सुरक्षा नियम

प्रस्तावना
आजच्या काळात वीज (Electricity) जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. घर, उद्योग, शाळा, मशीन, उपकरणे सर्वत्र वीज वापरली जाते. पण वीज चुकीच्या पद्धतीने वापरली तर अपघात, शॉक, आग, जखम किंवा मृत्यूही होऊ शकतो. त्यामुळे विद्युत सुरक्षा (Electric Safety) पाळणे खूप आवश्यक आहे.

उद्देश
इलेक्ट्रिक सेफ्टीचा मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहे
विद्युत अपघात टाळणे
मनुष्याचे प्राण वाचवणे
आग लागणे टाळणे
मशीन व उपकरणांचे संरक्षण करणे
सुरक्षित कामाची सवय लावणे

कृती
घरात इलेक्ट्रिक सेफ्टी
ओले हाताने स्विच किंवा प्लग वापरू नये
खराब वायर किंवा सैल प्लग वापरू नये
जास्त लोड (Overload) करू नये
MCB, ELCB वापरणे
अर्थिंग (Earthing) योग्य असणे
कामाच्या ठिकाणी इलेक्ट्रिक सेफ्टी
इन्सुलेटेड टूल्स वापरणे
रबर हातमोजे व बूट वापरणे
लाईन बंद करून काम करणे
चेतावणी बोर्ड लावणे
प्रशिक्षित व्यक्तीनेच काम करणे आपत्कालीन उपाय
शॉक लागल्यास लगेच वीज बंद करणे
लाकडी काठी किंवा प्लास्टिक वस्तूने व्यक्तीला वेगळे करणे
डॉक्टरकडे नेणे

निरीक्षण
निरीक्षणात असे दिसून येते की
बहुतेक अपघात निष्काळजीपणामुळे होतात
अर्थिंग नसल्यामुळे शॉक लागतो
खराब वायरमुळे आग लागते
नियम पाळल्यास अपघात कमी होतात

निष्कर्ष
इलेक्ट्रिक सेफ्टी ही प्रत्येक व्यक्तीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. योग्य नियम पाळले तर विद्युत अपघात टाळता येतात. सुरक्षित पद्धतीने वीज वापरणे ही आपली जबाबदारी आहे

मोटार रीवाइंडिंग

१) प्रस्तावना

मोटार हे घरगुती व औद्योगिक उपकरणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे विद्युत यंत्र आहे.

मोटारमधील वायंडिंग (कॉइल) जळल्यास किंवा खराब झाल्यास नवीन मोटार घेण्याऐवजी ती रीवाइंडिंग करून पुन्हा वापरता येते.

विग्यान आश्रमातील इलेक्ट्रिक लॅबमध्ये आम्ही मोटार रीवाइंडिंगची संपूर्ण प्रक्रिया प्रत्यक्ष शिकली व केली.

२) उद्देश

• मोटार रीवाइंडिंगची माहिती मिळवणे
• स्टेटरमधील कॉइल काढणे व नवीन कॉइल बसवणे
• वायरचा गेज, पाकार (टर्न) मोजणे
• कॉइल पेपर व राऊटर (इन्सुलेशन) वापर शिकणे
• मोटार पुन्हा कार्यक्षम करणे

३) कृती

1. मोटार उघडून स्टेटर बाहेर काढला
2. जुनी जळलेली वायंडिंग काढली
3. जुन्या कॉइलचा पाकार (टर्न) मोजला
4. वायरचा गेज/जाडी मोजून नोंद घेतली
5. स्लॉटमध्ये कॉइल पेपर (इन्सुलेशन पेपर) बसवला
6. नवीन वायरने ठराविक पाकार प्रमाणे कॉइल वळली
7. कॉइल योग्य स्लॉटमध्ये बसवली
8. स्टेटर कनेक्शन योग्य प्रकारे जोडले
9. कनेक्शन वायर व्यवस्थित बांधून राऊटर व वार्निश लावला
10. मोटार वाळवून पुन्हा असेंब्ली केली

४) निरीक्षण

• योग्य वायर गेज वापरल्यास मोटार गरम होत नाही
• पाकार अचूक ठेवल्यास मोटार सुरळीत चालते
• इन्सुलेशन योग्य असल्यास शॉर्ट सर्किट होत नाही
• कनेक्शन नीट केल्यास मोटारचा आवाज कमी येतो

५) निष्कर्ष

मोटार रीवाइंडिंगमुळे खराब मोटार कमी खर्चात पुन्हा वापरता येते. विग्यान आश्रमातील इलेक्ट्रिक लॅबमध्ये प्रत्यक्ष काम केल्यामुळे मोटारचे पाकार, वायर गेज, कॉइल पेपर व स्टेटर कनेक्शन यांची सखोल माहिती मिळाली. ही कौशल्ये रोजगारासाठी व दैनंदिन वापरासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

विज्ञान आश्रमात शिकलेले ज्ञान वापरून मी पाबळ गावामध्ये प्रत्यक्ष मोटार रीवाइंडिंग केले

6) मी काय शिकलो

मोटारचे भाग ओळखता येतात (स्टेटर, रोटर, शाफ्ट, बेअरिंग).
कॉईल कशी काढायची आणि नवीन कॉईल कशी बसवायची ते शिकलो.
वायर गेज आणि टर्न्सचे महत्त्व समजले.
इलेक्ट्रिक सेफ्टीचे नियम समजले.
मोटार टेस्टिंग कसे करायचे ते शिकलो.
मोटार रिवायंडिंग हा चांगला व्यवसाय होऊ शकतो हे समजले.

कृत्रिम श्वसन

प्रस्तावना

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.

उद्देश

कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे

साहित्य

स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन

कृती

बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी

निरीक्षण

योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो

निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते

तारेचे मापन

प्रस्तावना

विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते

उद्देश

• दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
• तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
• तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
• मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे

साहित्य

• तांब्याचा/लोखंडाचा तार
• मीटर स्केल / मोजपट्टी
• स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
• मल्टीमीटर / ओहममीटर
• बॅटरी
• स्विच
• जोडणी तारा

कृती

अ) लांबी मोजणे

1. तार सरळ पसरवून ठेवा.
2. मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
3. लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.

ब) व्यास मोजणे

1. स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
2. मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
3. सूत्र वापरून व्यास काढा.

क) प्रतिकार मोजणे

1. परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
2. मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
3. वाचन नोंद करा.

निरीक्षण

क्र.	लांबी (m)	व्यास (mm)	प्रतिकार (Ω)
1	1 m	0.5 mm	2 Ω

निष्कर्ष

तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.
2. तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.
3. अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.
4. प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.

केबल इन्सुलेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.

उद्देश

• केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
• आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
• सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.

साहित्य

• विद्युत केबल
• वायर / कटर
• प्लायर
• इन्सुलेशन टेप
• टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर

कृती

1. प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
2. केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
3. वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
4. हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
5. आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
6. आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
7. जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.

निरीक्षण

• इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
• योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
• सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.
2. अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.
3. इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.

विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे

प्रस्तावना

सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.

उद्देश

• विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
• मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
• नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.

साहित्य

• 1.5V ड्राय सेल
• 9V बॅटरी
• 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडणी तारा

कृती

1. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
2. योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
3. लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
4. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
5. प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.

निरीक्षण

क्र.	सेल/बॅटरी प्रकार	नाममात्र व्होल्टेज	मोजलेले व्होल्टेज
1	ड्राय सेल	1.5V	1.48V
2	9V बॅटरी	9V	8.95V
3	Li-ion सेल	3.7V	3.65V

निष्कर्ष

विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.

भविष्यातील योजना

1. बॅटरीचा चार्ज व डिस्चार्ज होताना व्होल्टेजमध्ये होणारा बदल अभ्यासणे.
2. भविष्यात विविध प्रकारच्या बॅटऱ्या (रिचार्जेबल, लिथियम-आयन, लीड-अॅसिड) यांचे व्होल्टेज मोजून तुलना करणे.
3. लोड (उदा. छोटा बल्ब/रेझिस्टर) जोडून लोड कंडिशनमध्ये व्होल्टेज मोजणे.

बोर्ड फिटीग

१) प्रस्तावना

घरामध्ये स्विच बोर्ड हा विद्युत व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. बल्ब, पंखा, प्लग इत्यादी उपकरणे चालू-बंद करण्यासाठी बोर्डचा उपयोग होतो. बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवला नाही तर शॉर्टसर्किट किंवा अपघात होऊ शकतो. त्यामुळे बोर्ड फिटिंग करताना सुरक्षिततेची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

२) उद्देश

• इलेक्ट्रिक बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवणे शिकणे.
• स्विच, सॉकेट व वायर जोडणी समजून घेणे.
• सुरक्षित आणि व्यवस्थित विद्युत जोडणी करणे.

३) साहित्य

• स्विच बोर्ड प्लेट
• स्विच
• सॉकेट
• वायर (लाईव्ह, न्यूट्रल, अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• टेस्ट पेन
• स्क्रू व रॉ प्लग
• इन्सुलेशन टेप

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य वीजपुरवठा बंद केला.
२. टेस्ट पेनने वीज नाही याची खात्री केली.
३. बोर्ड बसवायच्या ठिकाणी प्लेट योग्यरीत्या बसवली.
४. लाईव्ह वायर स्विचला जोडली.
५. न्यूट्रल वायर सॉकेटला जोडली.
६. अर्थ वायर योग्य टर्मिनलला जोडली.
७. सर्व स्क्रू घट्ट केले व वायर नीट बसवल्या.
८. बोर्ड प्लेट व्यवस्थित बसवून मुख्य स्विच सुरू करून तपासणी केली.

५) निरीक्षण

• योग्य जोडणी केल्यास स्विच चालू केल्यावर उपकरण सुरळीत चालते.
• सैल वायर असल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• अर्थिंग योग्य असल्यास सुरक्षितता वाढते.

६) निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक बोर्ड फिटिंग करताना योग्य पद्धत व सुरक्षितता नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. व्यवस्थित जोडणी केल्यास वीज उपकरणे सुरक्षितपणे वापरता येतात. या प्रक्रियेमुळे मला घरगुती वायरिंगचे मूलभूत ज्ञान मिळाले.

फॅन बसवणे

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज उपकरणांचे महत्त्व खूप वाढले आहे. उष्ण हवामानात पंखा (Fan) हा अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. पंखा लावणे शिकल्यामुळे आपण घरातील लहान-मोठी कामे स्वतः करू शकतो. या प्रकल्पातून मला पंखा कसा बसवायचा आणि सुरक्षिततेची काळजी कशी घ्यायची हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

• पंखा कसा बसवायचा हे शिकणे.
• विजेच्या कामात सुरक्षिततेचे नियम समजून घेणे.
• घरगुती उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• सीलिंग फॅन (पंखा)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• इन्सुलेटेड टेप
• स्क्रू व नट-बोल्ट
• शिडी
• वायर

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य स्विच बंद केला.
२. शिडीच्या साहाय्याने पंखा बसवायच्या ठिकाणी पोहोचलो.
३. हुक व्यवस्थित घट्ट केला.
४. वायर योग्य प्रकारे जोडल्या (लाईव्ह, न्यूट्रल आणि अर्थ).
५. स्क्रू व नट-बोल्ट घट्ट केले.
६. इन्सुलेटेड टेपने वायर सुरक्षित केल्या.
७. मुख्य स्विच सुरू करून पंखा तपासला.

५) निरीक्षण

• पंखा योग्य प्रकारे जोडल्यास तो सुरळीत फिरतो.
• वायर सैल राहिल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• सुरक्षिततेची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला पंखा लावण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. विजेच्या कामात काळजी आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे हे शिकायला मिळाले. आता मी साधे विजेचे काम आत्मविश्वासाने करू शकतो.

Board भरणे

प्रस्तावना

घरगुती वायरिंगमध्ये स्विच बोर्डला खूप महत्त्व आहे. लाइट, फॅन, आणि 5A/15A सॉकेट नियंत्रित करण्यासाठी स्विच बोर्ड वापरला जातो. योग्य पद्धतीने वायरिंग केल्यास सुरक्षित आणि व्यवस्थित वीज पुरवठा मिळतो.

उद्देश

• स्विच बोर्डमध्ये योग्य पद्धतीने वायर जोडणे शिकणे
• फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन ओळखणे
• सुरक्षित वायरिंग करण्याचा सराव करणे

साहित्य

• स्विच (6A)
• सॉकेट (6A)
• होल्डर / फॅन रेग्युलेटर
• PVC वायर (लाल – फेज, काळा – न्यूट्रल, हिरवा – अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• टेस्टर
• इन्सुलेशन टेप
• बोर्ड प्लेट

कृती

1. प्रथम मेन सप्लाय बंद करावा.
2. बोर्डमध्ये सर्व स्विच व सॉकेट व्यवस्थित बसवावे.
3. फेज वायर (लाल) मेन सप्लायमधून स्विचच्या इनपुटला जोडावी.
4. स्विचच्या आउटपुटमधून वायर लोड (लाइट/फॅन) ला जोडावी.
5. न्यूट्रल वायर (काळा) थेट लोडला जोडावी.
6. अर्थ वायर (हिरवा) सॉकेटच्या अर्थ पॉइंटला जोडावी.
7. सर्व कनेक्शन घट्ट आहेत का ते तपासावे.
8. शेवटी मेन सप्लाय सुरू करून टेस्टरने तपासणी करावी.

निरीक्षण

• स्विच ON केल्यावर लाइट/फॅन सुरू झाला.
• सॉकेटमध्ये योग्य व्होल्टेज मिळाले.
• कुठेही स्पार्किंग किंवा लूज कनेक्शन दिसले नाही.

निष्कर्ष

स्विच बोर्ड यशस्वीपणे भरला गेला. योग्य पद्धतीने फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन केल्यास सुरक्षित आणि योग्य कार्यप्रणाली मिळते.

भविष्यातील योजना

• 2 way स्विच वायरिंग शिकणे
• MCB व वितरण फळा वायरिंग शिकणे
• संपूर्ण घराची वायरिंग करणे

 A-फ्रेम 

प्रस्तावना :
A-फ्रेम हे प्रयोगशाळेत किंवा गणित-विज्ञान प्रयोगांमध्ये वापरले जाणारे एक साधन आहे.

त्याचा आकार ‘A’ अक्षरासारखा असतो. दोरी,

वस्तू लटकवणे किंवा समतोल (balance) व उंची मोजण्याचे प्रयोग करण्यासाठी A-फ्रेमचा उपयोग होतो.

उद्देश :
दोरी किंवा वस्तू लटकवून प्रयोग करणे व समतोल / उंची मोजणे.

कृती :

1. A-फ्रेम सपाट जमिनीवर ठेवा.
2. वरच्या टोकाला दोरी किंवा धागा बांधा.
3. दोरीच्या टोकाला वजन किंवा आवश्यक वस्तू लटकवा.
4. प्रयोगाच्या गरजेनुसार मोजमाप करा.

निरीक्षण :
A-फ्रेम स्थिर राहतो आणि त्यावर लटकवलेली वस्तू सरळ खाली लटकलेली दिसते.

निष्कर्ष :
A-फ्रेमच्या साहाय्याने समतोल व उंची मोजण्याचे प्रयोग सोप्या आणि अचूक पद्धतीने करता येतात. हे साधन प्रयोग सुरक्षित व व्यवस्थित करते.

जनरेटर

प्रस्तावना

जनरेटर हे एक विद्युत यंत्र आहे जे यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करते. जनरेटरचा कार्यसिद्धांत फॅराडेचा विद्युत चुंबकीय प्रेरण नियम यावर आधारित आहे. वीज निर्मितीसाठी जनरेटरचा वापर वीज केंद्रे, उद्योग, घरगुती व आपत्कालीन पुरवठ्यासाठी केला जातो.

उद्देश

जनरेटरची रचना, कार्यपद्धती व त्याद्वारे विद्युत ऊर्जा कशी निर्माण होते हे अभ्यासणे.

कृती

1. जनरेटरला यांत्रिक ऊर्जा (हाताने फिरवणे / टर्बाइन) दिली.
2. चुंबकीय क्षेत्रात कुंडली फिरवली.
3. कुंडलीच्या टोकांना जोडलेल्या गॅल्व्हानोमीटर/मीटरचे निरीक्षण केले.
4. फिरण्याचा वेग बदलून विद्युत प्रवाहातील बदल पाहिला.

निरीक्षण

1. कुंडली फिरवल्यावर विद्युत प्रवाह निर्माण झाला.
2. फिरण्याचा वेग वाढवल्यावर प्रवाहाचे प्रमाण वाढले.
3. फिरण्याची दिशा बदलल्यावर प्रवाहाची दिशा बदलली.

निष्कर्ष

जनरेटरमध्ये यांत्रिक ऊर्जा दिल्यास विद्युत चुंबकीय प्रेरणेमुळे विद्युत ऊर्जा निर्माण होते. त्यामुळे जनरेटर हे यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणारे महत्त्वाचे साधन आहे.

सौर कुकर (Solar Cooker)

प्रस्तावना

सौर कुकर हे सूर्याच्या उष्णतेचा उपयोग करून अन्न शिजविणारे साधन आहे. सूर्य ही अक्षय ऊर्जा असल्यामुळे सौर कुकर पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर आहे. इंधनटंचाई आणि वाढते प्रदूषण लक्षात घेता सौर कुकरचा वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात तसेच ज्या ठिकाणी भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो, त्या ठिकाणी हे साधन विशेष उपयुक्त ठरते.

उद्देश

1. सूर्याच्या मोफत उर्जेचा उपयोग करणे.
2. पारंपरिक इंधनांची बचत करणे.
3. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे.
4. अक्षय ऊर्जेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
5. सुरक्षित आणि कमी खर्चात अन्न शिजविण्याची पद्धत वापरणे.

साहित्य (साहित्य/सामग्री)

सौर कुकर तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• लाकडी किंवा कागदी पेटी
• काचेची शीट
• अॅल्युमिनियम फॉइल
• काळा रंग
• थर्माकोल / जुने वर्तमानपत्र (उष्णतारोधनासाठी)
• काळ्या रंगाची भांडी

कृती (कार्यपद्धती)

1. पेटीच्या आतील बाजूस अॅल्युमिनियम फॉइल चिकटवावी.
2. उष्णता टिकवण्यासाठी थर्माकोल किंवा वर्तमानपत्र लावावे.
3. काळ्या रंगाच्या भांड्यात अन्न ठेवून पेटीत ठेवावे.
4. वरून काचेची शीट ठेवून झाकावे.
5. कुकर सूर्यप्रकाश थेट पडेल अशा ठिकाणी ठेवावा.
6. काही तासांत अन्न शिजते (सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वेळ बदलतो).

निरीक्षण

• अन्न हळूहळू आणि समान रीतीने शिजते.
• धूर किंवा हानिकारक वायू तयार होत नाहीत.
• उन्हाळ्यात कुकर अधिक कार्यक्षम असतो.
• इंधनाची बचत होते.

निष्कर्ष

सौर कुकर हे साधे, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक साधन आहे. यामुळे इंधनाची बचत होते आणि प्रदूषण कमी होते. भविष्यात ऊर्जा संकट टाळण्यासाठी आणि स्वच्छ पर्यावरण राखण्यासाठी सौर कुकरचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे.

बायोगॅस (Biogas)

प्रस्तावना

बायोगॅस ही सेंद्रिय पदार्थांपासून (जसे शेण, स्वयंपाकघरातील ओला कचरा, शेतीतील अवशेष) तयार होणारी अक्षय ऊर्जा आहे. प्राण्यांचे शेण आणि इतर जैविक कचरा हवेशिवाय (ऑक्सिजनशिवाय) कुजविल्यास मिथेनयुक्त वायू तयार होतो, त्यालाच बायोगॅस म्हणतात. ग्रामीण भागात स्वयंपाकासाठी व वीज निर्मितीसाठी बायोगॅसचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो.

उद्देश

1. सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य वापर करणे.
2. स्वच्छ व पर्यावरणपूरक इंधन तयार करणे.
3. लाकूड, कोळसा, गॅस यांची बचत करणे.
4. ग्रामीण भागात स्वस्त इंधन उपलब्ध करणे.
5. प्रदूषण कमी करून स्वच्छता राखणे.

साहित्य (सामग्री)

बायोगॅस प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य:

• जनावरांचे शेण
• पाणी
• बायोगॅस टाकी (डायजेस्टर)
• गॅस साठवणूक घुमट (डोम)
• गॅस पाइपलाइन
• स्टोव्ह / बर्नर

कृती (कार्यपद्धती)

1. शेण आणि पाणी एकत्र मिसळून पातळ मिश्रण तयार करावे.
2. हे मिश्रण बायोगॅस टाकीत टाकावे.
3. टाकीत ऑक्सिजनशिवाय कुजण्याची प्रक्रिया (अॅनअरोबिक डाइजेशन) होते.
4. या प्रक्रियेत मिथेन वायू तयार होतो.
5. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे स्वयंपाकासाठी वापरला जातो.
6. उरलेला गाळ खत म्हणून शेतीत वापरला जातो.

निरीक्षण

• बायोगॅस जळताना धूर कमी निर्माण होतो.
• तयार होणारा गाळ उत्कृष्ट सेंद्रिय खत असतो.
• नियमित शेण उपलब्ध असल्यास गॅस सतत मिळतो.
• ग्रामीण भागात ही पद्धत अधिक उपयुक्त आहे.

निष्कर्ष

बायोगॅस ही स्वच्छ, स्वस्त आणि अक्षय ऊर्जा आहे. यामुळे कचऱ्याचा योग्य वापर होतो, इंधनाची बचत होते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते. ग्रामीण विकासासाठी बायोगॅस प्रकल्प अत्यंत उपयुक्त आणि फायदेशीर ठरतो

हायड्रो मार्कर)

हायड्रो मार्कर हे पाण्याची पातळी (Water Level) मोजण्यासाठी वापरले जाणारे साधन आहे. शेती, बांधकाम, सर्वेक्षण आणि जलसंधारण प्रकल्पांमध्ये याचा उपयोग केला जातो.

1) प्रस्तावना

हायड्रो मार्कर हे पाण्याच्या पातळीतील बदल अचूकपणे मोजण्यासाठी तयार केलेले साधन आहे. यामुळे टाकी, विहीर, तलाव किंवा पाण्याच्या टाक्यांतील पाण्याची उंची समजते.

2) उद्देश

• पाण्याची अचूक पातळी मोजणे
• सिंचन व्यवस्थापन सुधारणा
• पाण्याचा योग्य वापर करणे
• पाणी साठवण क्षमता तपासणे

3) साहित्य

• पारदर्शक पाईप / ट्यूब
• स्केल (मापन पट्टी)
• मार्कर पेन
• पाण्याचा स्रोत
• स्टँड किंवा आधार

4) कृती (प्रक्रिया)

1. पारदर्शक पाईप पाण्याने पूर्ण भरा.
2. पाईपच्या दोन्ही टोकांना उभे धरा.
3. दोन्ही बाजूंच्या पाण्याची पातळी समान होते.
4. स्केल लावून उंची मोजा.
5. आवश्यक ठिकाणी मार्किंग करा.

5) निरीक्षण

• पाणी नेहमी समान पातळीवर स्थिर राहते.
• उंचीतील फरक सहज लक्षात येतो.

6) निष्कर्ष

हायड्रो मार्कर हे सोपे, कमी खर्चिक आणि अचूक मोजमाप करणारे साधन आहे. शेती व बांधकाम क्षेत्रात याचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग होतो.