ठिबक सिंचन – प्रात्यक्षिक अहवाल
१) प्रस्तावना (Introduction)
भारतामध्ये पाण्याचे उपलब्ध प्रमाण मर्यादित असून कृषी क्षेत्रात पाण्याचा कार्यक्षम वापर अत्यंत महत्वाचा आहे. पारंपरिक पद्धतीतील सिंचनामध्ये पाण्याचा मोठ्या प्रमाणात अपव्यय होतो. अशा वेळी ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) ही आधुनिक आणि पाण्याची बचत करणारी पद्धत फार उपयुक्त ठरते. या पद्धतीत पाणी थेट झाडांच्या मुळाशी हळूहळू ठिबकाच्या स्वरूपात दिले जाते आणि त्यातून जल–व्यवस्थापन सुधारते, उत्पादन वाढते आणि खताचा अपव्ययही कमी होतो.
- उपलब्ध पाण्याचा स्त्रोत (बोअरवेल, विहीर, तलाव)
- जमिनीचा उतार, मृदधर्म (काळी/हलकी/मध्यम जमीन)
- घेण्यात येणारे पीक, त्याची रांग अंतर व पाण्याची गरज
- पाण्याचा दाब आणि उपलब्धता
- ठिबक लाईनचे अंतर ठरविण्यासाठी शेतीचा नकाशा
या सर्वेच्या आधारे मुख्य लाईन, सब-मेन आणि लेटरलचे नियोजन केले जाते.
३) उद्देश (Objectives)
या प्रात्यक्षिकाचा मुख्य उद्देश:
- ठिबक सिंचनाची रचना आणि कार्यपद्धती समजून घेणे
- पाण्याचा कार्यक्षम वापर कसा होतो हे पाहणे
- पिकांच्या वाढीवर ठिबकाचा होणारा सकारात्मक परिणाम अभ्यासणे
- खत व्यवस्थापनात (फर्टिगेशन) ठिबकाचा उपयोग जाणून घेणे
- प्रणालीची देखभाल आणि तपासणी पद्धती शिकणे
४) कृती (Procedure / Method)
ठिबक सिंचन बसवण्याची प्रत्यक्ष प्रक्रिया खालीलप्रमाणे:
१) जमीन आणि पाण्याचा स्त्रोत पाहणी
- उपलब्ध पाणी स्त्रोत निवडला.
- जमिनीचा उतार व रांग मांडणी तपासली.
२) मुख्य लाईन बसवणे
- स्त्रोतापासून मुख्य पाइप 63–90 mm बसवला.
- फिल्टर युनिट (सँड + स्क्रीन/डिस्क) जोडले.
३) सब-मेन आणि लेटरल बसवणे
- मुख्य लाईनपासून 32/40 mm सब-मेन काढले.
- पिकांच्या रांगांनुसार 16 mm लेटरल टाकले.
- लेटरलवर 30–60 cm अंतरावर ड्रिप एमिटर लावले.
४) दाब नियंत्रण
- प्रेशर गेज, रेग्युलेटर व व्हॉल्व्ह बसवले.
- दाब 1–1.5 kg/cm² ठेवला.
५) प्रणाली तपासणी
- सर्व जोडणी घट्ट आहेत का पाहिले.
- 5 मिनिटे फ्लश करून धूळ बाहेर काढली.
- नंतर एंड-कॅप बंद केले.
६) सिंचन सुरू करणे
- पिकानुसार वेळ निश्चित केला
- भाजीपाला: 30–60 मिनिटे
- फळबाग: 2–3 तास
- ऊस/केळी: 1–2 तास
७) फर्टिगेशन
- व्हेंच्युरीद्वारे द्रव/विरघळणारी खते दिली.
८) देखभाल
- आठवड्यातून एकदा फिल्टर धुतला.
- महिन्यातून एकदा लेटरल फ्लश केली.
- खराब झालेली ड्रिप हेड/पाइप बदली केली.
५) निरीक्षण (Observations)
ठिबक सिंचन सुरू केल्यानंतर खालील निरीक्षणे नोंदवली:
- पाणी थेट मुळाशी जात असल्याने जमिनीत ओलसरपणा समसमान राहतो.
- तणांचे प्रमाण कमी दिसले कारण पूर्ण क्षेत्र ओले झाले नाही.
- झाडांची वाढ अधिक टवटवीत दिसली.
- पाणी वापर 40–60% कमी झाला.
- मातीमध्ये पाण्याची झिरप वाढल्याने पाण्याचा अपव्यय कमी झाला.
- खत जिथे आवश्यक आहे तिथेच पोहोचल्याने झाडांची वाढ चांगली झाली.
६) साहित्य (Materials Required)
या प्रात्यक्षिकासाठी वापरलेले साहित्य:
- मुख्य पाइप (63/75/90 mm)
- सब-मेन पाइप (32/40 mm)
- लेटरल पाइप (16 mm)
- ड्रिप एमिटर/ड्रिप हेड
- सँड फिल्टर व स्क्रीन/डिस्क फिल्टर
- व्हेंच्युरी किंवा फर्टिगेशन युनिट
- प्रेशर गेज, रेग्युलेटर, व्हॉल्व्ह
- एंड-कॅप, सॅडल, कनेक्टर
- पाणी स्त्रोत (बोअरवेल/विहीर/टाकी)
७) निष्कर्ष (Conclusion)
ठिबक सिंचन ही अत्यंत परिणामकारक, पाण्याची बचत करणारी आणि उत्पादनवाढ करणारी आधुनिक सिंचन पद्धत आहे. या पद्धतीमुळे पाणी 40–60% आणि खते 30–40% वाचतात. झाडांना आवश्यक तेवढेच पाणी मिळाल्याने रोग कमी होतात आणि उत्पादनात लक्षणीय वाढ दिसून येते. शेती व्यवसाय नफ्याकडे वळवण्यासाठी ठिबक सिंचन ही आजच्या काळाची गरज आहे.ठिबक सिंचन – प्रात्, सब-मेन आणि लेटरलचे नियोजन केले जा
