॅक्टिकल कामाचं महत्त्वही समजलं.

आजही जेव्हा बॅटरी मेंटेनन्सचं काम पाहतो, तेव्हा आश्रमात शिकलेला हा अनुभव मनात अभिमानाने जागा घेतो. तो माझ्या शिक्षणातील एक महत्त्वाचा आणि प्रेरणादायी टप्पा ठरला आहेबॅटरीचा वॅट कसा तपासायचा

बॅटरीचा वॅट म्हणजे ती बॅटरी एक वेळेस किती विद्युत शक्ती पुरवू शकते हे दर्शवते.
वॅट काढण्यासाठी खालील सोपा फॉर्म्युला वापरला जात

अँपिअर-ऑवर तपासा
बॅटरीवर असं काहीसं लिहिलेलं असतं.
यात म्हणजे ती बॅटरी १ तासात 150 अँपिअर करंट देऊ शकते.

बॅटरीचा व्होल्टेज तपासा
सर्वप्रथम बॅटरीवर लिहिलेलं व्होल्टेज बघा.
उदा. बॅटरीवर लिहिलं असेल, म्हणजे ती व्होल्टची बॅटरी आहेदुय्यम गाळणी

यामध्ये

वाळू गाळणी

कार्बन गाळणी

ऐच्छिक
वापरून पाणी स्वच्छ केले जाते.

संग्रह

प्रक्रिया केलेले ग्रे वॉटर  मध्ये साठवले जाते.

पुनर्वापर

शुद्ध केलेले ग्रे वॉटर पुढील गोष्टींसाठी वापरले जाते:

बाग सिंचन

कार वॉश

शौचालय फ्लशिंग

बांधकाम

साफसफाई

निरीक्षण .

गाळणी वेळोवेळी स्वच्छ करावी लागते.

टाकीत गाळ जमा झाला तर काढणे आवश्यक.

पाईप क्लॉग वस्तू अडकणे

जास्त साबण ओव्हरलोड

टाकीत वास पुरेसे नसणे

गाळणी जाम आवश्य

मिक्सर ग्राइंडर

प्रस्तावना

आजच्या धावपळीच्या जीवनात स्वयंपाकघरातील कामे सोपी आणि जलद होणे गरजेचे आहे. या गरजेसाठी मिक्सर ग्राइंडर हे एक अत्यंत उपयुक्त आणि आवश्यक घरगुती उपकरण बनले आहे. मसाले दळणे, चटण्या तयार करणे, फळांचे ज्यूस बनवणे अशा अनेक कामांसाठी मिक्सर ग्राइंडरचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो.

मिक्सर ग्राइंडर म्हणजे काय

मिक्सर ग्राइंडर हे विद्युत उपकरण असून त्याचा वापर पदार्थ मिसळणे (Mixing) आणि दळणे (Grinding) यासाठी केला जातो. वेगवेगळ्या क्षमतेच्या जार्स आणि शक्तिशाली मोटरमुळे हे उपकरण बहुउपयोगी ठरते.

मिक्सर

डोसा/इडली पीठ तयार करणे

ओले व सुके मसाले दळणे

चटण्या व पेस्ट तयार करणे

फळांचे ज्यूस व मिल्कशेक बनवणे

भाजीपाला बारीक करणे

मिक्सर ग्राइंडरचे फायदे

वेळेची मोठी बचत

श्रम कमी होतात

वीजेचा कार्यक्षम वापर

स्वच्छता आणि सुरक्षितता

चवदार आणि ताजे पदार्थ तयार होतात.

मिक्सर ग्राइंडर खरेदी करताना लक्षात घ्यायच्या गोष्टी

मोटरची क्षमता

जारची संख्या व क्षमता

ब्लेडची गुणवत्ता

ओव्हरलोड प्रोटेक्शन

वॉरंटी आणि सर्व्हिस सुविधा

भारतातील लोकप्रिय मिक्सर ग्राइंडर ब्रँड्स

निष्कर्ष

मिक्सर ग्राइंडर हे प्रत्येक घरासाठी आवश्यक उपकरण आहे. योग्य क्षमतेचा, टिकाऊ आणि सुरक्षित मिक्सर ग्राइंडर निवडल्यास स्वयंपाक अधिक सोपा आणि आनंददायी होतो.

जनरेटर

प्रस्तावना

तराणे आश्रमामध्ये वीजपुरवठा खंडित झाल्यास आश्रमातील सर्व दैनंदिन कामे सुरळीत सुरू राहावीत यासाठी जनरेटरची सुविधा उपलब्ध आहे. जनरेटरच्या योग्य वापरासाठी त्याची रचना, कार्यप्रणाली, चालू–बंद प्रक्रिया आणि देखभाल यांची माहिती असणे आवश्यक आहे. या अनुषंगाने आश्रमातील जनरेटरची सविस्तर माहिती घेतली, चालू–बंद करण्याची प्रक्रिया पाहिली तसेच ऑइल चेंज कसा करायचा याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. आश्रमातील जनरेटर चालू–बंद करण्याचा कॉन्ट्रॅक्ट माझा आणि भगवान यांचा आहे, त्यामुळे या कामाची जबाबदारी नीट ओळखून घेणे महत्त्वाचे आहे.

आश्रमातील जनरेटरची कार्यप्रणाली समजून घेणे.

जनरेटर चालू–बंद करण्याच्या योग्य आणि सुरक्षित पद्धती शिकणे.

जनरेटरची नियमित देखभाल आणि ऑइल चेंज प्रक्रिया जाणून घेणे.

जनरेटर वापरताना पाळायच्या सुरक्षितता नियमांची ओळख करून घेणे.

कॉन्ट्रॅक्टनुसार जबाबदारी नीट पार पाडण्यासाठी आवश्यक माहिती मिळवणे

कुर्ती

जनरेटरचे मुख्य भाग (इंजिन, पॅनेल, फ्युएल टँक, अल्टरनेटर) यांची माहिती घेतली.

जनरेटर सुरू करण्याची प्रत्यक्ष प्रक्रिया पाहिली:

फ्युएल तपासणी

ऑइल लेव्हल तपासणी

मेन स्विच ऑफ ठेवून जनरेटर स्टार्ट करणे

RPM स्थिर झाल्यानंतर लोड देणे

जनरेटर बंद करण्याची प्रक्रिया पाहिली:

लोड ऑफ करणे

जनरेटर थंड होऊ देणे

मुख्य स्विच ऑफ करून जनरेटर बंद करणे

निरीक्षक

जनरेटर ऑपरेटर/तांत्रिक कर्मचारी यांच्या मार्गदर्शनाखाली सर्व प्रक्रिया पाहिली.

त्यांनी जनरेटरची क्षमता, जास्त लोड टाळणे, देखभाल वेळापत्रक, आणि ऑइल चेंजची वेळ याबद्दल महत्त्वाची माहिती दिली.

कॉन्ट्रॅक्टची जबाबदारी व्यवस्थित पार पाडण्यासाठी आवश्यक सूचना दिल्या.

निष्कर्ष

या प्रक्रियेतून जनरेटरची रचना, चालू–बंद करण्याची योग्य पद्धत, देखभाल, आणि ऑइल चेंज याबद्दल संपूर्ण माहिती मिळाली. नियमित तपासणी आणि योग्य पद्धतीने ऑपरेशन केल्यास जनरेटर दीर्घकाळ कार्यक्षम राहतो आणि आश्रमाचा वीजपुरवठा अखंड चालू ठेवण्यास मदत होते. आश्रमातील जनरेटर चालू–बंद करण्याचा कॉन्ट्रॅक्ट माझा आणि भगवान चा असल्यामुळे ही माहिती भविष्यातील कामासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरली.

 बायोगेस

प्रस्तावना

बायोगॅस ही जैविक कचऱ्याच्या विघटनातून तयार होणारी स्वच्छ, पर्यावरणपूरक आणि नूतनीकरणीय ऊर्जा आहे. शेण, अन्नकचरा, पिकांचे अवशेष यांसारख्या सेंद्रिय पदार्थांपासून हवेअभावी anaerobic digestionमिथेनयुक्त गॅस तयार होतो. हा गॅस स्वयंपाक, प्रकाश, पंपिंग आणि वीज निर्मितीसाठी वापरता येतो.

  उद्देश

बायोगॅस तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य उपयोग कसा होतो हे जाणून घेणे.

बायोगॅस प्लांटची रचना आणि कार्यपद्धती शिकणे.

नवीकरणीय ऊर्जेचे महत्त्व व फायदे ओळखणे.

साहित्य

बायोगॅस टाकी मॉडेल (डायजेस्टर)

गाईचे शेण अन्नकचरा

पाणी

आउटलेट पाइप

गॅस साठवणीची टाकी (गॅस होल्डर)

जोडणीसाठी पाइपव्हाल्व्ह

इंधन चुली/बर्नर (गॅस वापरासाठी)

कृती

प्रथम बायोगॅस डायजेस्टर स्वच्छ करून तयार ठेवणे.

शेण आणि पाणी १:१ प्रमाणात मिसळून स्लरी तयार करणे.

ही स्लरी डायजेस्टरमध्ये टाकणे आणि झाकण बंद करणे.

हवेअभावी परिस्थितीत जीवाणू सेंद्रिय पदार्थ विघटित करण्यास सुरुवात करतात.

काही दिवसांनंतर (१०–२० दिवस) मिथेनयुक्त बायोगॅस तयार होऊन गॅस होल्डरमध्ये जमा होतो.

पाइपद्वारे तयार झालेला गॅस बर्नरकडे नेऊन ज्वलन तपासणे.

आउटलेटमधून मिळणाऱ्या स्लरीचा खत म्हणून वापर करणे.

निरीक्षण

सुरुवातीच्या काही दिवसांत गॅस निर्मिती कमी झाली, नंतर ती वाढली.

तापमान जास्त असताना (३०–३७°C) बायोगॅस निर्मिती जलद झाली.

शेण-पाण्याचे प्रमाण योग्य असल्यास गॅसची गुणवत्ता चांगली मिळाली.

आउटलेटमधून मिळणारी स्लरी दुर्गंधीरहित व खत म्हणून उपयुक्त दिसली.

निष्कर्ष

बायोगॅस हा स्वच्छ, आर्थिक व पर्यावरणपूरक इंधन आहे. सेंद्रिय कचऱ्याचा पुनर्वापर करून गॅस व खत दोन्ही मिळते. ग्रामीण भागात ऊर्जा समस्येचे उत्तम समाधान म्हणून बायोगॅस उपयोगी ठरतो. योग्य रचना, देखभाल आणि नियमित फीडिंग केल्यास बायोगॅस प्लांट दीर्घकाळ कार्यक्षमतेने

डोसा/इडली पीठ तयार करणे

ओले व सुके मसाले दळणे

चटण्या व पेस्ट तयार करणे

फळांचे ज्यूस व मिल्कशेक बनवणे

भाजीपाला बारीक करणे

मिक्सर ग्राइंडरचे फायदे

वेळेची मोठी बचत

श्रम कमी होतात

वीजेचा कार्यक्षम वापर

स्वच्छता आणि सुरक्षितता

चवदार आणि ताजे पदार्थ तयार होतात.

मिक्सर ग्राइंडर खरेदी करताना लक्षात घ्यायच्या गोष्टी

मोटरची क्षमता

जारची संख्या व क्षमता

ब्लेडची गुणवत्ता

ओव्हरलोड प्रोटेक्शन

वॉरंटी आणि सर्व्हिस सुविधा

भारतातील लोकप्रिय मिक्सर ग्राइंडर ब्रँड्स

Bajaj

Philips

Prestige

Sujata

Butterfly

Bosch

मिक्सर ग्राइंडरची देखभाल

वापरल्यानंतर जार स्वच्छ धुणे

ओले पदार्थ जास्त वेळ ठेवू नयेत

सतत जास्त वेळ चालू ठेवू नये

योग्य व्होल्टेज वापरणे

निष्कर्ष

मिक्सर ग्राइंडर हे प्रत्येक घरासाठी आवश्यक उपकरण आहे. योग्य क्षमतेचा, टिकाऊ आणि सुरक्षित मिक्सर ग्राइंडर निवडल्यास स्वयंपाक अधिक सोपा आणि आनंददायी होतो.तुम्ही हे वाक्य मराठीत अशा प्रकारे वापरू शकता:

मिक्सर दुरुस्त केला.

ग्राइंडर निट केला आणि चालू केला.

मिक्सरचे जार/बटण/वायरिंग तपासले.

मिक्सरमधील मोटर निट केली (रीवाइंडिंग केली).

मिक्सर दुरुस्त करून परत लावला.

तुम्हाला हे वाक्य अनुवाद करून पाहिजे आहे का, की त्यासाठी वेगवेगळे वाक्य तयार करून हवे आहेत?

सोलर पेपर जोडणी” म्हणजे सोप्या भाषेत

इस्त्री

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक जीवनात नीटनेटके आणि स्वच्छ कपडे परिधान करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कपड्यांवरील सुरकुत्या काढून त्यांना आकर्षक बनवण्यासाठी इस्त्री या विद्युत उपकरणाचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो. घरगुती वापरापासून ते कार्यालयीन आणि व्यावसायिक क्षेत्रात इस्त्रीचे महत्त्व वाढत आहे. त्यामुळे इस्त्री हे प्रत्येक घरातील आवश्यक साधन बनले आहे.

उद्देश

या ब्लॉगचा उद्देश इस्त्री या घरगुती विद्युत उपकरणाबद्दल सविस्तर माहिती देणे हा आहे. इस्त्रीचे महत्त्व, उपयोग, प्रकार आणि योग्य वापर याबद्दल वाचकांना मार्गदर्शन करणे हा या लेखाचा मुख्य हेतू आहे. तसेच इस्त्री वापरताना घ्यावयाची काळजी व योग्य इस्त्री निवडण्याचे महत्त्व समजावून सांगणे हा देखील या ब्लॉगचा उद्देश आहे.

कृती

सर्वप्रथम इस्त्री सपाट आणि सुरक्षित ठिकाणी ठेवा.

कपड्याच्या प्रकारानुसार इस्त्रीचे तापमान सेट करा.

इस्त्रीचा प्लग वीजपुरवठ्याला जोडा आणि गरम होऊ द्या.

कपडा इस्त्री बोर्डावर नीट पसरून ठेवा.

कपड्यावर हलक्या हाताने पुढे-मागे इस्त्री फिरवा.

जाड कपड्यांसाठी जास्त उष्णता आणि पातळ कपड्यांसाठी कमी उष्णता वापरा.

इस्त्री पूर्ण झाल्यानंतर प्लग काढा आणि इस्त्री थंड होऊ द्या.

निरीक्षण

इस्त्री वापरल्यास कपड्यांवरील सुरकुत्या पटकन निघतात आणि कपडे सरळ, स्वच्छ दिसतात. वेगवेगळ्या कपड्यांसाठी वेगवेगळ्या तापमानाची आवश्यकता असते. हलक्या कपड्यांवर कमी तापमान आणि जाड कपड्यांवर जास्त तापमान वापरल्यास इस्त्रीची कामगिरी उत्तम होते. नियमित इस्त्री केल्याने कपड्यांचे आयुष्य वाढते आणि घरातील स्वच्छता राखली जाते.

निष्कर्ष

इस्त्री हे घरगुती जीवनातील महत्त्वाचे उपकरण आहे. कपड्यांवरील सुरकुत्या दूर करून ते स्वच्छ, नीटनेटके आणि आकर्षक बनवण्याचे काम इस्त्री करते. योग्य इस्त्री निवडल्यास वेळ, श्रम आणि वीज वाचते, आणि कपडे दीर्घकाळ टिकतात. त्यामुळे घरातील प्रत्येक व्यक्तीसाठी इस्त्री वापरणे आवश्यक आहे.

साहित्य

इस्त्री (Electric Iron)

इस्त्री बोर्ड

कपडे (कुठलेही वापरलेले किंवा स्वच्छ कपडे)

पाण्याची बाटली (स्टीम इस्त्रीसाठी)

कपड्याची दाबणी (जर आवश्यक असेल)

प्लग व विजेचा स्त्रोत

 चूल प्रकल्प

प्रस्तावना

ग्रामीण भागात पारंपारिक चुलीवर स्वयंपाक करताना मोठ्या प्रमाणात धूर निर्माण होतो. हा धूर महिलांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरतो तसेच पर्यावरणालाही हानी पोहोचवतो. ही समस्या लक्षात घेऊन निर्धूर चूल ही संकल्पना विकसित करण्यात आली. निर्धूर चूल धूर बाहेर फेकण्यासाठी विशेष व्यवस्था असते आणि इंधनाचा कार्यक्षम वापर करते. त्यामुळे कमी इंधनात अधिक उष्णता मिळते व स्वच्छ स्वयंपाक करता येतो.

२) उद्देश

निर्धूर चूल तयार करण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे—

धूररहित स्वयंपाकाची सोय उपलब्ध करून देणे.

इंधनाची बचत करणे.

स्वच्छ व पर्यावरणपूरक ऊर्जा वापर वाढवणे.

ग्रामीण महिलांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी उपाय सुचवणे.कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने तयार होणारी चूल बनवणे.

ग्रामीण भागात पारंपारिक चुलीवर स्वयंपाक करताना मोठ्या प्रमाणात धूर निर्माण होतो. हा धूर महिलांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरतो तसेच पर्यावरणालाही हानी पोहोचवतो. ही समस्या लक्षात घेऊन निर्धूर चूल ही संकल्पना विकसित करण्यात आली. निर्धूर चूल धूर बाहेर फेकण्यासाठी विशेष व्यवस्था असते आणि इंधनाचा कार्यक्षम वापर करते. त्यामुळे कमी इंधनात अधिक उष्णता मिळते व स्वच्छ स्वयंपाक करता येतो.

२)

निर्धूर चूल तयार करण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे—

धूररहित स्वयंपाकाची सोय उपलब्ध करून देणे.

इंधनाची बचत करणे.

स्वच्छ व पर्यावरणपूरक ऊर्जा वापर वाढवणे.

ग्रामीण महिलांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी उपाय सुचवणे

कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने तयार होणारी चूल बनवणे.

आर्थिंग चे फायदे

प्रस्तावना
आर्थिंग किंवा ग्राउंडिंग म्हणजे आपल्या शरीराचा थेट पृथ्वीशी संपर्क साधणेउदा. अनवाणी चालणे, गवतावर बसणे, मातीला स्पर्श करणे इ. पृथ्वीतील नकारात्मक इलेक्ट्रॉन्स शरीरात शोषले जातात आणि त्यामुळे शरीरातील ताण, सूज व विद्युत् असंतुलन कमी होण्यास मदत होते. आधुनिक जीवनशैलीमुळे निर्माण होणाऱ्या तणावापासून दूर होण्यासाठी आर्थिंग ही एक नैसर्गिक व साधी पद्धत आहे.उद्देश
आर्थिंगमुळे मिळणारे शारीरिक व मानसिक फायदे समजून घेणे.
नैसर्गिक मार्गाने शरीरातील उर्जा-संतुलन सुधारण्याचे महत्त्व स्पष्ट करणे.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून आर्थिंगचे निरीक्षण करून त्याचा उपयोग कसा करता येईल हे जाणून घेणे.
निरीक्षण
तणाव कमी होणे: जमिनीशी थेट संपर्क साधल्यामुळे नर्व्हस सिस्टीम शांत होते व मानसिक ताण कमी होतो.
झोप सुधारते: शरीरातील कोर्टिसोलचे प्रमाण संतुलित राहते, ज्यामुळे झोपेची गुणवत्ता वाढते.
दाह (Inflammation) कमी होणे: पृथ्वीतील इलेक्ट्रॉन्स शरीरातील सूज कमी करण्यास सहाय्यक ठरतात.
रक्तप्रवाह सुधारतो: आर्थिंगमुळे रक्ताची चिकटपणा (viscosity) कमी होऊन रक्तप्रवाह व्यवस्थित होतो.
ऊर्जा वाढते: थकवा कमी होऊन शरीरात हलकेपणा आणि ऊर्जा जाणवते.
प्रतिरोधक शक्ती वाढते: नैसर्गिक संपर्कामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती सक्षम होते.
निष्कर्ष
आर्थिंग ही अत्यंत सोपी, नैसर्गिक आणि खर्चविरहित पद्धत असून ती शरीर व मन यांच्यातील संतुलन राखण्यासाठी उपयुक्त आहे. दररोज काही मिनिटे अनवाणी चालणे, गवतावर बसणे किंवा जमिनीशी संपर्क साधणे यामुळे तणाव, सूज, थकवा कमी होतो आणि एकूण आरोग्य सुधारते. आधुनिक जीवनशैलीत आर्थिंगचा अवलंब हा आरोग्यासाठी प्रभावी व सहज उपाय ठरू शकतो

हायड्रोमार्कर

प्रस्तावना

हायड्रोमार्कर हे पावसाचे पाणी किंवा पाण्याची पातळी मोजण्यासाठी वापरले जाणारे साधे उपकरण आहे. याचा उपयोग हवामान निरीक्षण, शेती तसेच पर्यावरण अभ्यासात केला जातो. शालेय प्रयोगात हायड्रोमार्कर साध्या साहित्यापासून तयार करता येतो.

कृती

पाऊस पडल्यानंतर बाटलीतील पाण्याची उंची नोंदवावी.

एक पारदर्शक बाटली घ्यावी.

बाटलीचा वरचा भाग कापून उलटा करून फनेलसारखा बसवावा.

बाटलीवर सेंटीमीटरमध्ये मोजमापाच्या खुणा काढाव्यात.

उद्देश

उघड्या जागेत बाटली स्थिर ठेवावी.

हवामानातील बदलांचा अभ्यास करणे

पावसाचे प्रमाण मोजणे

पाण्याची पातळी निरीक्षण करणे

विद्यार्थ्यांना मोजमाप व निरीक्षणाची सवय लावणे

निरीक्षक

दररोज किंवा प्रत्येक पावसानंतर पाण्याची पातळी तपासली.

जास्त पावसाच्या दिवशी पाण्याची पातळी अधिक आढळली.

कमी पावसात पातळी कमी नोंदली गेली.

निष्कर्ष

हायड्रोमार्करच्या साहाय्याने पावसाचे प्रमाण सो

पद्धतीने मोजता येते. हे उपकरण स्वस्त, उपयुक्त आणि शैक्षणिक दृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. यामुळे हवामान निरीक्षणाची मूलभूत समज विकसित होते

प्लेन टेबल

प्रस्तावना
प्लेन टेबल सर्व्हेक्षण ही क्षेत्रातच नकाशा काढण्याची सोपी व जलद पद्धत आहे. या पद्धतीत प्लेन टेबल, अ‍ॅलिडेड, प्लंब बॉब, स्पिरिट लेव्हल इ. साधनांचा वापर करून प्रत्यक्ष मोजमापे घेऊन त्याच वेळी नकाशावर नोंदी केल्या जाता

उद्देश

प्लेन टेबल सर्व्हेक्षणाची ओळख करून घेणेक्षेत्रातील वस्तूंचे अचूक स्थान नकाशावर दर्शविणेरेडिएशन/इंटरसेक्शन पद्धतीने सर्व्हे करणे भूमी मोजणी व नकाशा तयार करण्यासाठी प्लेन टेबल सर्व्हे ही सोपी व उपयुक्त पद्धत आहे. या पद्धतीत प्रत्यक्ष जागेवरच मोजणी करून नकाशा तयार करता येतो. विज्ञान आश्रममधील गर्ल्स हॉस्टेल समोरची जागा मोजण्यासाठी प्लेन टेबलचा वापर करण्यात आला.

निष्कर्ष

प्लेन टेबल सर्व्हेद्वारे गर्ल्स हॉस्टेल समोरची जागा अचूकपणे मोजता आली. ही पद्धत सोपी, स्वस्त व प्रत्यक्ष नकाशा तयार करण्यासाठी उपयुक्त आहे. शेती, बांधकाम व जागा नियोजनासाठी प्लेन टेबल फार उपयोगी आहे.

भूमी मोजणी व नकाशा तयार करण्यासाठी प्लेन टेबल सर्व्हे ही सोपी व उपयुक्त पद्धत आहे. या पद्धतीत प्रत्यक्ष जागेवरच मोजणी करून नकाशा तयार करता येतो. विज्ञान आश्रममधील गर्ल्स हॉस्टेल समोरची जागा मोजण्यासाठी प्लेन टेबलचा वापर करण्यात आला.

प्लेन टेबलच्या साहाय्याने जागेची लांबी व रुंदी मोजणे

मोजलेल्या जागेचा स्केच/नकाशा तयार करणे

प्रत्यक्ष सर्व्हेचा अनुभव घेणे

शेती व बांधकामासाठी मोजणीचे महत्त्व समजून घेणे

३) कृती

प्लेन टेबल योग्य ठिकाणी स्थिर ठेवला

लेव्हलिंग करून टेबल समतल केला

कागद टेबलवर नीट बसवून क्लिपने घट्ट धरला

अलिडेडच्या सहाय्याने कोपरे निश्चित केले

टेपच्या मदतीने जागेची लांबी व रुंदी मोजली

मोजमापानुसार स्केल वापरून कागदावर नकाशा काढला

४) निरीक्षण

जागा समतल असल्यामुळे मोजणी सोपी झाली

लांबी व रुंदी अचूक मोजता आली

प्रत्यक्ष जागेचा आकार नकाशावर स्पष्ट दिसला

मोजणी करताना संघक

फ्रिज

१. प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना घरगुती उपकरणांमधील फ्रिज – Single Door व Double Door यांची रचना, कार्यपद्धती व दुरुस्ती याबाबत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले. या प्रॅक्टिकलमध्ये फ्रिजचे भाग, कनेक्शन, वायरिंग तसेच Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक प्रत्यक्ष पाहून समजून घेतले.

२. उद्देश

1. फ्रिजचे कार्य समजून घेणे.
2. Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक ओळखणे.
3. फ्रिजमधील मुख्य भाग व वायरिंग समजून घेणे.
4. फ्रिजचे सामान्य बिघाड ओळखून दुरुस्ती करणे.

३. कृती

1. वीजपुरवठा बंद करून फ्रिज उघडून तपासणी केली.
2. कंप्रेसर, थर्मोस्टॅट, स्टार्ट रिले, ओव्हरलोड प्रोटेक्टर, फॅन (डबल डोअर) तपासले.
3. Single Door फ्रिजमधील साधी वायरिंग व थेट कूलिंग पाहिली.
4. Double Door फ्रिजमधील नो-फ्रॉस्ट सिस्टम, फॅन व कंट्रोल बोर्ड तपासला.

मुद्दा	Single Door फ्रिज	Double Door फ्रिज
दार	एक दार	दोन दार
कूलिंग	थेट कूलिंग	नो-फ्रॉस्ट (फॅन)
डीफ्रॉस्ट	मॅन्युअल	ऑटो
वीज वापर	कमी	थोडा जास्त
वायरिंग	साधी	जास्त व इलेक्ट्रॉनिक
दुरुस्ती	सोपी	थोडी अवघड

५. निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून मला Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक, त्यांचे भाग, वायरिंग व दुरुस्ती पद्धती समजल्या. Single Door फ्रिज साधा व कमी खर्चिक असून Double Door फ्रिज आधुनिक व सोयीस्कर आहे. या ज्ञानामुळे फ्रिजची योग्य निवड व दुरुस्ती करणे सोपे झाले.

सोलर स्ट्रीट लाइट प्रकल्पाचे मुख्य मुद्दे

गावात एकूण 12 ते 15 सोलर स्ट्रीट लाईट्स इंस्टॉल केल्या.

संपूर्ण लाईट सिस्टम सौर ऊर्जेवर चालते, विजेची गरज नाही.

पॅनेलची दिशा पूर्व-पश्चिम ठेवली, ज्यामुळे सूर्यप्रकाश जास्त मिळतो.

बॅटरी पूर्ण चार्ज होते आणि रात्री पूर्ण वेळ लाईट चालू राहते.

वायरिंग, कनेक्शन आणि इंस्टॉलेशनचे तांत्रिक ज्ञान मिळाले.

कॉलेज व आश्रमातील प्रकल्प पाहून शिकण्याची संधी मिळाली.

गावातील रात्रीचा अंधार दूर झाला, लोक सुरक्षितपणे फिरू शकतात.

वीज बचत आणि पर्यावरण संरक्षण या दोन्ही दृष्टीने फायदेशीर प्रकल्प.

काम करताना टीमवर्क, नियोजन आणि जबाबदारी शिकली.

भविष्यात आणखी गावांमध्ये सोलर प्रकल्प राबवण्याचं

पट्टी फिटिंग केलेला प्रोजेक्ट

घरामध्ये प्रकाशासाठी पट्टी फिटिंगचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. सध्या प्रामुख्याने LED किंवा LCD पट्टी फिटिंग वापरली जाते कारण ती कमी वीज वापरते आणि जास्त प्रकाश देते. घरातील पट्टी फिटिंग वायरिंग सुरक्षित, नीट आणि नियमानुसार असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
घरात बहुतेक ठिकाणी अंडरग्राउंड (Concealed) वायरिंग वापरली जाते. या पद्धतीत PVC कंड्युट पाईप भिंतीच्या आत टाकली जाते आणि त्यामधून फेज, न्यूट्रल व अर्थ वायर ओढली जाते. ही वायरिंग दिसायला चांगली, सुरक्षित आणि टिकाऊ असते. मात्र, तिचा खर्च जास्त असतो आणि दुरुस्ती करणे थोडे कठीण असते.
पट्टी फिटिंगची वायरिंग करताना सर्वात आधी मेन स्विच किंवा MCB बंद करणे आवश्यक असते. त्यानंतर स्विच बोर्डपासून पट्टी फिटिंगपर्यंत कंड्युट पाईप टाकली जाते. पाईपमध्ये जास्त वळण नसावीत आणि जॉईंट नीट बसवलेले असावेत, जेणेकरून वायर ओढताना अडचण येऊ नये.
वायरिंगसाठी साधारणपणे 1.0 किंवा 1.5 स्क्वेअर मिमी साइजची वायर वापरली जाते. फेज वायर स्विचमधून नेली जाते आणि स्विचच्या आउटपुटमधून पट्टी फिटिंगच्या L (Live) टर्मिनलला जोडली जाते. न्यूट्रल वायर थेट सप्लायमधून पट्टी फिटिंगच्या N (Neutral) टर्मिनलला जोडली जाते. अर्थ वायर फिटिंगच्या बॉडीला जोडली जाते, ज्यामुळे विजेचा धक्का बसण्याचा धोका कमी होतो.
LED पट्टी फिटिंगमध्ये चोक किंवा स्टार्टर नसतो. त्यामध्ये इनबिल्ट ड्रायव्हर असतो, त्यामुळे थेट 230 व्होल्ट AC सप्लाय दिला जातो. जुनी ट्यूबलाईट काढून LED पट्टी बसवताना जुना चोक व स्टार्टर काढून टाकणे आवश्यक असते.
फिटिंग छतावर किंवा भिंतीवर बसवताना स्क्रू व रॉवल प्लग वापरून ती घट्ट बसवली पाहिजे. वायरचे टोक नीट स्ट्रिप करून टर्मिनलमध्ये घट्ट बसवावे. कुठेही उघडी वायर राहू देऊ नये. सर्व कनेक्शन पूर्ण झाल्यावर फिटिंगचे कव्हर नीट बसवावे.
काम पूर्ण झाल्यानंतर मेन MCB सुरू करून स्विच ON केला जातो आणि लाईट तपासली जाते. लाईट लगेच पेटली पाहिजे, फ्लिकर किंवा आवाज येऊ नये. काही अडचण आढळल्यास पुन्हा कनेक्शन तपासणे आवश्यक असते.
शेवटी, घरातील पट्टी फिटिंग वायरिंग करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ओल्या हाताने काम करू नये, योग्य साइजची वायर वापरावी, अर्थिंग व्यवस्थित असावी आणि शंका असल्यास अनुभवी इलेक्ट्रिशियनची मदत घ्यावी.

गेस्ट होस्टेल वायरिंग१) प्रस्तावनामी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना गेस्ट होस्टेल वायरिंग हा प्रत्यक्ष प्रोजेक्ट निवडला. या प्रोजेक्टचा उद्देश प्रत्यक्ष इमारतीमध्ये पूर्ण वायरिंग सिस्टिम कशी डिझाईन करायची, बसवायची व सुरक्षितपणे चालू करायची हे शिकणे होता.या प्रोजेक्टमध्ये सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व काम आम्ही स्वतः केले, जसे की डायग्राम काढणे, मार्किंग करणे, मटेरियल खरेदी करणे, वायरिंग करणे, बोर्ड भरणे, MCB बसवणे आणि अर्थिंग करणे. त्यामुळे आम्हाला थिअरीसोबत प्रॅक्टिकल ज्ञान मिळाले.२) उद्देशगेस्ट होस्टेलसाठी योग्य वायरिंग प्लॅन तयार करणे.डायग्रामप्रमाणे प्रत्यक्ष साइटवर काम करणे शिकणे.सेफ्टी नियम पाळून इलेक्ट्रिकल काम करणे.मार्किंग, पट्टी फिटिंग आणि वायरिंगचा अनुभव घेणे.स्विच बोर्ड, MCB बोर्ड आणि अर्थिंग कनेक्शन करणे शिकणे.मटेरियल निवड व खरेदी कशी करायची हे समजून घेणे.खर्चाचा अंदाज (आर्थिक नियोजन) लावणे शिकणे.टीमवर्क, टाइम मॅनेजमेंट आणि जबाबदारीने काम करणे शिकणे.३) कृती (प्रक्रिया)सर्वप्रथम गेस्ट होस्टेलची पाहणी करण्यात आली.कुठे लाईट पॉईंट, फॅन पॉईंट, प्लग पॉईंट व स्विच बोर्ड येणार याचा डायग्राम काढण्यात आला.डायग्रामप्रमाणे लेझर मशीन वापरून अचूक मार्किंग करण्यात आले.मार्किंगनंतर पट्टी (PVC पट्टी) फिटिंग करून घेतली.आवश्यक मटेरियलची यादी तयार केली.गावामध्ये जाऊन वायर, स्विच, सॉकेट, MCB, बोर्ड, पट्टी इत्यादी मटेरियल खरेदी केली.खरेदी करताना योग्य दर्जाचे आणि योग्य रेटचे मटेरियल कसे निवडायचे हे शिकलो.पट्टीमध्ये योग्य साईजची वायर टाकून वायरिंग पूर्ण केली.स्विच बोर्ड भरले आणि कनेक्शन व्यवस्थित केले.MCB बोर्ड भरणे व त्याचे कनेक्शन शिकले.संपूर्ण वायरिंगनंतर अर्थिंग करण्यात आली.शेवटी सर्व पॉईंट्स चेक करून टेस्टिंग करण्यात आली.४) निरीक्षणडायग्राम असल्यामुळे काम नियोजनबद्ध आणि सोपे झाले.लेझर मार्किंगमुळे काम अचूक आणि सरळ झाले.पट्टी फिटिंग योग्य केल्यामुळे वायरिंग नीट आणि सुरक्षित झाली.चांगल्या दर्जाचे मटेरियल वापरल्यामुळे वायरिंग टिकाऊ झाली.MCB मुळे सेफ्टी वाढली.अर्थिंग केल्यामुळे विद्युत धोक्याचा धोका कमी झाला.टीममध्ये काम केल्यामुळे वेळेचे योग्य नियोजन झाले.प्रत्यक्ष काम करताना आत्मविश्वास वाढला.५) निष्कर्षया गेस्ट होस्टेल वायरिंग प्रोजेक्टमधून मला इलेक्ट्रिकल क्षेत्रातील खूप महत्त्वाचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले. मी मार्किंग, पट्टी फिटिंग, वायरिंग, बोर्ड भरणे, MCB बसवणे, अर्थिंग करणे हे सर्व काम स्वतः शिकले.याशिवाय मटेरियल खरेदी, खर्चाचा अंदाज (आर्थिक ज्ञान), टाइम मॅनेजमेंट आणि टीमवर्क यासारख्या कौशल्यांचा विकास झाला.हा प्रोजेक्ट माझ्या भविष्यातील इलेक्ट्रिकल कामासाठी खूप उपयोगी ठरेल आणि मला एक जबाबदार व कुशल इलेक्ट्रिशियन बनण्यास मदत करेल.

गेस्ट होस्टेल ची वायरिंग प्रोजेक्ट

१) प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना गेस्ट होस्टेल वायरिंग हा प्रत्यक्ष प्रोजेक्ट निवडला. या प्रोजेक्टचा उद्देश प्रत्यक्ष इमारतीमध्ये पूर्ण वायरिंग सिस्टिम कशी डिझाईन करायची, बसवायची व सुरक्षितपणे चालू करायची हे शिकणे होता.
या प्रोजेक्टमध्ये सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व काम आम्ही स्वतः केले, जसे की डायग्राम काढणे, मार्किंग करणे, मटेरियल खरेदी करणे, वायरिंग करणे, बोर्ड भरणे, MCB बसवणे आणि अर्थिंग करणे. त्यामुळे आम्हाला थिअरीसोबत प्रॅक्टिकल ज्ञान मिळाले.

२) उद्देश

1. गेस्ट होस्टेलसाठी योग्य वायरिंग प्लॅन तयार करणे.
2. डायग्रामप्रमाणे प्रत्यक्ष साइटवर काम करणे शिकणे.
3. सेफ्टी नियम पाळून इलेक्ट्रिकल काम करणे.
4. मार्किंग, पट्टी फिटिंग आणि वायरिंगचा अनुभव घेणे.
5. स्विच बोर्ड बोर्ड आणि अर्थिंग कनेक्शन करणे शिकणे.
6. मटेरियल निवड व खरेदी कशी करायची हे समजून घेणे.
7. खर्चाचा अंदाज (आर्थिक नियोजन) लावणे शिकणे.
8. टीमवर्क, टाइम मॅनेजमेंट आणि जबाबदारीने काम करणे शिकणे.

३) कृती (प्रक्रिया)

सर्वप्रथम गेस्ट होस्टेलची पाहणी करण्यात आली.

कुठे लाईट पॉईंट, फॅन पॉईंट, प्लग पॉईंट व स्विच बोर्ड येणार याचा डायग्राम काढण्यात आला.

डायग्रामप्रमाणे लेझर मशीन वापरून अचूक मार्किंग करण्यात आले.

मार्किंगनंतर पट्टी पट्टी) फिटिंग करून घेतली.

आवश्यक मटेरियलची यादी तयार केली.

गावामध्ये जाऊन वायर, स्विच, सॉकेट, बोर्ड, पट्टी इत्यादी मटेरियल खरेदी केली.

खरेदी करताना योग्य दर्जाचे आणि योग्य रेटचे मटेरियल कसे निवडायचे हे शिकलो.

पट्टीमध्ये योग्य साईजची वायर टाकून वायरिंग पूर्ण केली.

स्विच बोर्ड भरले आणि कनेक्शन व्यवस्थित केले.

बोर्ड भरणे व त्याचे कनेक्शन शिकले.

संपूर्ण वायरिंगनंतर अर्थिंग करण्यात आली.

शेवटी सर्व पॉईंट्स चेक करून टेस्टिंग करण्यात आली.

४) निरीक्षण

डायग्राम असल्यामुळे काम नियोजनबद्ध आणि सोपे झाले.

लेझर मार्किंगमुळे काम अचूक आणि सरळ झाले.

पट्टी फिटिंग योग्य केल्यामुळे वायरिंग नीट आणि सुरक्षित झाली.

चांगल्या दर्जाचे मटेरियल वापरल्यामुळे वायरिंग टिकाऊ झाली.मुळे सेफ्टी वाढली.

अर्थिंग केल्यामुळे विद्युत धोक्याचा धोका कमी झाला.

टीममध्ये काम केल्यामुळे वेळेचे योग्य नियोजन झाले.

प्रत्यक्ष काम करताना आत्मविश्वास वाढला.

५) निष्कर्ष

या गेस्ट होस्टेल वायरिंग प्रोजेक्टमधून मला इलेक्ट्रिकल क्षेत्रातील खूप महत्त्वाचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले. मी मार्किंग, पट्टी फिटिंग, वायरिंग, बोर्ड भरणे, MCB बसवणे, अर्थिंग करणे हे सर्व काम स्वतः शिकले.
याशिवाय मटेरियल खरेदी, खर्चाचा अंदाज (आर्थिक ज्ञान), टाइम मॅनेजमेंट आणि टीमवर्क यासारख्या कौशल्यांचा विकास झाला.
हा प्रोजेक्ट माझ्या भविष्यातील इलेक्ट्रिकल कामासाठी खूप उपयोगी ठरेल आणि मला एक जबाबदार व कुशल इलेक्ट्रिशियन बनण्यास मदत करेल.

अ.क्र	मालाचे नाव / साहित्य	नग / मीटर	दर (₹)	एकूण किंमत (₹)
1	Angle holder	27	30	810
2	16 Amp Socket	3	145	435
3	16 Amp Switch	3	75	225
4	6 Amp Socket	24	45	1080
5	6 Amp Switch	44	22	968
6	Ceiling Rose	6	20	120
7	Zero Bulb	3	40	120
8	Tube Light	8	200	1600
9	Adapter	12	20	240
10	Regulator	5	280	1400
11	Insulation Tape	10	10	100
12	3 Module	2	60	120
13	2 Module	3	80	240
14	6 Module	10	120	1200
15	16 Amp Module (S.S)	2	160	320
16	MCB SP	3	150	450
17	MCB 40 Amp	1	590	590
18	Fuse	16	20	320
19	D-Hook	6	40	240
20	Square Box	32	10	320
21	Rawl Plug	21	15	315
22	Bottom Holder	4	30	120
23	Tie	1	160	160
24	2.5 sq mm Wire (Red & Black)	2	3565	7130
25	1 sq mm Wire (R,B,G)	3	1640	4920
26	1 sq mm Wire (Yellow – 45m)	1	820	820
27	Indicator	3	80	240
28	0.75 inch Patti	17	45	765
29	1 inch Patti	70	50	3500
30	35×8 Patti	10	80	800
31	3 Module Plate	2	65	130
32	6 Module Plate	10	135	1350
33	12 Module Plate	3	230	690
34	12 Module Surface	3	150	450
35	Earthing Rod	1	380	380
36	Earthing Powder	1	100	100
37	Earthing Tar	1	80	80

एकूण मटेरियल खर्च = ₹ 32,848 /-

इलेक्ट्रिक टूल्स किट – लागणारे साहित्य

या किटमध्ये खालील वस्तू असतील:

टेस्टर
विद्युत प्रवाह आहे की नाही हे तपासण्यासाठी आवश्यक.

स्क्रू ड्रायव्हर
विविध इलेक्ट्रिक उपकरणं उघडण्यासाठी आणि जोडण्यासाठी.

कट्टर
वायर कापण्यासाठी वापरला जातो. एक चांगल्या क्वालिटीचा साइड कट्टर निवड.

वायर
1 मीटरच्या लांबीची मल्टीस्ट्रँड वायर (लाल, काळी – पॉझिटिव्ह/नेगेटिव्ह दोन्ही) – घरगुती छोट्या रिपेअरसाठी उपयोगी.

1. पण उपयोगी):
2. प्लास (Pliers)
3. मल्टीमीटर (जर बजेट असेल तर)
4. मिनी स्क्रू ड्रायव्हर सेट साठी)इलेक्ट्रिक टेप
   वायर जोडणीनंतर सुरक्षिततेसाठी.

ही भेट का खास आहे?

घरात कुठल्याही वेळेस लागणारी.

घरगुती इलेक्ट्रिक कामासाठी उपयोगी.

उपयोगी, हटके आणि लक्षात राहणारी भेट.

स्वकष्टाची आठवण देणारी – “तयार मी, भेट खास!”

2 स्विच = 40रू.

. 3. बोर्ड = 40रू.

. 4. तीनही वायर ची किंमत = 30रू.

. एकूण बोर्ड ची किंमत = 170रू.

Hydromarker & Aframe

१) प्रस्तावना

पाणी अडवणे, माती धूप थांबवणे आणि शेती सुधारण्यासाठी योग्य समतल रेषा (Contour Lines) काढणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
Hydro Marker आणि A-Frame ही दोन सोपी पण उपयुक्त साधने आहेत.
आम्ही ही साधने Electric Lab मध्ये प्रत्यक्ष शिकली आणि Social Point येथे डोंगरावर प्रत्यक्ष marking करून practical अनुभव घेतला.

२) उद्देश

• उतारावर समतल (level) रेषा शोधणे
• पाणी योग्य दिशेने अडवणे
• मातीची धूप कमी करणे
• शेती व जलसंधारणासाठी योग्य marking करणे
• Hydro Marker आणि A-Frame कसे काम करतात हे प्रत्यक्ष शिकणे

३) कृती (कार्यपद्धती)

A-Frame वापरण्याची कृती

1. A आकाराचे फ्रेम तयार केले
2. दोरी आणि वजन वापरून समतोल (level) ठरवला
3. डोंगर/उतारावर फ्रेम ठेवून दोन्ही पायांची स्थिती तपासली
4. दोन्ही बाजू समतल आल्यावर जमिनीवर खूण (marking) केली
5. अशी सलग marking करून contour line तयार केली

Hydro Marker वापरण्याची कृती

1. पाण्याने भरलेली पारदर्शक नळी वापरली
2. दोन्ही टोकांवरील पाण्याची पातळी समान ठेवली
3. वेगवेगळ्या ठिकाणी उंची समान आहे का ते तपासले
4. समान पातळी मिळाल्यावर जमिनीवर marking केली

४) निरीक्षण

• A-Frame वापरून समतल रेषा अचूक मिळाली
• Hydro Marker ने लांब अंतरावरही अचूक level दाखवला
• डोंगरावर marking केल्यामुळे पाणी थांबवण्याची योग्य दिशा समजली
• माती वाहून जाणे कसे थांबवता येते हे लक्षात आले
• दोन्ही साधने वीज न वापरता प्रभावीपणे काम करतात

५) निष्कर्ष

Hydro Marker आणि A-Frame ही स्वस्त, सोपी आणि प्रभावी साधने आहेत.
Electric Lab मधील शिक्षण आणि Social Point वरील practical मुळे जलसंधारणाचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले.
ही पद्धत शेती, डोंगराळ भाग आणि पाणी व्यवस्थापनासाठी खूप उपयुक्त आहे.

LED REPAIR

१) प्रस्तावना

मी इलेक्ट्रिक सेक्शनमध्ये LED लाईट रिपेअरचे क्लास केले. या क्लासमध्ये आम्हाला LED लाईट कशी काम करते याची माहिती देण्यात आली. त्यानंतर प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल करून दाखवले. खराब झालेल्या LED लाईट, मोठ्या हॅलोजन लाईट आणि स्ट्रीट लाईट दुरुस्त करण्याचे काम आम्ही शिकले. या प्रशिक्षणामुळे मला लाईट रिपेअरचे चांगले ज्ञान मिळाले.

२) उद्देश

या प्रशिक्षणाचा उद्देश पुढीलप्रमाणे होता –

• LED लाईट रिपेअर करण्याची माहिती मिळवणे
• खराब LED लाईट तपासणे व दुरुस्त करणे
• मोठ्या हॅलोजन लाईट व स्ट्रीट लाईट रिपेअर करणे
• LED लाईटचे वेगवेगळे पार्ट्स ओळखणे
• LED लाईट चेकिंग करणे शिकणे
• प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळवणे

३) कृती

LED रिपेअर क्लासमध्ये आम्ही खालीलप्रमाणे काम केले –

• इलेक्ट्रिक सेक्शनमध्ये LED रिपेअरचे क्लास अटेंड केले
• LED लाईट उघडून त्यामधील पार्ट्स पाहिले
• ड्रायव्हर, LED प्लेट, कॅपेसिटर, रेसिस्टर इत्यादी पार्ट्स ओळखले
• खराब LED लाईट तपासून कोणता पार्ट खराब आहे ते शोधले
• मीटरने LED चेकिंग केली
• खराब पार्ट काढून नवीन पार्ट बसवले
• मोठ्या हॅलोजन लाईट रिपेअर केली
• स्ट्रीट लाईट रिपेअर करून टेस्टिंग केली
• काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळले

४) निरीक्षक

या क्लास व प्रॅक्टिकलचे निरीक्षण खालील व्यक्तींनी केले –

• इलेक्ट्रिक सेक्शनचे प्रशिक्षक
• वरिष्ठ टेक्निशियन
• वर्कशॉप इन्स्ट्रक्टर

ते आम्हाला योग्य मार्गदर्शन करत होते आणि चूक असल्यास दुरुस्ती सांगत होते.

५) निष्कर्ष

या LED रिपेअर प्रशिक्षणामुळे मला लाईट दुरुस्तीची चांगली माहिती मिळाली. LED लाईटचे पार्ट्स, चेकिंग पद्धत आणि रिपेअर प्रक्रिया समजली. प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केल्यामुळे आत्मविश्वास वाढला. पुढे इलेक्ट्रिक क्षेत्रात काम करताना हा अनुभव उपयोगी ठरेल.

स्टार्टर (Starter)

स्टार्टरSTARTER म्हणजे काय?

स्टार्टर हा इलेक्ट्रिक मोटर सुरक्षितपणे सुरू (Start) करण्यासाठी वापरला जाणारा विद्युत उपकरण आहे. तो मोटरला जास्त करंट, शॉर्ट सर्किट व ओव्हरलोडपासून संरक्षण देतो.

१. प्रस्तावना :

विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना आम्ही जुनी मोटर व स्टार्टर यांचे कार्य, भाग, कनेक्शन व वायरिंग प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलद्वारे शिकलो. स्टार्टरमुळे मोटर सुरक्षित व नियंत्रित पद्धतीने सुरू होते हे समजले.

२. उद्देश :

1. स्टार्टरचे कार्य समजून घेणे.
2. स्टार्टरमधील भाग ओळखणे.
3. मोटर–स्टार्टर कनेक्शन व वायरिंग शिकणे.
4. बिघाड शोधून दुरुस्ती करणे.

३. कृती :

1. वीजपुरवठा बंद केला.
2. स्टार्टर उघडून कॉन्टॅक्टर, ओव्हरलोड रिले, पुश बटण तपासले.
3. मोटरच्या टर्मिनल बॉक्समध्ये वायरिंग तपासली.
4. सैल/जळालेले कनेक्शन दुरुस्त केले.
5. योग्य कनेक्शन करून चाचणी घेतली.

४. निरीक्षण :

1. सैल कनेक्शनमुळे मोटर सुरू होत नव्हती.
2. ओव्हरलोड रिले चुकीच्या सेटिंगवर होते.
3. दुरुस्तीनंतर मोटर सुरळीत सुरू झाली.

५. निष्कर्ष :

या प्रॅक्टिकलमधून स्टार्टरचे महत्त्व, भाग, वायरिंग व संरक्षण पद्धती समजल्या. मोटर सुरक्षितपणे सुरू करण्याचे ज्ञान मिळाले व आत्मविश्वास वाढला.

फ्रिज (FRIDGE)

१. प्रस्तावना :

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना घरगुती उपकरणांमधील फ्रिज – Single Door व Double Door यांची रचना, कार्यपद्धती व दुरुस्ती याबाबत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले. या प्रॅक्टिकलमध्ये फ्रिजचे भाग, कनेक्शन, वायरिंग तसेच Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक प्रत्यक्ष पाहून समजून घेतले.

२. उद्देश :

1. फ्रिजचे कार्य समजून घेणे.
2. Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक ओळखणे.
3. फ्रिजमधील मुख्य भाग व वायरिंग समजून घेणे.
4. फ्रिजचे सामान्य बिघाड ओळखून दुरुस्ती करणे.

३. कृती :

1. वीजपुरवठा बंद करून फ्रिज उघडून तपासणी केली.
2. कंप्रेसर, थर्मोस्टॅट, स्टार्ट रिले, ओव्हरलोड प्रोटेक्टर, फॅन (डबल डोअर) तपासले.
3. Single Door फ्रिजमधील साधी वायरिंग व थेट कूलिंग पाहिली.
4. Double Door फ्रिजमधील नो-फ्रॉस्ट सिस्टम, फॅन व कंट्रोल बोर्ड तपासला.
5. सैल कनेक्शन व खराब भाग दुरुस्त करून चाचणी घेतली.

४. निरीक्षण : (Single Door व Double Door मधील फरक)

मुद्दा	Single Door फ्रिज	Double Door फ्रिज
दार	एक दार	दोन दार
कूलिंग	थेट कूलिंग	नो-फ्रॉस्ट (फॅन)
डीफ्रॉस्ट	मॅन्युअल	ऑटो
वीज वापर	कमी	थोडा जास्त
वायरिंग	साधी	जास्त व इलेक्ट्रॉनिक
दुरुस्ती	सोपी	थोडी अवघड

५. निष्कर्ष :

या प्रॅक्टिकलमधून मला Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक, त्यांचे भाग, वायरिंग व दुरुस्ती पद्धती समजल्या. Single Door फ्रिज साधा व कमी खर्चिक असून Double Door फ्रिज आधुनिक व सोयीस्कर आहे. या ज्ञानामुळे फ्रिजची योग्य निवड व दुरुस्ती करणे सोपे झाले.

इलेक्ट्रिक बाईक (E-Bike)

१. प्रस्तावना :

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना E-Bike चे कार्य, रचना व दुरुस्ती याबाबत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले. या प्रॅक्टिकलमध्ये E-Bike मधील भाग, कनेक्शन, वायरिंग समजून घेतली तसेच बिघाड शोधून दुरुस्ती केली. यामुळे इलेक्ट्रिक वाहनांचे मूलभूत ज्ञान मिळाले.

२. उद्देश :

1. E-Bike चे मुख्य भाग ओळखणे.
2. बॅटरी, कंट्रोलर, मोटर यांचे कनेक्शन व वायरिंग समजून घेणे.
3. E-Bike मधील सामान्य बिघाड ओळखणे.
4. E-Bike ची सुरक्षितपणे दुरुस्ती करणे.
5. E-Bike चे फायदे समजून घेणे.

३. कृती :

1. प्रथम E-Bike ची पॉवर सप्लाय (बॅटरी) बंद केली.
2. बॅटरी, कंट्रोलर, मोटर, थ्रॉटल, चार्जर पोर्ट तपासले.
3. वायरिंग व कनेक्शनमध्ये सैल किंवा खराब भाग ओळखले.
4. आवश्यक ते कनेक्शन दुरुस्त केले व खराब वायर बदलल्या.
5. कंट्रोलर व मोटरची चाचणी घेतली.
6. E-Bike पुन्हा जोडून टेस्ट रन घेतला.

४. निरीक्षण :

1. सैल कनेक्शनमुळे मोटर योग्य चालत नव्हती.
2. बॅटरी कनेक्शन कमजोर असल्याने रेंज कमी मिळत होती.
3. दुरुस्ती केल्यानंतर E-Bike सुरळीत व स्मूथ चालू झाली.
4. वायरिंग योग्य केल्यावर चार्जिंग व्यवस्थित झाली.

५. निष्कर्ष (E-Bike चे फायदे) :

1. इंधन खर्च नाही – वीजेवर चालत असल्याने खर्च कमी.
2. पर्यावरणपूरक – धूर व प्रदूषण होत नाही.
3. कमी देखभाल खर्च – इंजिन ऑइल, गिअर नाहीत.
4. शांत चाल – आवाज खूप कमी.
5. वापरण्यास सोपी – चालवायला व चार्ज करायला सोपी.
6. भविष्यासाठी उपयुक्त – इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वाढत आहे.

E-Bike चे मुख्य पार्ट्स (नावांसह):

1. बॅटरी (Battery)
   वीज साठवते (Lithium-ion / Lead-acid)
2. कंट्रोलर (Controller)
   बॅटरीतील वीज मोटरपर्यंत योग्य प्रमाणात पाठवतो (मेंदू)
3. मोटर (Hub Motor / Mid Drive Motor)
   चाक फिरवण्यासाठी शक्ती देते
4. थ्रॉटल (Throttle)
   वेग कमी-जास्त करण्यासाठी
5. चार्जर (Charger)
   बॅटरी चार्ज करण्यासाठी
6. DC-DC कन्व्हर्टर
   बॅटरीची जास्त वीज लाईट/हॉर्नसाठी कमी करतो
7. डिस्प्ले / मीटर (Display)
   वेग, बॅटरी लेव्हल दाखवतो
8. ब्रेक कट-ऑफ स्विच
   ब्रेक दाबल्यावर मोटर बंद करतो (सेफ्टी)
9. वायरिंग हार्नेस (Wiring)
   सर्व पार्ट्स जोडणाऱ्या वायर

गीझर (Geyser)

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात घरगुती विद्युत उपकरणांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. या उपकरणांची योग्य माहिती, वायरिंग समज आणि दुरुस्तीचे कौशल्य आवश्यक आहे. विज्ञान आश्रम येथे इलेक्ट्रिक कोर्स दरम्यान घरगुती उपकरणांचे कार्य, त्यांचे भाग, वायरिंग व रिपेअरिंग याचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण देण्यात आले.

२) उद्देश

1. घरगुती विद्युत उपकरणांची रचना व कार्य समजून घेणे
2. गीझर व इतर उपकरणांचे भाग ओळखणे
3. योग्य वायरिंग पद्धती शिकणे
4. बिघाड शोधणे (Fault Finding)
5. उपकरणांची सुरक्षितपणे दुरुस्ती करणे
6. स्वावलंबन व रोजगारक्षम कौशल्य विकसित करणे

३) कृती

• विज्ञान आश्रम कार्यशाळेत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले
• गीझर, फॅन, स्विच, प्लग, होल्डर इत्यादी उपकरणांचे भाग उघडून पाहिले
• प्रत्येक उपकरणाची वायरिंग डायग्राम समजून घेतली
• खराब झालेले भाग (हीटिंग एलिमेंट, थर्मोस्टॅट, स्विच) बदलले
• मल्टीमीटरच्या साहाय्याने टेस्टिंग केली
• सुरक्षितता नियम पाळून रिपेअरिंग पूर्ण केले

४) निरीक्षण

• योग्य वायरिंग केल्यास उपकरण सुरळीत चालते
• लूज कनेक्शनमुळे बिघाड होतो
• योग्य टूल्स वापरल्यास दुरुस्ती सोपी होते
• सेफ्टी नियम महत्त्वाचे आहेत
• प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलमुळे समज अधिक चांगली होते

५) निष्कर्ष

विज्ञान आश्रम येथे घेतलेल्या इलेक्ट्रिक कोर्समुळे घरगुती विद्युत उपकरणांची माहिती, वायरिंग व रिपेअरिंगचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले. गीझर व इतर होम अप्लायन्सची दुरुस्ती स्वतः करता येऊ लागली. या प्रशिक्षणामुळे तांत्रिक कौशल्य वाढले असून भविष्यात रोजगार व स्वयंरोजगारासाठी हा कोर्स अत्यंत उपयुक्त आहे

सेफ्टी (Safety)

१) प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकलचा कोर्स करत असताना सेफ्टी (Safety) प्रॅक्टिकल केली. या प्रॅक्टिकलमध्ये विद्युत काम करताना घ्यावयाची काळजी, शॉर्ट सर्किट झाल्यास काय करावे, तसेच एखाद्या व्यक्तीस विद्युत शॉक लागल्यास कोणते घरगुती उपाय करावेत याची माहिती मिळाली. इलेक्ट्रिकल सेफ्टीमुळे अपघात टाळता येतात आणि जीवित व मालमत्तेचे संरक्षण होते.

२) उद्देश

1. इलेक्ट्रिकल सेफ्टीचे महत्त्व समजून घेणे.
2. शॉर्ट सर्किट झाल्यास घ्यावयाची काळजी (Precautions) शिकणे.
3. विद्युत शॉक लागल्यास तात्काळ करावयाच्या उपायांची माहिती मिळवणे.
4. घरगुती उपायांचे फायदे व तोटे समजून घेणे.
5. प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलद्वारे सुरक्षित पद्धतीने काम करणे शिकणे.

३) कृती (प्रक्रिया)

1. इलेक्ट्रिकल काम करण्यापूर्वी मुख्य स्विच बंद करण्यात आला.
2. हातात इन्सुलेटेड ग्लोव्ह्ज, शूज वापरण्यात आले.
3. वायरिंग तपासून शॉर्ट सर्किटची कारणे समजून घेतली.
4. फ्यूज, MCB आणि ELCB चा वापर कसा करायचा हे शिकवण्यात आले.
5. शॉर्ट सर्किट झाल्यास तात्काळ वीजपुरवठा बंद करणे व सुरक्षित अंतर राखणे शिकवले.
6. विद्युत शॉक लागल्यास पीडित व्यक्तीला कोरड्या लाकडी काठी/प्लास्टिक वस्तूने वेगळे करणे शिकवले.
7. शॉकनंतर प्राथमिक उपचार (First Aid) देण्याचा सराव केला.

४) निरीक्षण

1. सेफ्टी उपकरणांचा वापर केल्यामुळे अपघाताचा धोका कमी झाला.
2. शॉर्ट सर्किटमध्ये घाई न करता योग्य पद्धतीने वीज बंद करणे महत्त्वाचे आहे हे समजले.
3. विद्युत शॉक लागल्यास थेट हात लावणे धोकादायक असते.
4. घरगुती उपाय तात्काळ मदतीसाठी उपयोगी असतात, पण डॉक्टरांचा सल्ला आवश्यक असतो.
5. सेफ्टी नियम पाळल्यास काम अधिक सुरक्षित व सोपे होते.

५) निष्कर्ष

या सेफ्टी प्रॅक्टिकलमुळे मला इलेक्ट्रिकल काम करताना सुरक्षिततेचे महत्त्व समजले. शॉर्ट सर्किट किंवा विद्युत शॉक यासारख्या अपघातांमध्ये योग्य वेळी योग्य कृती केल्यास मोठे नुकसान टाळता येते. घरगुती उपाय तात्पुरते उपयोगी असले तरी गंभीर परिस्थितीत वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक इलेक्ट्रिशियन व सामान्य नागरिकाने इलेक्ट्रिकल सेफ्टी नियम पाळणे गरजेचे आहे.

अर्थिंग (Earthing)

१) प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना अर्थिंग हे महत्त्वाचे प्रॅक्टिकल केले. अर्थिंग म्हणजे विद्युत उपकरणांमधील अनावश्यक किंवा गळती होणारा विद्युत प्रवाह सुरक्षितपणे जमिनीत सोडण्याची प्रक्रिया होय. यामुळे माणसाला विद्युत धक्का बसण्यापासून संरक्षण मिळते तसेच उपकरणांचे नुकसान टाळले जाते.
घरगुती वायरिंग, औद्योगिक यंत्रणा तसेच सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंगला खूप महत्त्व आहे.

२) उद्देश

1. अर्थिंग म्हणजे काय हे समजून घेणे.
2. अर्थिंगचे फायदे व तोटे अभ्यासणे.
3. अर्थिंगसाठी वापरले जाणारे साहित्य ओळखणे.
4. सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंगचे महत्त्व समजून घेणे.
5. प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलद्वारे अर्थिंग कसे केले जाते हे शिकणे.

३) कृती (प्रक्रिया)

1. प्रथम जमिनीत योग्य खोलीचा खड्डा खोदण्यात आला.
2. त्या खड्ड्यात GI पाईप / कॉपर प्लेट उभी बसवण्यात आली.
3. त्यामध्ये चारकोल, मीठ आणि अर्थिंग रोड पावडर (Earthing Powder) टाकण्यात आली.
4. पाईपला अर्थिंग वायर व्यवस्थित जोडण्यात आली.
5. वरून पाणी टाकून जमिनीतील ओलावा राखण्यात आला.
6. ही अर्थिंग सोलर पॅनल, इन्व्हर्टर व इलेक्ट्रिकल बोर्डला जोडण्यात आली.
7. नंतर अर्थिंग टेस्ट करून रेसिस्टन्स तपासण्यात आला.

४) निरीक्षण

1. योग्य अर्थिंग केल्यावर विद्युत गळती कमी झाली.
2. उपकरणांवर येणारा करंट सुरक्षितपणे जमिनीत गेला.
3. सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंग केल्यामुळे इन्व्हर्टर व पॅनल सुरक्षित राहिले.
4. अर्थिंग पावडर वापरल्यामुळे जमिनीचा रेसिस्टन्स कमी झाला.
5. अर्थिंग नसल्यास विद्युत धक्का बसण्याचा धोका वाढतो हे लक्षात आले.

५) निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून मला अर्थिंगचे महत्त्व स्पष्टपणे समजले. अर्थिंगमुळे माणसाचे प्राण सुरक्षित राहतात तसेच विद्युत व सोलर उपकरणांचे नुकसान टाळले जाते. योग्य साहित्य वापरून आणि योग्य पद्धतीने अर्थिंग केल्यास विद्युत प्रणाली अधिक सुरक्षित व कार्यक्षम बनते. त्यामुळे प्रत्येक घर, उद्योग व सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंग करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

Earthing powder	100
Earthing rode	380
Earthing tar	80
	560

अ.क्र.	पार्टचे नाव	काय काम करते	अंदाजे किमत (₹)
1	फिल्टर हाऊसिंग / कॅनिस्टर (2 नग)	फिल्टर कॅंडल ठेवण्यासाठी	₹250 – ₹350 (एक)
2	सेडिमेंट फिल्टर कॅंडल	गाळ, माती, वाळू काढतो	₹100 – ₹200
3	कार्बन फिल्टर कॅंडल	वास, रंग, क्लोरीन काढतो	₹150 – ₹300
4	पाणी पाईप (White Pipe)	पाणी एक पार्टपासून दुसऱ्याला नेतो	₹30 – ₹50 / मीटर
5	इनलेट बॉल व्हॉल्व्ह (Blue handle)	पाणी चालू-बंद करण्यासाठी	₹80 – ₹150
6	एल्बो कनेक्टर (L shape)	पाईप वळवण्यासाठी	₹10 – ₹20 (एक)
7	स्ट्रेट कनेक्टर (Joiner)	दोन पाईप जोडण्यासाठी	₹10 – ₹15 (एक)
8	टीफ्लॉन टेप (White roll)	थ्रेड लीक होऊ नये म्हणून	₹20 – ₹30
9	हाऊसिंग ओपनर / स्पॅनर (Blue ring)	कॅनिस्टर उघडण्यासाठी	₹50 – ₹100
10	मेटल स्टँड / फ्रेम	संपूर्ण फिल्टर बसवण्यासाठी	₹800 – ₹1500