1 )बोर्ड भरणे

१. प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक युगात वीज ही मानवाच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहे. घर, शाळा, उद्योग, रुग्णालये अशा सर्व ठिकाणी वीज आवश्यक आहे. इलेक्ट्रिक बोर्ड हे विद्युत वितरणाचे एक महत्त्वाचे साधन आहे, ज्याद्वारे दिवे, पंखे, सॉकेट, स्विच इत्यादी नियंत्रित केले जातात. इलेक्ट्रिक बोर्ड भरणे म्हणजे विविध विद्युत घटक योग्य पद्धतीने बसवून, सुरक्षित आणि कार्यक्षम विद्युत सर्किट तयार करणे.

२. उद्देश

1. विद्युत सर्किटचे कार्य समजून घेणे.
2. इलेक्ट्रिक बोर्डाचे विविध घटक ओळखणे आणि त्यांचा उपयोग शिकणे.
3. योग्य पद्धतीने वायरिंग करून एक कार्यक्षम बोर्ड तयार करणे.
4. सुरक्षा नियमांचे पालन करून सुरक्षित विद्युत जोडणी करणे.

३. सर्वेक्षण

या प्रकल्पासाठी आम्ही विविध प्रकारचे इलेक्ट्रिक बोर्ड पाहिले

• घरगुती वापरातील स्विच बोर्ड
• औद्योगिक नियंत्रण पॅनल
• शाळा आणि कार्यालयांतील वितरण फलक

तसेच इलेक्ट्रिशियनकडून प्रत्यक्ष कामाची माहिती घेतली. त्यांनी योग्य वायरिंग तंत्र, रंगकोड (Colour Code), आणि सर्किट टेस्टिंगविषयी मार्गदर्शन केले.

कृती

1. आवश्यक साहित्य गोळा केले.
2. बोर्डावर स्विच, सॉकेट, होल्डर आणि इंडिकेटरची जागा निश्चित केली.
3. वायरचे मापन करून आवश्यक लांबीप्रमाणे कापले.
4. वायरला स्विच व सॉकेटशी जोडले.
5. कनेक्शन पूर्ण झाल्यावर मल्टीमीटरद्वारे तपासणी केली.
6. शेवटी मुख्य सप्लाय जोडून सर्किट कार्यान्वित केले.

५. निरीक्षण

• सर्व स्विच व्यवस्थित काम करत होते.
• सॉकेटमध्ये योग्य व्होल्टेज मिळाले.
• इंडिकेटर दिवा चालू झाल्यावर वीजपुरवठ्याची स्थिती दिसत होती.
• कोणतीही शॉर्ट सर्किटची समस्या उद्भवली नाही.

६. निष्कर्ष

या प्रकल्पाद्वारे इलेक्ट्रिक बोर्ड कसे तयार करतात, घटक कसे जोडतात आणि सुरक्षा नियमांचे महत्त्व काय आहे हे समजले. हा अनुभव प्रत्यक्ष विद्युत कामासाठी उपयुक्त ठरेल आणि विद्युत क्षेत्रातील मूलभूत ज्ञान दृढ झाल

टेनी हाउस कॉस्टिंग

मटेरीअल	नग	दर	किमत
2.5 वायर	8(M)	35	280
1.5 वायर	4(M)	20	80
इन्सुलेशन टेप	1	20	10
१पत्ति पावून	2
२प्लग 2 स्वीच	2	430	430
power point	1	160	160
35=8	10	01	10
TOTAL			1

2)invater batery

१. प्रस्तावना

वीज जाणे किंवा अस्थिर वीजपुरवठा ही अनेक घरांमध्ये व संस्थांमध्ये सामान्य समस्या आहे. या परिस्थितीत इन्व्हर्टर व बॅटरी प्रणाली आपत्कालीन वीजपुरवठा देऊन प्रकाश, पंखे आणि अन्य आवश्यक उपकरणे चालू ठेवते. ही प्रणाली वीज खंडित झाल्यावर आपोआप कार्यान्वित होते आणि घराला किंवा कार्यालयाला अखंड वीजपुरवठा मिळवून देते.

२. उद्देश

1. वीज नसताना सतत प्रकाश आणि आवश्यक उपकरणांना कार्यरत ठेवणे.
2. घरी किंवा कार्यालयात सुरक्षित व विश्वासार्ह बॅकअप वीजपुरवठा उपलब्ध करणे.
3. कमी खर्चात दीर्घकाळ टिकणारी ऊर्जा प्रणाली वापरणे.
4. वीजपुरवठ्याच्या अडचणींमुळे होणारे कामकाजातील व्यत्यय टाळणे.

३. साहित्य

इन्व्हर्टर बॅटरी प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य:

• बॅटरी (Lead-Acid / Tubular / Lithium-ion)
• बॅटरी स्टँड
• वायरिंग केबल्स (DC केबल्स)
• कनेक्टर व टर्मिनल्स
• फ्यूज/MCB
• डिस्टिल्ड वॉटर (Lead-acid बॅटरीसाठी)
• मल्टीमीटर
• स्क्रूड्रायव्हर सेट, स्पॅनर
• चार्जर नियंत्रक (जर सोलर चार्जिंगसाठी वापरणार असाल तर)

४. निरीक्षण

• बॅटरीची क्षमता (Ah) जितकी जास्त, तितका वीज बॅकअप अधिक काळ मिळतो.
• Lead-acid बॅटरी वेळोवेळी डिस्टिल्ड वॉटरची मागणी करते.
• Lithium-ion बॅटऱ्या हलक्या व कमी देखभाल लागणाऱ्या असतात.
• इन्व्हर्टरचा लोड बॅटरीच्या डिस्चार्ज रेटवर परिणाम करतो.
• तापमान, चार्जिंग व्होल्टेज व वापर यामुळे बॅटरीचे आयुष्य ठरते.
• योग्य वायरिंग केल्यास कार्यक्षमता अधिक मिळते.

५. निष्कर्ष

इन्व्हर्टर बॅटरी प्रणाली ही घर, शाळा, कार्यालय व दुकाने यांसाठी उपयुक्त व विश्वासार्ह उपाय आहे. योग्य क्षमतेची बॅटरी आणि दर्जेदार इन्व्हर्टर वापरल्यास ४–८ तास किंवा त्याहून अधिक वीज बॅकअप मिळू शकतो. नियमित देखभाल, योग्य चार्जिंग आणि तापमान नियंत्रण यामुळे बॅटरीचे आयुष्य ३–६ वर्षांपर्यंत वाढवता येते.

६. कृती

• घरातील एकूण लोड (वॅट) मोजून योग्य क्षमतेचा इन्व्हर्टर व बॅटरी निवडणे.
• प्रमाणित टेक्निशियनकडून इन्व्हर्टर-बॅटरी इंस्टॉलेशन करणे.
• जास्त वीज वापरणारी उपकरणे (जसे की: हीटर, मिक्सर, मोटर) इन्व्हर्टरवर न जोडणे.
• मासिक बॅटरी निरीक्षण करणे (Lead-acid साठी पाण्याची पातळी तपासणे).
• ओलावा किंवा पाण्याजवळ बॅटरी ठेवू नये.
• बॅटर्‍यांच्या टर्मिनल्सची स्वच्छता सातत्याने करणे.
• बॅटरीच्या चार्जिंगची नोंद ठेवणे.

३) इलेक्ट्रिक सोलर

प्रस्तावना

आजच्या युगात ऊर्जा हा विकासाचा मुख्य आधार आहे. पारंपरिक ऊर्जास्रोत जसे की कोळसा, डिझेल आणि नैसर्गिक वायू हे मर्यादित आणि प्रदूषण करणारे आहेत. त्यामुळे नवीकरणीय ऊर्जास्रोतांचा वापर वाढविण्याची गरज निर्माण झाली आहे. सौरऊर्जा म्हणजेच इलेक्ट्रिक सोलर सिस्टम हे एक पर्यावरणपूरक आणि टिकाऊ ऊर्जास्रोत आहे. सूर्यप्रकाशाच्या सहाय्याने वीज निर्माण करून ती विविध घरगुती, औद्योगिक आणि वाहतूक क्षेत्रांमध्ये वापरता येते.

२. उद्देश

• सौरऊर्जेच्या तत्त्वांचा अभ्यास करणे.
• सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या उपकरणांची कार्यप्रणाली समजून घेणे.
• प्रदूषणमुक्त, स्वस्त आणि टिकाऊ ऊर्जेचे महत्त्व ओळखणे.
• सौरऊर्जेचा वापर वाढविण्याबाबत जनजागृती करणे.

३. साहित्य

सोलर सिस्टीम तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• सोलर पॅनेल
• चार्ज कंट्रोलर
• बॅटरी
• इन्व्हर्टर
• वायरिंग व कनेक्शन साहित्य
• स्टँड / माउंटिंग स्ट्रक्चर

४. निरीक्षण

• सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वीज निर्मिती बदलते.
• सोलर पॅनेल दक्षिण दिशेकडे योग्य कोनात बसवल्यास कार्यक्षमता वाढते.
• स्वच्छ हवामानात अधिक वीज निर्मिती होते, तर ढगाळ दिवसात कमी.
• योग्य देखभाल (जसे की पॅनेल साफ ठेवणे) केल्यास आयुष्य वाढते.

५. निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक सोलर प्रणाली ही स्वच्छ, अक्षय आणि टिकाऊ ऊर्जेचा उत्तम पर्याय आहे. तिच्या वापरामुळे विजेचा खर्च कमी होतो, पर्यावरणाचे रक्षण होते आणि ऊर्जा स्वावलंबन साध्य होते. भविष्यात सर्वत्र सौरऊर्जेचा वापर वाढविणे हे अत्यावश्यक आहे.

६. कृती

• घर, शाळा आणि कार्यालयांमध्ये सोलर पॅनेल बसवावेत.
• शासनाच्या सौरऊर्जेसाठीच्या योजना वापराव्यात.
• सौरऊर्जेबाबत शिक्षण आणि प्रशिक्षण घ्यावे.
• स्थानिक पातळीवर सोलर प्रकल्प राबवावेत.

आलेल्या अडचणी मला सोलर कोठे कसा जोडायचा हे मला माहित न्हवते त्यामुळे योग्य जोडणी मध्ये कोन आणि दिशा यात अडचणी येत राहिल्या

हवामान बदल जर ढगाळ व पावसाळी वातावरण असले तर सोलर वीज निर्मिती कमी देते व त्यामध्ये खूप अडचणी येतात व हिवाळ्यातील धुळीमुळे पानेल्ची कार्याशामता वाढते चुकीच्या वायरिंग मुले शोर्ट सर्किट होऊ शकते त्यामुळे चार्गिंग ठेवावी लागते त्यामुळे आलेल्या अडचणी नीट करण

C

4) वॉटर फिल्टर

१) प्रस्तावना

पाण्यात माती, धूळ, जंतू, रसायने इत्यादी अशुद्धता असतात. स्वच्छ व सुरक्षित पाणी आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पाणी शुद्ध करण्यासाठी फिल्टरचा उपयोग केला जातो. वॉटर फिल्टर वेगवेगळ्या स्तरातून पाणी गाळून त्यातील अशुद्धता काढून टाकतो. या प्रयोगातून आपल्याला पाणी शुद्धीकरणाची प्रक्रिया समजते.

२) उद्देश

• पाण्यातील अशुद्धता कशा प्रकारे दूर केल्या जातात हे समजून घेणे.
• विविध स्तरांद्वारे (कोळसा, वाळू, खडी) पाणी गाळण्याची प्रक्रिया शिकणे.
• साधा आणि घरच्या घरी तयार करता येणारा वॉटर फिल्टर बनवणे.

३) साहित्य

• प्लास्टिक बाटली (१)
• वाळू (Sand)
• कोळसा / अॅक्टिव्हेटेड चारकोल
• खडी (Small stones)
• कापड/कॉटन
• अशुद्ध पाणी
• रबर बँड/धागा
• सुरी/कात्री

४) कृती

1. प्लास्टिकच्या बाटलीचा तळ भाग कापा.
2. बाटलीचा झाकण काढून त्याला छोटे छिद्र करा.
3. झाकणाच्या भागात कापूस/कापड ठेवा.
4. कापसावर चारकोलचा थर टाका.
5. चारकोलवर वाळूचा थर भरा.
6. सर्वात वर खड्यांचा थर टाका.
7. अशुद्ध पाणी हळूहळू वरून बाटलीमध्ये ओता.
8. खालील बाजूने स्वच्छ पाणी बाहेर येते का ते पाहा
9. .

५) निरीक्षण

• फिल्टरमधून गेलेले पाणी तुलनेने स्वच्छ दिसते.
• मोठ्या घन अशुद्धता खडीच्या थरात अडतात.
• लहान कण वाळूत अडतात.
• दुर्गंधी व रंग कोळसा/चारकोल कमी करतो.

६) निष्कर्ष

या प्रयोगातून कळते की पाणी वेगवेगळ्या स्तरातून गाळल्यास त्यातील माती, कण, धूळ व दुर्गंधी कमी होते. अशा प्रकारचा फिल्टर पाणी शुद्ध करतो, पण १००% पिण्यायोग्य करण्यासाठी उकळणे किंवा UV/RO शुद्धीकरण आवश्यक असते.

७) सर्वे — (ऐच्छिक)

तुम्ही प्रकल्पासाठी सर्वे घेत असल्यास या गोष्टी समाविष्ट करा:

• किती घरांमध्ये वॉटर फिल्टर वापरतात?
• कोणत्या प्रकारचा फिल्टर वापरला जातो? (RO, UV, Candle Filter, Homemade)
• लोकांना पाण्यात कोणत्या तक्रारी येतात? (वास, रंग, चव)
• फिल्टर वापरल्यानंतर फरक जाणवतो का?
• पाणी उकळून पिण्याची सवय किती लोक पाळतात?

5) इलेक्ट्रिक टेबल फॅन / सीलिंग फॅन

१) प्रस्तावना

आजच्या यांत्रिक युगात हवेची देवघेव आणि थंडावा निर्माण करण्यासाठी पंख्यांचा वापर अनिवार्य झाला आहे. टेबल फॅन आणि सीलिंग फॅन हे घरगुती तसेच औद्योगिक वापरात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. इलेक्ट्रिक मोटरच्या मदतीने पंखे फिरतात आणि हवेचा प्रवाह निर्माण होतो.

२) उद्देश

• इलेक्ट्रिक फॅनचे कार्य कसे होते हे समजून घेणे.
• सीलिंग फॅन व टेबल फॅन यांची रचना आणि फरक जाणून घेणे.
• मोटर, कॅपेसिटर, ब्लेड्स व इतर भागांचे काम समजणे.
• सुरक्षितपणे फॅन उघडणे, तपासणे व जोडणी करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• टेबल फॅन / सीलिंग फॅन
• मोटर (सिंगल फेज इंडक्शन मोटर)
• कॅपेसिटर
• ब्लेड्स (3/4)
• स्क्रू ड्रायव्हर, प्लायर्स
• नट-बोल्ट
• वायर व टेप
• मल्टीमीटर
• रेग्युलेटर (सीलिंग फॅनसाठी)

४) कृती

1. फॅनची मुख्य वीजजोड सुरक्षितपणे बंद करणे.
2. स्क्रू ड्रायव्हरच्या साहाय्याने फॅनचे कव्हर व ब्लेड्स काढणे.
3. मोटर, कॅपेसिटर व वायरिंगची तपासणी करणे.
4. मल्टीमीटरने कॅपेसिटरचे मूल्य, कॉइलचा प्रतिकार इत्यादी मोजणे.
5. ब्लेड्स संतुलित आहेत का हे तपासणे.
6. मोटर पुन्हा व्यवस्थित जोडून ब्लेड्स बसवणे.
7. वीजजोड देऊन फॅनची गती व कंपन तपासणे.

५) निरीक्षण

• कॅपेसिटर दोषपूर्ण असल्यास फॅनची सुरुवातीची गती कमी दिसली.
• मोटर कॉइलमध्ये जास्त प्रतिकार असल्यास फॅन गरम होऊ लागला.
• ब्लेड्स योग्य संतुलनात नसेल तर फॅन कंपन करतो.
• रेग्युलेटरनुसार फॅनची गती समान बदलते हे दिसून आले.

इलेक्ट्रिक टेबल फॅन व सीलिंग फॅन हे सिंगल फेज इंडक्शन मोटरवर चालतात आणि कॅपेसिटर हे महत्त्वाचे घटक असतात. योग्य देखभाल, स्वच्छता व कॅपेसिटरची स्थिती योग्य असल्यास फॅन सुरळीत व कार्यक्षमतेने चालतो. फॅनचे बनावट भाग, वायरिंग व मोटर तपासणी नियमित केली तर त्याचे आयुष्य वाढते.

६) बायोगॅस

१) प्रस्तावना

बायोगॅस ही जैविक कचऱ्याच्या विघटनातून तयार होणारी स्वच्छ, पर्यावरणपूरक आणि नूतनीकरणीय ऊर्जा आहे. शेण, अन्नकचरा, पिकांचे अवशेष यांसारख्या सेंद्रिय पदार्थांपासून हवेअभावी (anaerobic digestion) मिथेनयुक्त गॅस तयार होतो. हा गॅस स्वयंपाक, प्रकाश, पंपिंग आणि वीज निर्मितीसाठी वापरता येतो.

२) उद्देश

• बायोगॅस तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
• सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य उपयोग कसा होतो हे जाणून घेणे.
• बायोगॅस प्लांटची रचना आणि कार्यपद्धती शिकणे.
• नवीकरणीय ऊर्जेचे महत्त्व व फायदे ओळखणे.

३) साहित्य

• बायोगॅस टाकी / मॉडेल (डायजेस्टर)
• गाईचे शेण / अन्नकचरा
• पाणी
• आउटलेट पाइप
• गॅस साठवणीची टाकी (गॅस होल्डर)
• जोडणीसाठी पाइप
• व्हाल्व्ह
• इंधन चुली/बर्नर (गॅस वापरासाठी)

४) कृती

1. प्रथम बायोगॅस डायजेस्टर स्वच्छ करून तयार ठेवणे.
2. शेण आणि पाणी १:१ प्रमाणात मिसळून स्लरी तयार करणे.
3. ही स्लरी डायजेस्टरमध्ये टाकणे आणि झाकण बंद करणे.
4. हवेअभावी परिस्थितीत जीवाणू सेंद्रिय पदार्थ विघटित करण्यास सुरुवात करतात.
5. काही दिवसांनंतर (१०–२० दिवस) मिथेनयुक्त बायोगॅस तयार होऊन गॅस होल्डरमध्ये जमा होतो.
6. पाइपद्वारे तयार झालेला गॅस बर्नरकडे नेऊन ज्वलन तपासणे.
7. आउटलेटमधून मिळणाऱ्या स्लरीचा खत म्हणून वापर करणे.

५) निरीक्षण

• सुरुवातीच्या काही दिवसांत गॅस निर्मिती कमी झाली, नंतर ती वाढली.
• तापमान जास्त असताना (३०–३७°C) बायोगॅस निर्मिती जलद झाली.
• शेण-पाण्याचे प्रमाण योग्य असल्यास गॅसची गुणवत्ता चांगली मिळाली.
• आउटलेटमधून मिळणारी स्लरी दुर्गंधीरहित व खत म्हणून उपयुक्त दिसली.

६) निष्कर्ष

बायोगॅस हा स्वच्छ, आर्थिक व पर्यावरणपूरक इंधन आहे. सेंद्रिय कचऱ्याचा पुनर्वापर करून गॅस व खत दोन्ही मिळते. ग्रामीण भागात ऊर्जा समस्येचे उत्तम समाधान म्हणून बायोगॅस उपयोगी ठरतो. योग्य रचना, देखभाल आणि नियमित फीडिंग केल्यास बायोगॅस प्लांट दीर्घकाळ कार्यक्षमतेने चालतो

७) जनरेटर

१) प्रस्तावना

वीज ही आधुनिक जीवनातील मूलभूत गरज आहे. वीज निर्मितीसाठी विविध साधनांचा वापर केला जातो, त्यापैकी इलेक्ट्रिक जनरेटर हे एक महत्त्वाचे उपकरण आहे. याच्या सहाय्याने यांत्रिक उर्जेचे विद्युत उर्जेत रूपांतर केले जाते.

२) उद्देश

१. इलेक्ट्रिक जनरेटरची रचना आणि कार्यप्रणाली समजून घेणे.
२. जनरेटर यांत्रिक उर्जेला विद्युत उर्जेत कसे परिवर्तन करतो हे अभ्यासणे.
३. प्रयोगातून निर्माण होणारी विद्युत मात्रा व तिचे परीक्षण करणे.

इलेक्ट्रिक जनरेटर विद्युत चुंबकीय प्रेरण (Electromagnetic Induction) या तत्त्वावर कार्य करतो.
फॅराडे यांच्या नियमानुसार:

४) साहित्य

• लहान इलेक्ट्रिक जनरेटर / DC जनरेटर
• चुंबक
• वायर कॉइल
• LED दिवा किंवा मल्टीमीटर
• कील / स्टॅण्ड
• हाताने फिरविण्याचे हँडल

५) प्रयोगाची पद्धत

१. कॉइलमधून तारांचे दोन्ही टोक LED/Multi-meter ला जोडा.
२. कॉइल निश्चित राहील अशा पद्धतीने तिच्या आजूबाजूस चुंबक ठेवा.
३. हँडलच्या सहाय्याने कॉइल किंवा चुंबक वेगाने फिरवा.
४. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंदवा किंवा LED दिव्याची चमक पाहा.

६) निरीक्षण

• फिरविण्याचा वेग कमी → कमी विद्युतदाब
• फिरविण्याचा वेग जास्त → जास्त विद्युतदाब
• चुंबकाचा बल अधिक → विद्युत उत्पादन अधिक
• LED दिवा पेटला → जनरेटरने विद्युत उर्जा तयार केली

७) निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक जनरेटर यांत्रिक उर्जा → विद्युत उर्जा असे रूपांतर करतो.
फिरण्याचा वेग, कॉइलच्या फेऱ्या व चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता यांवर उत्पादन होणारी वीज अवलंबून असते.
यातून विद्युत चुंबकीय प्रेरण सिद्धांत स्पष्ट होतो.

८) कृती

• जनरेटरच्या कार्यक्षमतेसाठी कॉइलच्या अधिक फेऱ्या वापराव्यात.
• योग्य चुंबक व सुरक्षित जोडणी वापरावी.
• प्रत्यक्ष जीवनात पवनचक्की, जलविद्युत प्रकल्प, वाहनांतील अल्टरनेटर यांचे निरीक्षण करावे.
• ऊर्जा बचतीसाठी जनरेटरद्वारे हरित ऊर्जा निर्मितीचा अभ्यास करावा.

फोटो

8) सीसी टीव्ही कॅमेरा

आजच्या आधुनिक युगात सुरक्षेचे महत्त्व अत्यंत वाढले आहे. घरे, कार्यालये, शाळा, दुकाने तसेच सार्वजनिक ठिकाणे सुरक्षित ठेवण्यासाठी सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांचा वापर वाढत आहे. गुन्हेगारी रोखणे, पुरावे उपलब्ध करणे आणि सुरक्षित व शिस्तबद्ध वातावरण निर्माण करण्यासाठी सीसीटीव्ही हे प्रभावी साधन ठरले आहे. या प्रकल्पामध्ये परिसरामध्ये सीसीटीव्ही कॅमेरा बसवण्याची प्रक्रिया, त्यासाठी आवश्यक साहित्य आणि मिळणारे फायदे यांचा अभ्यास केला आहे.

उद्देश

1. परिसराची सुरक्षा आणि देखरेख वाढवणे.
2. चोरी, गैरव्यवहार, अपघात इत्यादी घटनांचे निरीक्षण व नोंद ठेवणे.
3. आपत्कालीन स्थितीत पुरावा म्हणून व्हिडिओ उपलब्ध ठेवणे.
4. शिस्त आणि जागरूकता वाढवणे.
5. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे.

साहित्य

सीसीटीव्ही कॅमेरा बसवण्यासाठी खालील साहित्य आवश्यक असते :

1. सीसीटीव्ही कॅमेरे (Dome/ Bullet/ IP Camera)
2. डीव्हीआर / एनव्हीआर (Recording System)
3. हार्ड डिस्क (HDD) – व्हिडिओ स्टोरेजसाठी
4. केबल (Coaxial Cable/ LAN Cable – Cat6)
5. पॉवर सप्लाय युनिट (SMPS)
6. कनेक्टर (BNC, DC)
7. मॉनिटर
8. वायफाय राऊटर (IP कॅमेऱ्यासाठी)
9. इलेक्ट्रिकल पाइपिंग / कंड्युट
10. ड्रिल मशीन, क्लॅम्प्स, स्क्रू
11. UPS / इन्व्हर्टर (वीजखंडित स्थितीसाठी ऐच्छिक)

सर्वेक्षण / निरीक्षण

स्थळाचे सर्वेक्षण करताना खालील बाबींचा विचार केला जातो :

1. कोणत्या ठिकाणी जास्त हालचाल किंवा सुरक्षा धोका आहे हे ओळखणे.
2. कॅमेऱ्याचा अँगल, रेंज आणि कव्हरेज क्षेत्र निश्चित करणे.
3. वीजपुरवठ्याची उपलब्धता तपासणे.
4. केबल मार्ग (Cable Routing) योग्य पद्धतीने ठरवणे.
5. कॅमेऱ्यांची योग्य उंची व स्थान निवडणे (tampering होणार नाही याची काळजी).
6. रात्रीच्या वेळी IR (Infrared) कामगिरी तपासणे.

कृती

1. सर्वेक्षणानुसार कॅमेऱ्यांची जागा निश्चित करणे.
2. भिंतीवर कॅमेऱ्यांसाठी ड्रिल करून फिटिंग करणे.
3. केबल्सची पाइपिंग आणि वायरिंग करणे.
4. DVR/NVR ला कॅमेरे कनेक्ट करणे.
5. हार्ड डिस्क DVR मध्ये बसवणे.
6. पॉवर सप्लाय जोडणे आणि कॅमेरे सुरू करणे.
7. मॉनिटरवर लाईव्ह व्ह्यू आणि रेकॉर्डिंगची तपासणी करणे.
8. मोबाईलमध्ये अ‍ॅपद्वारे रिमोट मॉनिटरिंग सेट करणे.
9. सर्व उपकरणांची अंतिम चाचणी करणे.

निष्कर्ष

सीसीटीव्ही कॅमेरा बसविल्यामुळे परिसराची सुरक्षा पातळी लक्षणीयरीत्या वाढते. गुन्हेगारी घटनांचे प्रमाण कमी होते तसेच कोणत्याही घटनेचे पुरावे सुरक्षित स्वरूपात उपलब्ध राहतात. शाळा, कार्यालये, व्यापारी जागा, घर परिसर याठिकाणी शिस्त व सुरक्षितता राखण्यासाठी सीसीटीव्ही हा अत्यंत प्रभावी आणि उपयुक्त पर्याय आहे. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सुरक्षित व नियंत्रित वातावरण निर्माण करण्याचा हा उत्तम उपाय आहे.

आम्ही सर्वांनी मिळून इलेक्ट्रिक सेक्टीओन मध्ये आम्ही कॅमेरा बसवला आणि गर्ल्स होस्टेलला एक बुलेट कॅमेरा बसवला

त्यामध्ये आमाला समजल कि कॅमेरा कसा जोडावा व त्यानंतर आम्ही बॉयस होस्टेल मध्ये एक जोडला आम्हाला त्यातून खूप

अनुभव आले

कोस्तिंग

कास्टिंग

साहित्य	नग	दर	किमत
3 +1 केबल	25 मीटर	20	500
मनी	50	3	150
BNC	2	40	80
POWER	1	30	30
स्क्रु	10	2	20
केबल टाय	10	2	20
instulation tape	1	10	10
बुलेट कॅमेरा 5 MP	1	1250	1450
SCQUIRBOX	1	80	80
CCLEP	10	10	5
मजुरी		300	300
TOTAL PRICE			7650

9) घरगुती मिक्सर

१. प्रस्तावना (Introduction)

घरगुती स्वयंपाकात मिक्सर (Mixer Grinder) हे सर्वात महत्त्वाचे आणि उपयुक्त उपकरण आहे. पूर्वी मसाले वाटणे, पेस्ट करणे, प्यूरी बनवणे किंवा रस काढणे या गोष्टी हाताने कराव्या लागत. यात वेळ, मेहनत आणि श्रम जास्त लागत असत. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मिक्सर ग्राइंडर तयार झाले असून ते स्वयंपाकातील काम वेगाने, स्वच्छ आणि सोयीस्कर पद्धतीने करण्यास मोठी मदत करतात. आज जवळजवळ प्रत्येक घरात मिक्सरचा वापर केला जातो.

२. उद्देश

1. अन्नपदार्थांचे ग्राइंडिंग, मिक्सिंग आणि ब्लेंडिंग सोपे व जलद करणे.
2. मसाले, पेस्ट, चटण्या, दळण इत्यादी पदार्थ कमी वेळात तयार करणे.
3. हाताने वाटण्याची कटकट कमी करून श्रमाची बचत करणे.
4. स्वयंपाकाची प्रक्रिया अधिक स्वच्छ, जलद आणि परिणामकारक करणे.
5. स्वयंपाकघरातील आधुनिक उपकरणांचे महत्त्व समजणे.

३. साहित्य

मिक्सर बनवण्यासाठी किंवा त्यातील मुख्य भाग:

1. जाड प्लास्टिक किंवा स्टीलचा जार (Small, Medium, Large)
2. जोडणारे ब्लेड (Dry Grinding Blade, Wet Grinding Blade, Chutney Blade)
3. जारचे झाकण आणि रबरी सील
4. स्पीड कंट्रोल नॉब / स्विच
5. बॉडी / बेस स्टँड
6. वायर व इलेक्ट्रिक प्लग
7. ओव्हरलोड प्रोटेक्शन स्विच
8. रबर बेस (Anti-slip base)
9. इलेक्ट्रिक मोटार

४. निरीक्षण

मिक्सर वापरताना किंवा त्यावरील कार्यप्रणाली पाहताना पुढील निरीक्षणे करता येतात:

1. मोटर फिरू लागल्यावर ब्लेडची गती खूप वेगवान होते.
2. जारमधील पदार्थ फिरत्या ब्लेडमुळे एकसमानरीत्या मिसळतात.
3. वेगवेगळ्या स्पीड सेटिंगनुसार ग्राइंडिंगची गुणवत्ता बदलते.
4. जारचे झाकण नीट लावले नसल्यास पदार्थ बाहेर उडू शकतात.
5. ओव्हरलोड झाल्यास मोटर थांबते आणि प्रोटेक्शन सिस्टम कार्यान्वित होते.

५. कृती

1. मिक्सरला योग्य प्रकारे प्लगमध्ये जोडणे.
2. आवश्यक ते पदार्थ जारमध्ये टाकणे.
3. ब्लेड योग्य प्रकारचा निवडून जारला लावणे.
4. जारचे झाकण व्यवस्थित बसवणे.
5. स्पीड नॉबद्वारे आवश्यकतेनुसार स्पीड निवडणे.
6. ग्राइंडिंग/ब्लेंडिंग आवश्यक वेळेपर्यंत करणे.
7. मिक्सर बंद करून प्लग काढणे.
8. जार उघडून तयार झालेला पदार्थ बाहेर काढणे.
9. वापरानंतर जार, ब्लेड स्वच्छ धुणे.

६. फायदे

1. वेळेची बचत: हाताने वाटण्यापेक्षा खूपच कमी वेळ लागतो.
2. कमी श्रम: कष्ट कमी होतात; विशेषतः मोठ्या प्रमाणात मसाले तयार करताना उपयोगी.
3. बहोपयोगी: पेस्ट, मसाला, चटणी, प्यूरी, जूस, मिल्कशेक इत्यादी अनेक प्रकारची कामे करतो.
4. स्वच्छता: स्वच्छ, बंद प्रणालीमध्ये खाद्यपदार्थ तयार होतात.
5. अचूकता: एकसमान ग्राइंडिंग व ब्लेंडिंग.
6. सुरक्षितता: ओव्हरलोड प्रोटेक्शनमुळे मोटर सुरक्षित राहते.
7. घरगुती तसेच व्यावसायिक उपयोग: हॉटेल, ढाबा, ज्यूस सेंटरमध्येही उपयोग.

७. निष्कर्ष

मिक्सर हे आधुनिक घरांमधील एक अनिवार्य उपकरण बनले आहे. कमी वेळात आणि कमी श्रमात विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ तयार करण्यासाठी मिक्सर अत्यंत उपयुक्त, सुरक्षित आणि बहुउपयोगी आहे. यामुळे स्वयंपाककामाची प्रक्रिया सुलभ होते आणि वेळेची मोठी बचत होते. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने दैनंदिन जीवन सुलभ करण्याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे.

१०) निर्धूर चूल प्रकल्प

१) प्रस्तावना

ग्रामीण भागात पारंपारिक चुलीवर स्वयंपाक करताना मोठ्या प्रमाणात धूर निर्माण होतो. हा धूर महिलांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरतो तसेच पर्यावरणालाही हानी पोहोचवतो. ही समस्या लक्षात घेऊन निर्धूर चूल ही संकल्पना विकसित करण्यात आली. निर्धूर चूल धूर बाहेर फेकण्यासाठी विशेष व्यवस्था असते आणि इंधनाचा कार्यक्षम वापर करते. त्यामुळे कमी इंधनात अधिक उष्णता मिळते व स्वच्छ स्वयंपाक करता येतो.

२) उद्देश

निर्धूर चूल तयार करण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे—

1. धूररहित स्वयंपाकाची सोय उपलब्ध करून देणे.
2. इंधनाची बचत करणे.
3. स्वच्छ व पर्यावरणपूरक ऊर्जा वापर वाढवणे.
4. ग्रामीण महिलांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी उपाय सुचवणे.
5. कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने तयार होणारी चूल बनवणे.

३) साहित्य

निर्धूर चूल बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• विटा – 20 ते 25
• माती / चिकणमाती
• वाळू
• पेंढा (जर उपलब्ध असेल तर)
• लोखंडी किंवा मातीची होल असलेली पाईप (धूर काढण्यासाठी)
• धूर बाहेर जाण्यासाठी चिमणी पाईप
• दगड/बारीक खडी
• पाणी
• मोजपट्टी व साधी उपकरणे

४) कृती

निर्धूर चूल बनवण्याची पद्धत :

1. चूल बसवण्यासाठी सपाट जागा निवडा.
2. माती + वाळू + पाणी यांचे मिश्रण तयार करा.
3. त्या मिश्रणातून पायाभरणी करून पहिल्या थरात विटा रचून चुलीचा आकार द्या.
4. एक मोठा आणि एक लहान असा दोन चेंबर तयार करा —
   • मोठ्या चेंबरमध्ये लाकूड/इंधन जळेल.
   • लहान चेंबरमध्ये भांडे ठेवले जाईल.
5. दोन्ही चेंबर जोडणारा हवा जाण्याचा मार्ग तयार करा.
6. मागील बाजूस धूर बाहेर जाण्यासाठी पाईप बसवा.
7. पाईप चिमणीसारखा 4–5 फूट वरपर्यंत उंचीवर घ्या.
8. चूल पूर्ण झाल्यावर तिला मातीचा मुलामा द्या.
9. पूर्णपणे कोरडे होऊ द्या.
10. चाचणीसाठी थोडे लाकूड जाळून धूर नीट बाहेर जातो का ते पाहा.

५) निरीक्षण

निर्धूर चूल वापरताना आढळलेली निरीक्षणे:

• धूर घरात न राहता चिमणीद्वारे बाहेर जातो.
• कमी लाकूड लागते व इंधनाची बचत होते.
• भांडे लवकर गरम होते म्हणजे उष्णतेची कार्यक्षमता वाढते.
• घरातील हवा स्वच्छ राहते.
• आरोग्यास हानिकारक असणारा कार्बन धुराचा त्रास कमी होतो.
• स्वयंपाकाचा वेग वाढतो.

६) निष्कर्ष

निर्धूर चूल ही पारंपरिक चुलीच्या तुलनेत अत्यंत फायदेशीर ठरते. ती आरोग्यदायी, पर्यावरणपूरक आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वस्त आहे. कमी खर्चात अधिक कार्यक्षम पद्धतीने स्वयंपाक करण्यासाठी ही चूल अत्यंत उपयुक्त आहे. ग्रामीण भागातील महिलांना याचा विशेष फायदा होतो.

७) सर्वेक्षण

ग्रामीण भागात केलेल्या छोट्या सर्वेनुसार:

• 80% घरांमध्ये अजूनही धूर होणाऱ्या चुलीचा वापर केला जातो.
• 70% महिलांना डोळ्यांना आणि श्वसनाशी संबंधित त्रास असल्याचे दिसून आले.
• निर्धूर चूल बसवल्यानंतर 60% इंधनाची बचत होते.
• घरातील स्वच्छता व हवा गुणवत्ता खूप सुधारते.
• बहुतेकांनी सांगितले की चिमणीमुळे धूर पूर्णपणे बाहेर जातो व स्वयंपाकाचा त्रास कमी होते
• आणि कमी लाकूड मध्ये जास्त जेवण असे निरदूर चुलीचे महत्व आहे

११) इस्त्री

1]प्रस्तावना

इस्त्री हा कपडे व्यवस्थित, सुरकुत्या काढून नीट दिसण्यासाठी वापरला जाणारा अत्यावश्यक घरगुती उपकरण आहे. विजेच्या उष्णतेचा उपयोग करून कपड्यांवरील घड्या कमी करणे आणि कपडे आकर्षक दिसणे हा इस्त्रीचा मुख्य उद्देश आहे. आधुनिक काळात ड्राय आयर्न, स्टीम आयर्न अशा प्रकारच्या इस्त्र्या उपलब्ध आहेत.

२) उद्देश

1. इस्त्रीचे कार्य कसे होते हे समजून घेणे
2. इस्त्रीचे प्रकार आणि त्यांचा वापर जाणून घेणे
3. इस्त्री करताना घ्यायची काळजी शिकणे
4. कपड्यांची गुणवत्ता आणि सौंदर्य टिकवण्यासाठी इस्त्रीचे महत्त्व समजून घेणे

३) साहित्य

प्रोजेक्ट तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• इस्त्री (ड्राय किंवा स्टीम)
• इस्त्री बोर्ड / सपाट पृष्ठभाग
• विविध प्रकारचे कपडे (कॉटन, सिल्क, सिंथेटिक)
• पाण्याची बाटली (स्टीम आयर्नसाठी)
• निरीक्षण वही / प्रोजेक्ट शीट
• पेन / पेन्सिल

४) सर्वेक्षण

५ लोकांचे लघु सर्वेक्षण उदाहरण:

सर्वेक्षणातून निष्कर्ष: बहुतेक घरांमध्ये इस्त्रीचा दररोज किंवा आठवड्यातून वापर होतो.

एसतरी आपण कपडे चांगले दिसण्यासाठी वापरतो आणि आपले ड्रेस चांगले दिसतात .

आपण आधी एसतरी चा वापर करत नावतो आधी लोक ट्रेलर काढे ताकत असत .

त्यामुळे आपण आताच्या काळात एक इलेक्ट्रिक वस्तु म्हणून वापरली जाते याला एसतरी असेही म्हणतात लोक

५) निरीक्षण

• कॉटन कपड्यांना जास्त तापमानाची गरज असते.
• सिल्क व सिंथेटिक कपड्यांना कमी तापमान आवश्यक.
• स्टीम आयर्नमुळे कपडे लवकर व सहज इस्त्री होतात.
• योग्य तापमान न ठेवता इस्त्री केल्यास कपडे जळण्याची शक्यता असते.
• इस्त्री करताना कपड्यांवरील घड्या पूर्णपणे निघतात आणि कपडे शार्प दिसतात.

६) कृती

1. इस्त्री विजेच्या पॉवरला जोडावी.
2. आवश्यक कपड्यानुसार तापमान सेट करावे.
3. स्टीम आयर्न असल्यास टँकमध्ये पाणी भरावे.
4. कपडे नीट सपाट पसरून ठेवावेत.
5. हलक्या दाबाने आणि एकाच दिशेने इस्त्री फिरवावी.
6. इस्त्री केल्यानंतर कपडे हँगरवर टांगावेत.
7. इस्त्री थंड झाल्यावरच बाजूला ठेवावी.

७) निष्कर्ष

या प्रोजेक्टमधून आपणास समजले की इस्त्री हे दैनंदिन जीवनातील महत्त्वाचे उपकरण आहे. योग्य तापमानाचा वापर केल्यास कपडे नीट, स्वच्छ आणि आकर्षक दिसतात. स्टीम आयर्न वापरल्यास वेळ कमी लागतो. सुरक्षितता आणि योग्य पद्धत पाळणे अत्यंत गरजेचे आहे.

१२) हायड्रोमार्कर

प्रस्तावना

पाण्याची बचत आणि योग्य वापर करणे आज अत्यंत गरजेचे झाले आहे. पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी विविध साधने वापरली जातात. त्यापैकी हायड्रोमार्कर हे पाण्याच्या वापरावर लक्ष ठेवण्यासाठी उपयुक्त साधन आहे.

उद्देश

हायड्रोमार्करचा उपयोग समजून घेणे व पाण्याचा अपव्यय कसा कमी करता येतो हे जाणून घेणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

निरीक्षण

हायड्रोमार्करच्या वापरामुळे पाण्याच्या प्रवाहाची माहिती मिळते. पाण्याची गळती, जादा वापर किंवा अनावश्यक खर्च सहज लक्षात येतो.

निष्कर्ष

हायड्रोमार्करच्या वापरामुळे पाण्याची बचत होते आणि लोकांमध्ये पाणी वापराबाबत जागरूकता निर्माण होते. त्यामुळे भविष्यात पाण्याचा तुटवडा कमी होऊ शकतो.

साहित्य

1. हायड्रोमार्कर
2. पाण्याची टाकी / नळ
3. नोंद वही
4. पेन
5. माहिती पुस्तके / शिक्षक मार्गदर्शन

कृती

घर, शाळा किंवा परिसरात हायड्रोमार्कर बसवून पाण्याच्या वापराची नोंद ठेवणे व अपव्यय टाळण्यासाठी योग्य उपाययोजना करणे.

फोटो

१३) मोटर रिवायडिंग

1 )प्रस्तावना

विद्युत मोटर ही विद्युत उर्जेचे यांत्रिक उर्जेत रूपांतर करणारी उपकरणे आहेत. सतत वापर, ओव्हरलोड, शॉर्ट सर्किट, ओलावा किंवा इन्सुलेशन खराब झाल्यामुळे मोटरची वाइंडिंग जळू शकते. अशा वेळी मोटर पुन्हा कार्यक्षम करण्यासाठी रिवायडिंग प्रक्रिया केली जाते. रिवायडिंगमुळे मोटरचे आयुष्य वाढते व खर्चही कमी होतो.

२) उद्देश

• जळालेल्या/खराब झालेल्या मोटरला पुन्हा कार्यक्षम बनवणे
• मोटरच्या वाइंडिंगची रचना समजून घेणे
• योग्य वायर, इन्सुलेशन व जोडणीचे महत्त्व जाणून घेणे
• मोटरची कार्यक्षमता व सुरक्षितता वाढवणे

३) कृती / प्रक्रिया

1. मोटरचे बाह्य कव्हर व भाग काळजीपूर्वक काढणे
2. जळालेली किंवा खराब वाइंडिंग काढून टाकणे
3. स्लॉट साफ करून योग्य इन्सुलेशन बसवणे
4. ठराविक टर्न्सप्रमाणे नवीन कॉपर वायरने वाइंडिंग करणे
5. वाइंडिंगची योग्य जोडणी करणे
6. वार्निश लावून वाइंडिंग वाळवणे
7. मोटर पुन्हा जोडून चाचणी घेणे

४) निरीक्षण

• नवीन वाइंडिंग केल्यानंतर मोटर सुरळीत चालते
• आवाज व कंपन कमी झालेले दिसतात
• मोटरचे तापमान नियंत्रित राहते
• कार्यक्षमता पूर्वीपेक्षा चांगली दिसून येते

५) साहित्य

• कॉपर वाइंडिंग वायर
• इन्सुलेशन पेपर / स्लीव्ह
• वार्निश
• स्क्रू ड्रायव्हर, प्लायर
• मल्टीमीटर
• इन्सुलेटिंग टेप

६) निष्कर्ष

मोटर रिवायडिंग ही जळालेल्या मोटरला पुन्हा वापरण्यायोग्य बनवण्याची प्रभावी पद्धत आहे. योग्य साहित्य व पद्धत वापरल्यास मोटरची कार्यक्षमता वाढते आणि खर्चात बचत होते. त्यामुळे औद्योगिक व घरगुती क्षेत्रात रिवायडिंगचे महत्त्व खूप आहे.

१४) गेस्ट होस्टेल पट्टी फिटिंग

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक जीवनात विद्युत ऊर्जेला फार महत्त्व आहे. घर, शाळा, कार्यालये व इतर ठिकाणी वीजेचा सुरक्षित व योग्य वापर होण्यासाठी फिटी फिटिंग आवश्यक असते. योग्य पद्धतीने केलेली फिटी फिटिंग ही सुरक्षितता, सोय आणि टिकाऊपणा यासाठी महत्त्वाची ठरते.

उद्देश

1. विद्युत फिटी फिटिंगची माहिती मिळवणे
2. सुरक्षित पद्धतीने फिटी फिटिंग करणे
3. अपघात टाळण्यासाठी योग्य साधनांचा वापर करणे
4. विद्युत उपकरणांचा योग्य उपयोग शिकणे

साहित्य

1. वायर (फेज, न्यूट्रल, अर्थ)
2. स्विच
3. होल्डर / सॉकेट
4. एम.सी.बी. / फ्यूज
5. स्क्रू ड्रायव्हर
6. टेस्टर
7. प्लायर
8. इन्सुलेशन टेप
9. बोर्ड व बॅटन

कृती

1. मुख्य वीजपुरवठा बंद करणे
2. आवश्यक साहित्य एकत्र करणे
3. बॅटन किंवा बोर्ड योग्य ठिकाणी बसवणे
4. वायर योग्य रंगानुसार जोडणे
5. स्विच व होल्डर बसवणे
6. सर्व जोडणी तपासणे
7. वीजपुरवठा सुरू करून चाचणी घेणे

निरीक्षण

1. सर्व जोडणी व्यवस्थित असल्यास उपकरण नीट कार्य करते
2. चुकीची जोडणी केल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकते
3. अर्थिंग योग्य असल्यास सुरक्षितता वाढते
4. दर्जेदार साहित्य वापरल्यास फिटी फिटिंग टिकाऊ राहते

निष्कर्ष

योग्य पद्धतीने व काळजीपूर्वक केलेली फिटी फिटिंग ही सुरक्षित, टिकाऊ व उपयुक्त ठरते. विद्युत काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे अपघात टाळता येतात आणि वीजेचा योग्य वापर होतो.

सर्वे

आम्ही आमच्या परिसरातील काही घरांमध्ये सर्वे केला असता असे आढळले

आम्ही आता गेस्ट हॉस्टेल ची पट्टी फितीनग केली

१५) इलेक्ट्रिक बाइक

1) प्रस्तावना

आजच्या काळात वाढते प्रदूषण, इंधन दरवाढ आणि पर्यावरणाचे होणारे नुकसान यामुळे पर्यायी ऊर्जेचा वापर अत्यंत गरजेचा झाला आहे. इलेक्ट्रिक बाईक ही वीजेवर चालणारी, पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर वाहतूक व्यवस्था आहे. पारंपरिक पेट्रोल/डिझेल बाईकच्या तुलनेत इलेक्ट्रिक बाईक प्रदूषण कमी करते व ऊर्जा बचतीला प्रोत्साहन देते.

2) उद्देश

• पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे
• पेट्रोल/डिझेलवरील अवलंबित्व कमी करणे
• कमी खर्चात प्रवासाची सुविधा उपलब्ध करणे
• नवी व नूतनीकरणक्षम ऊर्जा वापरण्याबाबत जनजागृती करणे
• भविष्यातील शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेला चालना देणे

3) निरीक्षण

• इलेक्ट्रिक बाईकमध्ये बॅटरी, इलेक्ट्रिक मोटर व कंट्रोलरचा वापर होतो
• चालवताना आवाज खूप कमी असतो
• देखभाल खर्च पारंपरिक बाईकपेक्षा कमी असतो
• चार्जिंगसाठी वेळ लागतो, परंतु खर्च कमी पडतो
• शहरातील दैनंदिन प्रवासासाठी अधिक उपयुक्त आहे

4) निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक बाईक ही पर्यावरणपूरक, किफायतशीर व आधुनिक वाहतूक व्यवस्था आहे. प्रदूषण कमी करण्यासाठी व इंधन बचतीसाठी इलेक्ट्रिक बाईकचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. भविष्यात बॅटरी तंत्रज्ञान सुधारल्यास इलेक्ट्रिक बाईक अधिक प्रभावी ठरेल.

5) कृती (Action / उपाययोजना)

• इलेक्ट्रिक बाईकचा जास्तीत जास्त वापर करणे
• चार्जिंग स्टेशनची संख्या वाढवणे
• शासकीय अनुदान व सवलतींचा लाभ घेणे
• लोकांमध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांविषयी जागरूकता निर्माण करणे

6) साहित्य (Materials / References)

• इलेक्ट्रिक बाईक (मॉडेल/चित्र)
• बॅटरी (Lithium-ion / Lead-acid)
• इलेक्ट्रिक मोटर
• चार्जर
• पुस्तके, इंटरनेट लेख, मासिके (वाहतूक व ऊर्जा विषयक)

१६) कुलर रिपेअर

प्रस्तावना

उन्हाळ्यात थंड हवा मिळण्यासाठी कुलरचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. कुलरमध्ये पाणी, पंखा, मोटार आणि पंप यांचा समन्वयाने वापर होतो. कधी-कधी तांत्रिक बिघाड झाल्यास कुलर नीट काम करत नाही. त्यामुळे कुलर रिपेअर करणे आवश्यक ठरते.

उद्देश

1. कुलरच्या विविध भागांची ओळख करून घेणे
2. कुलरमध्ये येणाऱ्या सामान्य बिघाडांचा अभ्यास करणे
3. साध्या पद्धतीने कुलर दुरुस्ती करणे
4. उपकरणे सुरक्षितपणे हाताळण्याचा अनुभव मिळवणे

कृती

1. कुलरचा वीजपुरवठा बंद केला
2. कुलरचे बाह्य कव्हर काढले
3. पंखा, मोटार व पंप तपासले
4. वायर सैल किंवा तुटलेली आहे का ते पाहिले
5. पाणी पंप स्वच्छ करून योग्यरित्या बसवला
6. कुलर पुन्हा जोडून वीजपुरवठा सुरू केला

साहित्य

1. स्क्रू ड्रायव्हर
2. स्पॅनर
3. टेस्टर
4. इन्सुलेशन टेप
5. स्वच्छ कापड
6. पाणी पंप (आवश्यक असल्यास)

निरीक्षण

1. पंपमध्ये धूळ साचलेली होती
2. पंखा फिरत होता पण हवा कमी येत होती
3. वायर कनेक्शन सैल होते
4. पाणी योग्य प्रकारे पॅडवर जात नव्हते

निष्कर्ष

कुलरमधील साधे बिघाड थोड्या काळजीने आणि योग्य साहित्य वापरून दुरुस्त करता येतात. वेळोवेळी साफसफाई व तपासणी केल्यास कुलर अधिक चांगले आणि सुरक्षितपणे कार्य करतो.

१७) ग्रे वॉटर (Grey Water) – प्रकल्प

१) प्रस्तावना

घरगुती वापरात मोठ्या प्रमाणावर पाणी खर्च होते. आंघोळ, कपडे धुणे, भांडी धुणे यामधून निघणारे पाणी पूर्णपणे घाण नसते. अशा पाण्याला ग्रे वॉटर म्हणतात. योग्य पद्धतीने प्रक्रिया केल्यास हे पाणी पुन्हा वापरता येते. पाण्याची वाढती टंचाई लक्षात घेता ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

२) उद्देश

• पाण्याचा अपव्यय कमी करणे
• ग्रे वॉटरची संकल्पना समजून घेणे
• पाण्याचा पुनर्वापर करून पाणी बचत करणे
• पर्यावरण संरक्षणास हातभार लावणे

३) साहित्य

• प्लास्टिक ड्रम / टाकी
• वाळू
• खडी
• कोळसा
• कापड / जाळी
• पाइप
• साबणरहित किंवा कमी रसायनांचे डिटर्जंट

४) कृती (पद्धत)

1. घरातील आंघोळ किंवा कपडे धुण्याचे पाणी वेगळ्या पाइपने टाकीत जमा करणे.
2. टाकीत खडी, वाळू व कोळशाचे थर लावून साधे फिल्टर तयार करणे.
3. ग्रे वॉटर या फिल्टरमधून गाळणे.
4. गाळलेले पाणी बाग, झाडे किंवा स्वच्छतेसाठी वापरणे.

५) निरीक्षण

• फिल्टर केल्यानंतर पाण्याचा रंग व दुर्गंधी कमी झाली.
• झाडांना दिल्यावर वाढ चांगली दिसून आली.
• पिण्यायोग्य नसले तरी इतर वापरासाठी पाणी योग्य ठरले.

६) निष्कर्ष

ग्रे वॉटरचा योग्य वापर केल्यास पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत होऊ शकते. ही पद्धत सोपी, स्वस्त आणि पर्यावरणपूरक आहे. प्रत्येक घराने ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर केल्यास भविष्यातील पाणीटंचाईवर मात करता येईल.

१८) डोम वायरिंग (Dome Wiring)

१) प्रस्तावना

डोम वायरिंग ही घरगुती विद्युत वायरिंगची एक सोपी व सुरक्षित पद्धत आहे. या पद्धतीत दिवा, स्विच, होल्डर व फ्यूज यांचा योग्य क्रमाने वापर करून विद्युत प्रवाह नियंत्रित केला जातो. घरातील प्रकाश व्यवस्थेसाठी डोम वायरिंग मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.

२) उद्देश

• घरगुती वायरिंगची रचना समजून घेणे
• स्विचद्वारे विद्युत प्रवाह कसा नियंत्रित होतो हे जाणून घेणे
• सुरक्षित पद्धतीने दिवा जोडणे शिकणे
• विद्युत उपकरणांचा योग्य वापर समजून घेणे

३) साहित्य

• विद्युत वायर
• बल्ब
• बल्ब होल्डर
• स्विच
• फ्यूज
• स्क्रू ड्रायव्हर
• टेस्टर
• प्लग टॉप / बोर्ड

४) कृती

1. विद्युत पुरवठा बंद आहे याची खात्री करणे.
2. फेज वायर फ्यूजमार्फत स्विचला जोडणे.
3. स्विचमधून वायर बल्ब होल्डरला जोडणे.
4. न्यूट्रल वायर थेट बल्ब होल्डरला जोडणे.
5. सर्व जोडणी घट्ट करून विद्युत पुरवठा सुरू करणे.

५) निरीक्षण

• स्विच चालू केल्यावर बल्ब पेटतो.
• स्विच बंद केल्यावर बल्ब बंद होतो.
• वायरिंग योग्य असल्यास कोणतीही ठिणगी किंवा अडथळा दिसत नाही.

६) निष्कर्ष

डोम वायरिंग ही घरगुती वापरासाठी सुरक्षित व सोपी पद्धत आहे. योग्य क्रमाने वायर जोडल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात व उपकरणे व्यवस्थित कार्य करतात.

19 ) LP jadhav sir home

प्रस्तावना :

घरातील दोन खोल्यांमध्ये (2 रूम) इलेक्ट्रिकल बोर्ड व पाटी (Conduit / Patti) फिटिंग करणे हे सुरक्षित व नियोजनबद्ध विद्युत व्यवस्थेसाठी अत्यंत आवश्यक असते. योग्य पद्धतीने बोर्ड व पाटी बसविल्यास वायरिंग सुरक्षित राहते, देखभाल सोपी होते आणि घराचे सौंदर्यही वाढते. या कामात मोजमाप, नियोजन व सुरक्षिततेचे नियम पाळणे गरजेचे असते.

उद्देश :

1. दोन खोल्यांमध्ये इलेक्ट्रिकल बोर्ड व पाटी योग्य ठिकाणी बसवणे.
2. वायरिंग सुरक्षित व व्यवस्थित करणे.
3. विद्युत अपघात टाळणे.
4. घरातील वीज वापर सोयीस्कर करणे.
5. इलेक्ट्रिकल कामातील मूलभूत कौशल्य आत्मसात करणे.

साहित्य (साधने व सामग्री) :

1. इलेक्ट्रिकल बोर्ड
2. PVC पाटी / कंड्युट पाईप
3. वायर (फेज, न्यूट्रल, अर्थ)
4. स्विच, सॉकेट, रेग्युलेटर
5. स्क्रू, रॉवल प्लग
6. स्क्रूड्रायव्हर सेट
7. ड्रिल मशीन
8. लाईन टेस्टर
9. इन्सुलेशन टेप
10. हॅमर व मोजपट्टी

कृती (कामाची पद्धत) :

1. दोन्ही खोल्यांमध्ये बोर्ड बसविण्याचे ठिकाण निश्चित केले.
2. पाटी टाकण्यासाठी भिंतीवर मोजमाप करून मार्किंग केली.
3. ड्रिल मशीनने भिंतीत होल पाडून रॉवल प्लग बसवले.
4. PVC पाटी योग्य प्रकारे स्क्रूने भिंतीवर फिट केली.
5. बोर्ड बसवून त्यामध्ये स्विच व सॉकेट फिक्स केले.
6. पाटीतून वायर टाकून बोर्डशी योग्य जोडणी केली.
7. लाईन टेस्टरने कनेक्शन तपासले.
8. सर्व कनेक्शन सुरक्षित असल्याची खात्री करून वीज सुरू केली.

निरीक्षण :

1. बोर्ड व पाटी व्यवस्थित व सरळ बसवले गेले.
2. वायरिंग नीटनेटकी व सुरक्षित आढळली.
3. दोन्ही खोल्यांतील सर्व स्विच व सॉकेट योग्यरीत्या कार्यरत होते.
4. कोणतीही वायर उघडी किंवा सैल दिसून आली नाही.
5. काम केल्यानंतर खोलीचा लूक अधिक स्वच्छ व आकर्षक दिसला.

निष्कर्ष :

2 रूम बोर्ड आणि पाटी फिटिंगचे काम यशस्वीरित्या पूर्ण झाले. या प्रक्रियेमुळे विद्युत व्यवस्था सुरक्षित, टिकाऊ आणि वापरण्यास सोपी झाली. या कामातून मोजमाप, वायरिंग, सुरक्षितता नियम आणि इलेक्ट्रिकल फिटिंगचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले. योग्य साधने व काळजी घेतल्यास असे काम कमी वेळेत आणि सुरक्षितपणे करता येते.

२०) प्लेन टेबल

प्रस्तावना

प्लेन टेबल हे भू-सर्वेक्षणासाठी वापरले जाणारे एक साधन आहे. याच्या साहाय्याने जमिनीवरील वस्तूंचे मोजमाप करून नकाशा थेट ठिकाणीच काढता येतो. शालेय व अभियांत्रिकी शिक्षणात याचा उपयोग केला जातो.

उद्देश

1. जमिनीचा नकाशा तयार करणे
2. वस्तूंचे अचूक स्थान दर्शविणे
3. भू-सर्वेक्षणाचे ज्ञान मिळवणे
4. मोजमाप व रेखाटन एकत्र करणे
5. क्षेत्रफळ व अंतर समजून घेणे

निरीक्षण

1. प्लेन टेबल सपाट असतो
2. टेबल तीन पायांवर (ट्रायपॉड) ठेवलेला असतो
3. ड्रॉइंग शीट टेबलवर घट्ट लावलेली असते
4. अॅलिडेडच्या साहाय्याने रेषा काढल्या जातात
5. मोजमाप करताना सावली व वारा अडथळा ठरतो

निष्कर्ष

प्लेन टेबल पद्धतीने थेट ठिकाणीच नकाशा तयार करता येतो. ही पद्धत सोपी व जलद असून प्राथमिक भू-सर्वेक्षणासाठी उपयुक्त आहे.

सर्वे

मी माझ्या शाळेच्या आवारात छोटा सर्वे केला.

• मैदान, इमारत व झाडे दर्शविली
• प्लेन टेबल वापरून नकाशा काढला
• अंतर मोजण्यासाठी स्केल वापरला
• नकाशा साधारण अचूक मिळाला

कृती

1. प्लेन टेबल समतल जमिनीवर ठेवला
2. ड्रॉइंग शीट टेबलवर लावली
3. टेबल समांतर (लेव्हल) केला
4. अॅलिडेडने वस्तूंवर लक्ष्य घेतले
5. नकाशावर रेषा काढून नोंद केली

२१) फ्रीज

प्रस्तावना

फ्रीज म्हणजे अन्नपदार्थ थंड ठेवणारे विद्युत उपकरण होय. फ्रीजमुळे अन्न लवकर खराब होत नाही व त्याची ताजेपणा टिकून राहतो. आधुनिक जीवनात फ्रीज हे घरातील अत्यावश्यक साधन झाले आहे.

उद्देश

1. अन्नपदार्थ दीर्घकाळ सुरक्षित ठेवणे
2. जंतूंची वाढ कमी करणे
3. दूध, फळे, भाजीपाला ताजे ठेवणे
4. थंड पाणी व बर्फ तयार करणे
5. अन्नाचा अपव्यय टाळणे

निरीक्षण

1. फ्रीजमध्ये थंड तापमान असते
2. अन्नपदार्थ जास्त दिवस टिकतात
3. वीजपुरवठ्यावर फ्रीज चालतो
4. फ्रीजचे दार वारंवार उघडल्यास थंडावा कमी होतो
5. फ्रीजमध्ये वेगवेगळे कप्पे असतात

निष्कर्ष

फ्रीजमुळे अन्नपदार्थ सुरक्षित राहतात आणि आरोग्य टिकून राहते. आधुनिक जीवनात फ्रीजचे महत्त्व खूप वाढले आहे. योग्य वापर केल्यास वीजही वाचते.

सर्वे

मी माझ्या परिसरातील 10 घरांचा सर्वे केला.

• 9 घरांमध्ये फ्रीज आहे
• 7 घरांत डबल डोअर फ्रीज आहे
• बहुतेक लोक फ्रीजचा वापर दूध व भाजी ठेवण्यासाठी करतात
• सर्वांना फ्रीज उपयुक्त वाटतो

साहित्य

1. फ्रीज
2. वीजपुरवठा
3. अन्नपदार्थ
4. थर्मोस्टॅट
5. कूलिंग गॅस

कृती

1. फ्रीज योग्य ठिकाणी ठेवला
2. वीज जोडणी केली
3. अन्नपदार्थ स्वच्छ करून ठेवले
4. तापमान योग्य प्रमाणात ठेवले
5. फ्रीजचे दार नीट बंद केल

२२) वीज बिल काढणे

१) प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक युगात वीज ही दैनंदिन जीवनाची अत्यावश्यक गरज आहे. घरगुती, औद्योगिक व व्यापारी वापरासाठी वीजेचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग केला जातो. वीज वापराच्या प्रमाणानुसार वीज बिल आकारले जाते. त्यामुळे वीज बिल कसे काढले जाते हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

२) उद्देश

1. वीज बिल कसे काढले जाते हे समजून घेणे.
2. युनिट म्हणजे काय हे जाणून घेणे.
3. वीज वापर आणि खर्च यातील संबंध समजणे.
4. वीज बचतीचे महत्त्व समजून घेणे.

३) निरीक्षण

1. वीज मीटरवरील सुरुवातीचे व शेवटचे रीडिंग नोंदवले.
2. वापरलेली एकूण युनिट = शेवटचे रीडिंग – सुरुवातीचे रीडिंग.
3. प्रति युनिट दरानुसार वीज बिलाची रक्कम ठरते.
4. वीज बिलामध्ये कर, स्थिर आकार व इतर शुल्क समाविष्ट असतात.

४) निष्कर्ष

या अभ्यासातून असे लक्षात आले की वीजेचा जास्त वापर केल्यास बिलाची रक्कम वाढते. वीजेचा योग्य व मर्यादित वापर केल्यास खर्च कमी करता येतो. ऊर्जा बचत करणारी उपकरणे वापरणे फायदेशीर ठरते.

५) कृती / पद्धत

1. वीज मीटरवरील सुरुवातीचे रीडिंग नोंदवणे.
2. महिन्याच्या शेवटी शेवटचे रीडिंग नोंदवणे.
3. वापरलेल्या युनिटची गणना करणे.
4. प्रति युनिट दराने एकूण रक्कम काढणे.
5. कर व इतर शुल्क जोडून अंतिम वीज बिल तयार करणे.

६) साहित्य

कॅल्क्युलेटर

वीज मीटर

वीज बिल

वही

पेन

२३) सौर उर्जा संस्थापक

1) प्रस्तावना

ऊर्जा बचत, पर्यावरण संरक्षण व विजेवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दृष्टीने सौर ऊर्जेचा वापर अत्यंत उपयुक्त आहे. सार्वजनिक ठिकाणी, रस्त्यांवर, शाळा, ग्रामपंचायत परिसर व वसाहतींमध्ये सौर ऊर्जा लाईट बसविल्यास कमी खर्चात वीज उपलब्ध होऊन सुरक्षितता व सुविधा वाढते. त्यामुळे सदर ठिकाणी सौर ऊर्जा लाईट स्थापना करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात येत आहे.

2) निरीक्षण

स्थळाची प्रत्यक्ष पाहणी केली असता पुढील बाबी निदर्शनास आल्या:

• ठिकाणी पुरेसा सूर्यप्रकाश उपलब्ध आहे.
• विद्यमान वीजपुरवठा अपुरा/अनियमित आहे.
• रात्रीच्या वेळी प्रकाशाची कमतरता जाणवते.
• सुरक्षिततेच्या दृष्टीने प्रकाश व्यवस्था आवश्यक आहे.
• सौर लाईट बसविण्यासाठी जागा व खांब उभारणी शक्य आहे.

3) निष्कर्ष

वरील निरीक्षणांवरून असे निष्पन्न होते की, सदर ठिकाणी सौर ऊर्जा लाईट बसविणे तांत्रिकदृष्ट्या शक्य, आर्थिकदृष्ट्या परवडणारे व पर्यावरणपूरक आहे. यामुळे वीज खर्चात बचत होऊन सातत्याने प्रकाश उपलब्ध होईल.

4) कृती (Action Plan)

1. आवश्यक संख्येनुसार सौर लाईट्सची निवड करणे.
2. सौर पॅनल, बॅटरी व लाईटची गुणवत्ता तपासणे.
3. खांब उभारणी व सुरक्षित वायरिंग करणे.
4. सौर पॅनल योग्य कोनात बसविणे.
5. चाचणी (Testing) व कार्यान्वयन करणे.
6. देखभाल व दुरुस्तीसाठी जबाबदार व्यक्ती/संस्था नेमणे.

5) आवश्यक साहित्य

• सौर पॅनल (Solar Panel)
• LED सौर लाईट
• बॅटरी (Lithium / SMF)
• लोखंडी/जीआय खांब
• चार्ज कंट्रोलर
• वायर, नट-बोल्ट, क्लॅम्प
• सिमेंट, वाळू, खडी (खांबासाठी)
• साधने (ड्रील मशीन, स्पॅनर इ.)

२४) कुत्रिम श्वसन

प्रस्तावना

कुत्रिम श्वसन ही एक प्रथमोपचार पद्धत आहे. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे श्वसन थांबते किंवा अत्यंत मंद होते (उदा. बुडणे, विजेचा धक्का, गुदमरल्यामुळे), तेव्हा तात्काळ दिले जाणारे श्वसन म्हणजे कुत्रिम श्वसन. यामुळे मेंदू व इतर अवयवांना प्राणवायू मिळतो.

उद्देश

1. रुग्णाच्या शरीरात प्राणवायू पोहोचवणे
2. श्वसनक्रिया पुन्हा सुरू करणे
3. रुग्णाचा जीव वाचवणे
4. डॉक्टर येईपर्यंत रुग्ण स्थिर ठेवणे

निरीक्षण

• रुग्ण श्वास घेत नाही किंवा खूप मंद श्वसन आहे
• छातीची हालचाल दिसत नाही
• रुग्ण बेशुद्ध आहे
• नाडी मंद किंवा जाणवत नाही

कृती (कार्यपद्धती)

1. रुग्णाला सपाट जागी पाठीवर झोपवावे
2. तोंडातील अडथळे (माती, पाणी इ.) काढावेत
3. मान थोडी मागे झुकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
4. तोंडावाटे तोंडाने श्वसन देणे (Mouth to Mouth)
5. दर ५–६ सेकंदांनी एक श्वास द्यावा
6. रुग्ण स्वतः श्वास घेईपर्यंत किंवा वैद्यकीय मदत येईपर्यंत प्रक्रिया सुरू ठेवावी

साहित्य

• स्वच्छ रुमाल / कापड
• (उपलब्ध असल्यास) फेस मास्क
• स्वच्छ व सपाट जागा

निष्कर्ष

कुत्रिम श्वसन ही जीव वाचवणारी प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य वेळी व योग्य प्रकारे दिल्यास अनेक अपघातग्रस्त व्यक्तींचे प्राण वाचू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीला कुत्रिम श्वसनाचे प्राथमिक ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.