f food lab | Vigyan Ashram

पेरू आईस्क्रीम

प्रस्तावन

पेरू हा सुगंधी, रसाळ आणि पौष्टिक असा फळांचा राजा मानला जातो. पेरूपासून अनेक पदार्थ तयार करता येतात, त्यापैकी पेरू आईस्क्रीम हा एक अत्यंत स्वादिष्ट आणि सर्वांना आवडणारा गोड पदार्थ आहे. घरच्या घरी कमी साहित्य आणि सोपी पद्धत वापरून हे आईस्क्रीम तयार करता येते. यामध्ये पेरूचा नैसर्गिक स्वाद, गोडवा आणि थंडावा यांचा सुंदर मिलाफ झालेला असतो. पेरू आईस्क्रीम केवळ स्वादिष्टच नसून त्यात व्हिटॅमिन C, फायबर आणि अँटीऑक्सिडंट्सही मुबलक असल्यामुळे ते आरोग्यासाठीही फायद्याचे ठरते. थंड पदार्थ आवडणाऱ्या प्रत्येकासाठी तसेच उन्हाळ्याच्या दिवसांत गोड पदार्थाची इच्छा झाल्यास पेरू आईस्क्रीम हा एक उत्तम पर्याय ठरतो. त्यामुळेच पेरू आईस्क्रीम हा सर्वांच्या पसंतीचा आणि कुटुंबासोबत मजेत खाण्यासाठी योग्य असा लोकप्रिय डेझर्ट आहे.

उद्देश

पेरू आईस्क्रीम तयार करण्यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे पेरू या पौष्टिक आणि स्वादिष्ट फळाचा उपयोग करून एक आकर्षक, थंड आणि गोड पदार्थ तयार करणे. घरच्या घरी सोप्या पद्धतीने आईस्क्रीम बनवून स्वच्छ, सुरक्षित आणि नैसर्गिक घटकांपासून बनलेला डेझर्ट तयार करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य हेतू आहे. पेरूचा नैसर्गिक सुगंध, चव आणि पौष्टिक घटक कायम ठेवत सर्व वयोगटातील लोकांना आवडेल असा एक हेल्दी पर्याय उपलब्ध करून देणे हा देखील या प्रकल्पाचा उद्देश आहे.

तसेच आईस्क्रीम बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेणे, साहित्याचे प्रमाण, मिश्रण तंत्र आणि थंडीत गोठवण्याची योग्य पद्धत शिकणे यामुळे विद्यार्थ्यांचे practically कौशल्य वाढते. अशा प्रकारे पेरू आईस्क्रीमचा उद्देश—स्वाद, आरोग्य आणि शिकण्याचा आनंद—हा तिन्ही गोष्टींचा सुंदर संगम साधणे आहे.

साहित्य

पेरू
साखर
दूध
फ्रेश क्रीम
कंडेन्स्ड मिल्क
लिंबूरस (ऐच्छिक)
व्हॅनिला इसेंस
बर्फाचे तुकडे
बॉक्स

कृती

१. पेरूची प्युरी तयार करणे

पिकलेले पेरू स्वच्छ धुवा.
त्याचे छोटे तुकडे करून मिक्सरमध्ये टाका.
त्यात ¼ कप पाणी किंवा थोडे दूध घाला.
नीट ब्लेंड करून गाळणीने (strainer) गाळा, यामुळे बिया वेगळ्या होतील.
तयार पल्प बाजूला ठेवा.
२. गोडसर मिश्रण तयार करणे
एका बाउलमध्ये साखर घ्या.
त्यात दूध घालून नीट ढवळा, साखर पूर्णपणे विरघळू द्या.
हवे असेल तर या टप्प्यावर कंडेन्स्ड मिल्क घालू शकता.

३. बेस बनवणे

दुसऱ्या बाउलमध्ये फ्रेश क्रीम हलकेच फेटा (जास्त फेटू नका).
फेटलेल्या क्रीममध्ये तयार केलेला पेरू पल्प घाला.
त्यात दुध-साखरेचे मिश्रण घाला.
सर्व हलक्या हाताने मिसळा.
हवे असल्यास व्हॅनिला इसेंस किंवा लिंबूरस काही थेंब घालू शकता.

४. गोठवण्याची प्रक्रिया (Freezing Process)

मिश्रण एअरटाइट डब्यात किंवा आईस्क्रीम मोल्डमध्ये भरा.
४–५ तास फ्रीजरमध्ये ठेवा.
एकदा गोठल्यानंतर पुन्हा मिश्रण काढून मिक्सरमध्ये हलके ब्लेंड करा (यामुळे आईस्क्रीम स्मूथ होते).
पुन्हा ५–६ तास फ्रीजरमध्ये ठेवा.

५. सर्व्ह करताना

वरून थोडा पेरू पल्प किंवा पुदिन्याची पानं घालून सर्व्ह करा.

चमच्याने आईस्क्रीम स्कूप करा.

त्या तून की शिकलो

१. पेरूपासून पल्प कसा तयार करायचा हे शिकलो

पेरू ब्लेंड करून गाळताना बिया वेगळ्या करणे आवश्यक असते, यामुळे टेक्स्चर स्मूथ मिळते.

२. साहित्याचे योग्य प्रमाण महत्त्वाचे आहे

साखर, दूध, क्रीम आणि पेरू पल्प यांची योग्य मिक्सिंग केली तर चव संतुलित राहते.
प्रमाणात जास्त किंवा कमी बदल झाला तर आईस्क्रीमची गोडी आणि कंसिस्टन्सी बदलते.
३. क्रीम फेटण्याची योग्य पद्धत शिकलो
क्रीम हलकेच फेटले तर आईस्क्रीम हलके, फुललेले आणि मऊ तयार होते.

४. फ्रीजिंगची प्रक्रिया महत्त्वाची आहे

मिश्रण दोन वेळा फ्रीज केल्याने आईस्क्रीमचे कण कमी होतात आणि टेक्स्चर स्मूथ बनते.
एअरटाइट डबा वापरणे आवश्यक आहे, नाहीतर आईस्क्रीममध्ये बर्फाचे कण तयार होतात.

५. घरच्या घरी नैसर्गिक आईस्क्रीम बनवता येते हे शिकलो

कोणतेही कृत्रिम फ्लेवर्स किंवा प्रिझर्वेटिव्ह न लावता देखील स्वादिष्ट आणि पौष्टिक आईस्क्रीम तयार करता येते.

६. स्वच्छता व सुरक्षितता महत्त्वाची आहे

फळे स्वच्छ धुणे, भांडी स्वच्छ ठेवणे आणि स्वच्छ हाताने काम करणे ही सर्व मूलभूत गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

७. वेळ व्यवस्थापन कौशल्य वाढले

ब्लेंडिंग, मिक्सिंग आणि फ्रीजिंग या तिन्ही टप्प्यांना आवश्यक वेळ देणे शिकलो.

निष्कर्ष

पेरूची आईस्क्रीम हा स्वाद, आरोग्य आणि नैसर्गिक ताजेपणा यांचा उत्कृष्ट संगम आहे. व्हिटॅमिन C सारख्या पौषक घटकांनी समृद्ध असलेल्या पेरूमुळे ही आईस्क्रीम केवळ चवदारच नाही तर आरोग्यदायीही ठरते. घरगुती पद्धतीने किंवा बाजारातून उपलब्ध असलेल्या या आईस्क्रीमचा आस्वाद सर्व वयोगटातील लोकांना आवडतो. एकूणच, पेरूची आईस्क्रीम हा एक नवा, आनंददायी आणि पौष्टिक डेझर्टचा उत्तम पर्याय आहे.

खर्च:-

क्र.	मटेरियल	वजन	दर/kg	किंमत
१)	पेरू पल्प	750 gm	40/kg	30 rs
२)	क्रिम	450 gm	180/kg	81 rs
३)	कडेन्सनिल्क	240 gm	70 rs/200 gm	84 rs
४)	दुध	150 gm	50 rs	7.5 rs
५)	कलर	1 gm	300 rs/kg	0.3 rs
६)	box	2 box	10 rs/ 1 box	120 rs
७)	इलेक्ट्रिकसिटी	1 unit	10 rs/ 1 unit	10

	मजुरी			338

मोरिंगा चिक्की

साहित्य

मोरिंगा (शेवगा) पानांची पावडर
शेंगदाणे (भाजलेले)
गूळ
तूप
वेलची पावडर
तीळ (ऐच्छिक)
काजू / बदाम (ऐच्छिक)

उद्देश

पौष्टिक व आरोग्यदायी चिक्की तयार करणे
मोरिंगा पानांचे पोषणमूल्य लोकांपर्यंत पोहोचवणे
घरगुती व लघुउद्योगासाठी उपयुक्त पदार्थ तयार करणे
लोह, कॅल्शियम व प्रथिनयुक्त खाद्यपदार्थ तयार करणे
पारंपरिक चिक्कीमध्ये नाविन्य आणणे

सर्वे

बाजारात उपलब्ध चिक्कीचे प्रकार पाहिले
लोकांची मोरिंगा विषयीची माहिती जाणून घेतली
आरोग्यदायी पदार्थांबद्दल लोकांची आवड तपासली
घरगुती व व्यापारी दरांची तुलना केली
मुलांना व वृद्धांना कोणते पदार्थ आवडतात याचा अभ्यास केला

निरीक्षण

मोरिंगा पावडर घातल्याने चिक्की अधिक पौष्टिक झाली
गुळामुळे चव व रंग आकर्षक दिसला
शेंगदाण्यांमुळे चिक्की खमंग झाली
काही लोकांना मोरिंगा चवीला नवीन वाटली
आरोग्याबाबत जागरूक लोकांनी चिक्की पसंत केली

निष्कर्ष

मोरिंगा चिक्की हा आरोग्यदायी व स्वादिष्ट पदार्थ आहे
लहान मुले व वृद्धांसाठी पोषक ठरते
घरगुती व्यवसायासाठी उत्तम संधी आहे
योग्य प्रमाणात मोरिंगा पावडर वापरल्यास चव चांगली राहते
भविष्यात या उत्पादनाला चांगली बाजारपेठ मिळू शकते

खर्च

मटेरियल	वजन	दर /kg	किमत
शेंगदाणा	200 gm	130 rs	26
तीळ	120gm	200rs	24
जवस	80gm	120rs	9.6
तूप	40gm	600rs	12
गूळ	400 gm	45	18
पॅकिंग चार्जेस	2 box	5	10
स्टीकर	2	1.5	3
मिक्सर् चार्जेस	1/2 unit	10rs/ 1 unit	5
मोरिंगा पावडर	20 gm	600rs	12
gass चार्जेस	120gm	870rs/1 unit	7.45
मजुरी = 35			139.05 487.71 ———- 187.71

शिताफळ आईस्क्रीम

प्रस्तावना :

शिताफळ हे पौष्टिक व चविष्ट फळ आहे. त्यामध्ये जीवनसत्त्वे, खनिजे व ऊर्जा देणारे घटक भरपूर प्रमाणात असतात. शिताफळापासून विविध पदार्थ तयार करता येतात. त्यापैकी शिताफळ आईस्क्रीम हा थंडावा देणारा व आरोग्यास हितकारक पदार्थ आहे. घरच्या घरी स्वच्छ पद्धतीने शिताफळ आईस्क्रीम तयार करता येते.

उद्देश :1

शिताफळापासून आईस्क्रीम कसे तयार होते हे शिकणे.
फळांचा उपयोग करून पौष्टिक पदार्थ बनवण्याचे ज्ञान मिळवणे.
स्वच्छता व अन्नसुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.

साहित्य :

पिकलेले शिताफळ
दूध
साखर – आवडीनुसार
साय / क्रीम
मिक्सर
भांडे
फ्रीज

कृती :

शिताफळ सोलून त्यातील बिया काढून घ्याव्यात.
शिताफळाचा गर मिक्सरमध्ये घ्यावा.
त्यात दूध, साय व साखर घालून मिश्रण एकजीव करावे.
तयार मिश्रण भांड्यात ओतावे.
थंड झाल्यावर शिताफळ आईस्क्रीम तयार होते.

निरीक्षण :

आईस्क्रीमला शिताफळाचा सुगंध येतो.
चव गोड व थंडावा देणारी असते.
रंग फिकट पांढरा दिसतो.

निष्कर्ष :

शिताफळापासून घरच्या घरी सहजपणे स्वादिष्ट व पौष्टिक आईस्क्रीम तयार करता येते. हे आईस्क्रीम आरोग्यास लाभदायक असून उन्हाळ्यात थंडावा देणारे आहे.

खर्च:-

मटेरियल	वजन	दर/kg	किंमत
सिताफळ पल्प	750 gm	40/kg	30 rs
क्रिम	450 gm	180/kg	81 rs
कडेन्सनिल्क	240 gm	70 rs/200 gm	84 rs
दुध	150 gm	50 rs	7.5 rs
कलर	1 gm	300 rs/kg	0.3 rs
box	2 box	10 rs/ 1 box	120 rs
इलेक्ट्रिकसिटी	1 unit	10 rs/ 1 unit	10

मजुरी			338.00

कवट जॅम

प्रस्तावना

कवट (कवठ) हे आंबट-गोड चवीचे व औषधी गुणधर्म असलेले फळ आहे. हे फळ प्रामुख्याने ग्रामीण भागात आढळते. कवट फळापासून जॅम तयार केल्यास त्याचा उपयोग दीर्घकाळ करता येतो. कवट जॅम चविष्ट असून आरोग्यास उपयुक्त आहे.

उद्देश

कवट फळापासून जॅम तयार करणे.
फळांपासून प्रक्रिया केलेले पदार्थ बनवण्याची माहिती मिळवणे.
कवट फळाचे पोषणमूल्य व उपयोग समजून घेणे.

साहित्य

पिकलेले कवट फळ
साखर
लिंबाचा रस
पाणी

कृती

पिकलेले कवट फळ फोडून त्यातील गर बाहेर काढा.
गर मिक्सरमध्ये वाटून गाळून घ्या.
कढईत हा गर घालून मंद आचेवर गरम करा.
त्यात साखर घालून सतत ढवळा.
मिश्रण घट्ट होईपर्यंत शिजवा.
शेवटी लिंबाचा रस घालून गॅस बंद करा.
जॅम थंड झाल्यावर स्वच्छ काचेच्या बाटलीत साठवा.

निरीक्षण

शिजवताना जॅमचा रंग गडद तपकिरी होतो.
साखर मिसळल्यावर चव गोड-आंबट होते.
जॅम थंड झाल्यावर अधिक घट्ट होतो.

निष्कर्ष

वरील प्रक्रियेनुसार कवट जॅम यशस्वीरीत्या तयार झाला. हा जॅम पौष्टिक, चविष्ट व दीर्घकाळ टिकणारा आहे. घरच्या घरी साध्या साहित्याने तो सहज बनवता येतो.

आवळा लोणचं

प्रस्तावना :

आवळा हे औषधी गुणधर्म असलेले फळ आहे. त्यामध्ये जीवनसत्त्व ‘C’ भरपूर प्रमाणात आढळते. आवळ्यापासून मुरंबा, चटणी, सरबत व लोणचं असे विविध पदार्थ तयार केले जातात. आवळा लोणचं आरोग्यास लाभदायक व चविष्ट असते.

उद्देश :

आवळ्यापासून लोणचं तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
घरगुती पदार्थ बनवण्याचे ज्ञान मिळवणे.
अन्न साठवण व स्वच्छतेचे महत्त्व समजून घेणे.

साहित्य :

आवळे
मीठ
हळद
मोहरी पूड
तिखट
मेथी दाणे
तेल
स्वच्छ काचेची बरणी

कृती :

आवळे स्वच्छ धुवून उकळून घ्यावेत.
उकडलेले आवळे फोडी करून बिया काढाव्यात.
एका भांड्यात मीठ, हळद, तिखट, मोहरी पूड व मेथी मिसळावी.
तेल गरम करून थंड झाल्यावर मिश्रणात घालावे.
त्यात आवळ्याच्या फोडी घालून नीट मिसळावे.
तयार लोणचं स्वच्छ व कोरड्या बरणीत भरावे.

निरीक्षण :

लोणच्याला आवळ्याचा उग्र सुगंध येतो.
चव आंबट-तिखट व खारट लागते.
लोणच्याचा रंग पिवळसर दिसतो.

निष्कर्ष :

आवळा लोणचं हे पौष्टिक, स्वादिष्ट व आरोग्यास लाभदायक आहे. योग्य पद्धतीने तयार केल्यास ते जास्त काळ टिकते व पचनास मदत करते.

खर्चा

मटेरीअल	वजन	दर / kg	किमत
आवळा	२४०० gm	30 rs / kg	72.00
जिरे	४० gm	400rs / kg	16.00
हिंग	२० gm	350/kg	7.00
ओवा	२०gm	140/kg	2.80
काळी मिरी	४०gm	1800/kg	14.40
साधे मीठ	७५ gm	15/kg	1.12
काळे मीठ	७५ gm	40/kg	3.00
gass चार्जेस	३० gm	8070/kg 1400/	1.86
सोलर ड्रायर	१ day	7 / rs / 1 day	7.00
पाकिंग चार्जेस			10.00
मजुरी =३५%			135.18 47.31 ———— 182.49

पाव

प्रस्तावना :

पाव हा गव्हाच्या किंवा मैद्याच्या पीठापासून तयार होणारा लोकप्रिय अन्नपदार्थ आहे. तो मऊ, हलका व पचायला सोपा असतो. भारतात पावभाजी, वडा-पाव, मिसळपाव अशा अनेक पदार्थांमध्ये पावाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. पाव हा दैनंदिन आहाराचा महत्त्वाचा घटक आहे.

उद्देश :

पाव तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
पाव बनवताना वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याची माहिती मिळवणे.
स्वच्छता व योग्य प्रमाणाचे महत्त्व समजून घेणे.
घरगुती पद्धतीने पाव तयार करण्याचा अनुभव घेणे.

साहित्य :

मैदा
साखर
मीठ
यीस्ट
कोमट पाणी
तेल

कृती :

एका भांड्यात कोमट पाणी, यीस्ट व साखर मिसळून ठेवावे.
मैद्यात मीठ व तेल घालून यीस्टचे मिश्रण टाकावे.
मऊ पीठ मळून घ्यावे व झाकून ठेवावे.
पीठ फुगल्यानंतर त्याचे छोटे गोळे करून साच्यात मांडावेत.
ओव्हनमध्ये किंवा कढईत योग्य तापमानावर पाव भाजून घ्यावेत.
पाव सोनेरी रंगाचे झाल्यावर बाहेर काढावेत.

निरीक्षण :

पीठ फुगल्यामुळे पाव मऊ झाले.
भाजल्यावर पावाचा रंग सोनेरी दिसतो.
पावाचा सुगंध छान येतो.
पाव हलके व चविष्ट लागतात.

निष्कर्ष :

पाव हा सोपा व लोकप्रिय अन्नपदार्थ आहे. योग्य साहित्य व कृती केल्यास घरच्या घरी मऊ व चविष्ट पाव तयार करता येतो. स्वच्छता व प्रमाणाचे पालन केल्यास अन्नपदार्थ आरोग्यास उपयुक्त ठरतो.

खर्चा

मटेरियल	वजन	दर /kg	किमत
मैदा	7 kg	40/kg	280
इस्ट	150gm	160/kg	2400
साखर	150gm	41/kg	6.15
मिठ	120gm	15/kg	1.8
ब्रेड इमपुअर	14gm	130/50gm	3.64
ओव्हन चार्जेस	1 unit	14rs/unit	14.00
तेल	100gm	130/kg	13.00
मंजूर =३५%			342.59 119.90 ———– 465.4965

लिंबू लोणचं

प्रस्तावना :

लिंबू हे आंबट चवीचे व आरोग्यास उपयुक्त असे फळ आहे. लिंबामध्ये जीवनसत्त्व ‘C’ मोठ्या प्रमाणात आढळते. लिंबूपासून सरबत, चटणी व लोणचं असे विविध पदार्थ तयार करता येतात. लिंबू लोणचं हे चविष्ट व टिकाऊ अन्नपदार्थ असून जेवणाची रुची वाढवते.

उद्देश :

लिंबूचे पौष्टिक महत्त्व जाणून घेणे.
लिंबू लोणचं तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
घरगुती पद्धतीने टिकाऊ पदार्थ तयार करणे.
स्वच्छता व योग्य प्रमाणाचे महत्त्व समजून घेणे.

साहित्य :

लिंबू
मीठ
लाल तिखट
हळद
मेथी पावडर
मोहरी पावडर
हिंग
तेल

कृती :

लिंबू स्वच्छ धुऊन कोरडे करून घ्यावेत.
लिंबाचे मध्यम आकाराचे तुकडे करावेत.
एका भांड्यात मीठ, हळद, तिखट, मेथी व मोहरी पावडर मिसळावी.
लिंबाचे तुकडे या मसाल्यात नीट मिक्स करावेत.
कढईत तेल गरम करून त्यात हिंग टाकावा व हे तेल मिश्रणावर ओतावे.
लोणचं स्वच्छ व कोरड्या बरणीत भरावे.
दिवस उन्हात ठेवल्यानंतर लोणचं खाण्यास तयार होते.

निरीक्षण :

काही दिवसांनी लिंबू मऊ झाले.
लोणच्याची चव आंबट-तिखट झाली.
रंग अधिक आकर्षक दिसू लागला.
योग्य प्रमाणात मीठ व तेल असल्यामुळे लोणचं टिकले.

निष्कर्ष :

लिंबू लोणचं हे पौष्टिक, चविष्ट व टिकाऊ अन्नपदार्थ आहे. योग्य पद्धतीने व स्वच्छतेने तयार केल्यास लोणचं जास्त काळ चांगले राहते. घरगुती पदार्थ आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरत

क्र	मटेरीअर	वजन	दर/ Kg	किमत
1)	लिंबु	5kg	80rs	400
2)	साखर	4300gm	42rs	180.60
3)	काळा मीट	10gm	40rs	0.40
4)	सोडिअम हायड्रोक्सा	40gm	500rs	20
5 )	सोडिअम बेन्झाइड	6gm	500rs	3.00
6)	सायट्रिक असिड	15gm	150rs	2.25
7)	गॅसचार्जस	30gm	870rs/14 kg	1.86
8)	पकिग बॉटल	9bottal	20rs	180
				788.11 275.83 =1063.94

चिंचेचा सॉस

प्रस्तावना

चिंच ही आंबट-गोड चवीची आणि पोषक अशी फळे देणारी वनस्पती आहे. महाराष्ट्रात व भारतात चिंचेचा वापर अनेक पदार्थांमध्ये केला जातो. चिंचेपासून बनवलेला सॉस चविष्ट, पचनास उपयुक्त व टिकाऊ असतो. तो भाजी, भजी, समोसे, डोसा इत्यादींसोबत वापरला जातो.

उद्देश

चिंचेपासून चविष्ट सॉस तयार करणे.
घरगुती पद्धतीने सॉस बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
सॉस तयार करताना लागणारे साहित्य व प्रमाण जाणून घेणे.

साहित्य

पिकलेली चिंच
गूळ / साखर
लाल तिखट
जिरे पूड
धणे पूड
मीठ
पाणी

कृती

चिंच कोमट पाण्यात भिजत ठेवा.
भिजलेली चिंच हाताने चोळून गर काढून घ्या.
हा गर गाळणीने गाळून बिया व तंतू वेगळे करा.
कढईत चिंचेचा गर घालून मंद आचेवर गरम करा.
त्यात गूळ, मीठ, लाल तिखट, जिरे पूड व धणे पूड घाला.
मिश्रण सतत ढवळत राहा व घट्ट होईपर्यंत शिजवा.
गॅस बंद करून सॉस थंड होऊ द्या व बाटलीत साठवा.

निरीक्षण

सॉस शिजत असताना त्याचा रंग गडद तपकिरी होतो.
गूळ घातल्यावर चव आंबट-गोड होते.
सॉस थंड झाल्यावर अधिक घट्ट होतो.

निष्कर्ष

वरील कृतीनुसार चिंचेचा सॉस यशस्वीरीत्या तयार झाला. हा सॉस चविष्ट, आरोग्यदायी व घरच्या घरी सहज बनवता येतो. योग्य प्रमाण व स्वच्छता राखल्यास सॉस दीर्घकाळ टिकतो.

शेंगदाणा चिक्की

साहित्य (Materials)

शेंगदाणे
गूळ
तूप
वेलची पूड
पाणी
पोळपाट
सुरी

उद्देश (Objectives)

शेंगदाणा चिक्की तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे
पारंपरिक व पौष्टिक पदार्थाची माहिती मिळवणे
गूळ व शेंगदाण्यांचे पोषणमूल्य समजून घेणे
घरगुती पातळीवर खाद्यपदार्थ निर्मितीचा अनुभव घेणे

कृती (Procedure)

प्रथम शेंगदाणे भाजून त्यांची साल काढून घ्यावी
कढईत गूळ टाकून मंद आचेवर वितळवावा
गूळ एकजीव झाल्यावर त्यात तूप घालावे
गुळाचा एक थेंब पाण्यात टाकून गोळी होते का ते तपासावे
त्यात भाजलेले शेंगदाणे व वेलची पूड घालून नीट मिसळावे
मिश्रण तूप लावलेल्या पोळपाटावर ओतावे
सुरीने काप करून थंड होऊ द्यावे

सर्वे (Survey)

लोकांना घरगुती चिक्की आवडते का?
बाजारातील चिक्कीपेक्षा घरची चिक्की आरोग्यदायी वाटते का?
चिक्की हिवाळ्यात अधिक खाल्ली जाते का?
मुलांना चिक्की आवडते का?

निरीक्षण (Observation)

गूळ योग्य तापमानावर नसेल तर चिक्की नीट बसत नाही
शेंगदाणे चांगले भाजलेले असावेत
तूप वापरल्याने चिक्कीला चकाकी येते
थंड झाल्यावर चिक्की कडक व कुरकुरीत होते

निष्कर्ष (Conclusion)

शेंगदाणा चिक्की हा पौष्टिक, स्वादिष्ट व ऊर्जा देणारा पदार्थ आहे. घरच्या घरी सहज तयार करता येतो. योग्य प्रमाण व पद्धत वापरल्यास उत्तम दर्जाची चिक्की बनते. हा पारंपरिक पदार्थ आरोग्यास फायदेशीर आहे.

खर्च:-

मटेरियल	वजन	दर/kg	किंमत
शेगदाना	५०० gm	१३० rs	६५.००
साखर	५०० gm	४२ rs	२१.००
तेल	५ gm	१३० rs	०.६५
gas	३० gm	८७० rs/१४ kg	१.८६
पोकिंग बॉक्स	२ box	१० rs/बॉक्स	20.००
			१०८.५१
			३७.००
			१४२

फोटो

“चहा

१) साहित्य

पाणी
चहा पावडर
साखर
दूध
आलं / वेलची (ऐच्छिक)
गॅस / स्टोव्ह
पातेले
गाळणी
कप

२) उद्देश

रोजच्या जीवनात वापरल्या जाणाऱ्या चहाची योग्य पद्धतीने निर्मिती समजून घेणे
उकळण्याची प्रक्रिया व प्रमाणाचे महत्त्व जाणून घेणे
स्वच्छता व सुरक्षितता पाळण्याचा सराव करणे

३) कृती

पातेल्यात आवश्यक तेवढे पाणी घ्यावे.
पाणी उकळल्यानंतर त्यात चहा पावडर घालावी.
गरजेनुसार साखर घालावी.
दूध टाकून चहा चांगला उकळू द्यावा.
आलं किंवा वेलची घालून स्वाद वाढवावा.
चहा गाळणीने गाळून कपात ओतावा.

४) सर्वे

चहा किती वेळा पितात
दूध चहा की काळा चहा जास्त आवडतो?
साखर किती प्रमाणात वापरतात?
चहा पिण्यामुळे ताजेतवाने वाटते का?

५) निरीक्षण

चहा योग्य प्रमाणात उकळल्यास चव चांगली येते
जास्त चहा पावडर घातल्यास कडू चव येते
दूध व साखरेचे प्रमाण महत्त्वाचे असते
चहा पिल्यानंतर ताजेतवाने वाटते

६) निष्कर्ष

चहा ही रोजच्या जीवनातील महत्त्वाची पेयपदार्थ आहे
योग्य पद्धतीने व प्रमाणात चहा तयार केल्यास चव व गुणवत्ता चांगली मिळते
चहा बनवताना स्वच्छता व सुरक्षितता पाळणे आवश्यक आहे

खर्चः

मटेरियल	वजन	दर	किमंत
साखर	300 GM	42 RS	१२.६०
चहा पावडर	80 GM	51 RS	45 .60
पाणी	1.5 RT	20 RS	1.50
gas चार्जेश	90 GM	1650 \ 19KG	7.81
दुध	3.5 RT	50 RS	775.5
मजुरी ३५ %			एकून ; ३२.३८

AAVLA CANDY

१) साहित्य

ताजे आवळे
साखर
पाणी
मीठ
हळद
इलायची पावडर
भांडी
सुरी
गॅस

२) उद्देश

आवळ्यापासून पौष्टिक कॅंडी तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे
घरगुती पद्धतीने टिकाऊ पदार्थ बनवण्याचा अनुभव घेणे
आवळ्याचे आरोग्यदायी फायदे जाणून घेणे
स्वयंरोजगाराच्या दृष्टीने माहिती मिळवणे

३) कृती

आवळे स्वच्छ धुवून उकळत्या पाण्यात 5–7 मिनिटे उकळावेत.
थंड झाल्यावर आवळ्याच्या फोडी करून बी काढावी.
फोडींना मीठ व हळद लावून 1 दिवस तसेच ठेवावे.
दुसऱ्या दिवशी साखर व पाणी एकत्र करून पाक तयार करावा.
पाकात आवळ्याच्या फोडी टाकून 10–15 मिनिटे उकळावे.
फोडी वेगळ्या काढून सावलीत वाळवाव्यात.
पूर्ण वाळल्यावर इलायची पावडर भुरभुरावी.
आवळा कॅंडी तयार.

४) सर्वे

तुम्ही आवळा कॅंडी खाल्लेली आहे का?
घरगुती कॅंडी जास्त आवडते की बाजारातील?
आवळा कॅंडी आरोग्यास उपयुक्त वाटते का?
तुम्ही ती नियमित खाण्यास तयार आहात का?

५) निरीक्षण

आवळा उकळल्याने त्याचा कडूपणा कमी होतो
साखरेच्या पाकात आवळा भिजवल्याने गोड चव येते
योग्य वाळवण केल्यास कॅंडी टिकाऊ होते
कॅंडी चवीला गोड व आंबट लागते

६) निष्कर्ष

आवळा कॅंडी ही पौष्टिक व चविष्ट आहे
घरच्या घरी कमी खर्चात तयार करता येते
आरोग्यासाठी फायदेशीर असल्यामुळे सर्व वयोगटांसाठी उपयुक्त आहे
स्वयंरोजगारासाठी हा एक चांगला व्यवसाय ठरू शकतो

“लिंबू स्क्वैस

१) साहित्य

ताजी लिंबे
साखर
पाणी
सायट्रिक अ‍ॅसिड / मीठ (ऐच्छिक)
इलायची पावडर (ऐच्छिक)
सुरी
पिळणी
गाळणी
पातेले
बाटली

२) उद्देश

लिंबूपासून स्क्वॉश तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे
उन्हाळ्यात वापरता येणारे घरगुती पेय बनवणे
स्वच्छता व प्रमाणाचे महत्त्व जाणून घेणे
टिकाऊ पेय तयार करण्याचा अनुभव घेणे

३) कृती

लिंबे स्वच्छ धुवून अर्धी कापावीत.
पिळणीने लिंबाचा रस काढून गाळून घ्यावा.
पातेल्यात साखर व पाणी एकत्र करून पाक तयार करावा.
पाक थंड झाल्यावर त्यात लिंबाचा रस मिसळावा.
चवीनुसार सायट्रिक अ‍ॅसिड किंवा मीठ घालावे.
तयार स्क्वॉश स्वच्छ बाटलीत भरावा.

४) निरीक्षण

ताजा लिंबाचा रस घेतल्यास स्क्वॉश चविष्ट लागतो
साखरेचा पाक योग्य प्रमाणात असल्यास स्क्वॉश टिकतो
स्क्वॉश पाण्यात मिसळल्यावर ताजेतवाने वाटते
स्वच्छता पाळल्यास स्क्वॉश जास्त दिवस टिकतो

५) निष्कर्ष

लिंबू स्क्वॉश हे स्वादिष्ट व ताजेतवाने पेय आहे
घरच्या घरी सोप्या पद्धतीने तयार करता येते
उष्णतेमध्ये शरीराला थंडावा मिळतो
आरोग्यासाठी व व्यवसायासाठी उपयुक्त आहे

गाजर इन्स्टंट हलवा

गाजर हे पौष्टिक भाजीपाला असून त्यामध्ये जीवनसत्त्व अ, तंतुमय घटक व खनिजे मुबलक प्रमाणात असतात. पारंपरिक गाजर हलव्याच्या तुलनेत ड्राय इन्स्टंट गाजर हलवा हा कमी ओलसर, जास्त काळ टिकणारा व झटपट तयार होणारा पदार्थ आहे. आधुनिक जीवनशैलीत वेळेची बचत होण्यासाठी हा प्रकार उपयुक्त ठरतो.

उद्देश :

ड्राय इन्स्टंट पद्धतीने गाजर हलवा तयार करणे.
कमी वेळात टिकाऊ व चविष्ट गोड पदार्थ बनवणे.
गाजरातील पोषणमूल्यांचा योग्य वापर करणे.

साहित्य :

किसलेली गाजरे
साखर
तूप
दूध पावडर
वेलची पूड
काजू, बदाम

कृती :

कढईमध्ये तूप गरम करून त्यात किसलेली गाजरे घालून मध्यम आचेवर परतावीत.
गाजरे पूर्ण मऊ व कोरडी होईपर्यंत शिजवावीत.
त्यात दूध पावडर घालून नीट ढवळावे.
नंतर साखर घालून मिश्रण सतत ढवळत शिजवावे.
मिश्रण पूर्णपणे ड्राय व तुप सुटेपर्यंत परतावे.
शेवटी वेलची पूड व सुकामेवा घालून हलवा तयार करावा.

निरीक्षण :

गाजरांचा कच्चा वास निघून गोड सुगंध आला.
दूध पावडरमुळे हलवा कोरडा व घट्ट झाला.
हलवा अधिक काळ टिकणारा व आकर्षक दिसला.

निष्कर्ष :

ड्राय इन्स्टंट गाजर हलवा हा कमी वेळात तयार होणारा, चविष्ट व टिकाऊ गोड पदार्थ आहे. सण-समारंभ, प्रवास किंवा साठवणीसाठी हा पदार्थ उपयुक्त आहे.

बीट हा पोषक घटकांनी समृद्ध भाजीपाला असून त्यामध्ये लोह, जीवनसत्त्वे व खनिजे भरपूर प्रमाणात असतात. बीटाचा हलवा हा आरोग्यदायी व रंगाने आकर्षक असा गोड पदार्थ आहे. पारंपरिक हलव्याच्या तुलनेत ड्राय इन्स्टंट बीट हलवा हा कमी ओलसर, कमी वेळात तयार होणारा व जास्त काळ टिकणारा पदार्थ आहे

खर्चः

क्र	मटेरीयल	वजन	दर / Kg	किमत
1)	गाजर	22kg		550
2)	दुध	9liter		360
3)	मिल्क पावडर	150gm		144
4)	इलायची पावडर	15gm		60
5)	तुप	150gm		120
6)	गॅस चार्जेस	450gm		27.96
7)	ओव्हन चार्जस	9तास		222.88
8)	ड्राय फ्रूट्स	340gm		340
9)	पकिंग बंग	34bag		136
10)	स्टिर्कर	34 स्टिर्कर		68
11)	ट्रेला लावलेत तुप	50gm		40
				2068.93 724.09
				2793

बीट चा हलवा

उद्देश :

ड्राय इन्स्टंट पद्धतीने बीटाचा हलवा तयार करणे.
कमी वेळात टिकाऊ व पौष्टिक गोड पदार्थ बनवणे.
बीटामधील पोषणमूल्यांचा योग्य वापर करणे.

साहित्य :

किसलेला बीट
साखर
तूप
दूध
वेलची पूड
काजू, बदाम

कृती :

कढईमध्ये तूप गरम करून त्यात किसलेला बीट घालावा.
बीट मऊ होईपर्यंत व पाणी आटेपर्यंत मध्यम आचेवर परतावा.
त्यात दूध पावडर घालून नीट मिसळावे.
नंतर साखर घालून सतत ढवळत मिश्रण शिजवावे.
हलवा कोरडा होईपर्यंत व तूप सुटेपर्यंत परतावा.
शेवटी वेलची पूड व सुकामेवा घालून हलवा तयार करावा.

निरीक्षण :

बीटाचा कच्चा वास निघून गोड सुगंध आला.
हलव्याला आकर्षक गडद गुलाबी रंग प्राप्त झाला.
हलवा कोरडा, घट्ट व चविष्ट झाला.

निष्कर्ष :

ड्राय इन्स्टंट बीट हलवा हा पौष्टिक, टिकाऊ व कमी वेळात तयार होणारा गोड पदार्थ आहे. लोहयुक्त असल्यामुळे हा हलवा आरोग्यास लाभदायक असून साठवणीसाठी योग्य आहे

खर्चः

फ्याक बेलड Dry मोरिंगा

प्रस्तावन

ड्राय (कोरड्या) वर्षात पाण्याची कमतरता असल्यामुळे पिकांची वाढ कमी होते. अशा परिस्थितीत मोरिंगा (शेवगा) पाला हा उपयुक्त सेंद्रिय स्रोत आहे. तेन (शेजारी/ओळखीच्या व्यक्तीने) आम्हाला मोरिंगा चा पाला दिला होता. तो पाला आम्ही फायक बेडमध्ये वापरण्याचा निर्णय घेतला. मोरिंगा पाला सुकवून त्याची पावडर तयार करून ड्राय वर्षात फायक बेडमध्ये टाकण्यात आली. या प्रकल्पातून मोरिंगा पावडरचा जमिनीवर व पिकांवर होणारा परिणाम अभ्यासण्यात आला.

उद्देश

तेनकडून मिळालेल्या मोरिंगा पाल्याचा सेंद्रिय खत म्हणून उपयोग करणे.
ड्राय वर्षात मोरिंगा पावडर वापरल्याने जमिनीच्या गुणवत्तेवर होणारा परिणाम पाहणे.
पिकांच्या वाढीवर होणारा परिणाम अभ्यासणे.
रासायनिक खतांचा वापर कमी करणे.

कृती

तेनकडून मिळालेला मोरिंगा पाला स्वच्छ धुवून घेतला.
पाला सावलीत पसरवून पूर्णपणे सुकवण्यात आला.
सुकलेला पाला मिक्सर किंवा खलबत्त्यात बारीक करून मोरिंगा पावडर तयार केली.
फायक बेड स्वच्छ करून तयार करण्यात आला.
तयार केलेली मोरिंगा पावडर बेडमध्ये समप्रमाणात टाकण्यात आली.
पावडर मातीमध्ये हलक्या हाताने मिसळण्यात आली.
ड्राय वर्ष लक्षात घेऊन कमी प्रमाणात पाणी देण्यात आले.
पिकांची वाढ नियमितपणे निरीक्षण करून नोंदी घेतल्या.

निरीक्षण

मोरिंगा पावडर टाकलेल्या फायक बेडमधील माती मऊ झाली.
जमिनीत ओलावा जास्त काळ टिकून राहिला.
पिकांची वाढ चांगली झाली.
पानांचा रंग हिरवागार दिसून आला.
पाण्याची गरज कमी लागली.

निष्कर्ष

तेनकडून मिळालेला मोरिंगा पाला सुकवून त्याची पावडर तयार करून ड्राय वर्षात फायक बेडमध्ये वापरल्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढली. पिकांची वाढ सुधारली आणि रासायनिक खतांची गरज कमी झाली. त्यामुळे मोरिंगा पावडर हा स्वस्त, सेंद्रिय व पर्यावरणपूरक उपाय असल्याचे सिद्ध झाले.

फोटो

शेवगा लोणच

प्रस्तावना

शेवगा ही आरोग्यदायी भाजी असून त्यामध्ये जीवनसत्त्वे, खनिजे व तंतुमय घटक मुबलक प्रमाणात असतात. शेवग्याचा वापर भाजी, आमटी तसेच लोणच्यासाठी केला जातो. शेवग्याचे लोणचं चविष्ट असून ते दीर्घकाळ टिकते. घरगुती पद्धतीने तयार केलेले लोणचं आरोग्यास हितकारक असते.

उद्देश

शेवग्यापासून लोणचं तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
अन्नसंरक्षणाची पारंपरिक पद्धत शिकणे.
घरगुती स्तरावर चविष्ट व पौष्टिक लोणचं तयार करणे.
शेवग्याचे पोषणमूल्य जपणे.

कृती

कोवळे शेवग्याचे शेंग धुऊन स्वच्छ करून लहान तुकडे करावेत.
हे तुकडे थोडे वाळवून घ्यावेत.
मोहरीची डाळ, जिरे, मेथी भाजून बारीक दळावीत.
हळद, तिखट व मीठ योग्य प्रमाणात मिसळावे.
शेवग्याच्या तुकड्यांमध्ये मसाला मिसळून त्यात गरम केलेले तेल घालावे.
सर्व मिश्रण नीट हलवून कोरड्या काचेच्या बरणीत भरावे.

निरीक्षण

लोणच्याला आकर्षक रंग व चव आली.
मसाल्याचा स्वाद शेवग्यात मुरलेला दिसून आला.
योग्य प्रमाणात मीठ व तेल असल्यामुळे लोणचं टिकाऊ झाले.
काही दिवसांनंतर लोणचं अधिक चविष्ट झाले.

निष्कर्ष

शेवग्यापासून घरगुती पद्धतीने चविष्ट व पौष्टिक लोणचं तयार करता येते. अन्नसंरक्षणासाठी मीठ व तेलाचा योग्य वापर महत्त्वाचा आहे. पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेले लोणचं आरोग्यास उपयुक्त व दीर्घकाळ टिकणारे असते.

फोटो

इन्कलायर dry मोरिंगा

प्रस्तावन

ड्राय (कोरड्या) वर्षात पाण्याची कमतरता असल्यामुळे पिकांची वाढ कमी होते. अशा परिस्थितीत मोरिंगा (शेवगा) पाला हा उपयुक्त सेंद्रिय स्रोत आहे. तेन (शेजारी/ओळखीच्या व्यक्तीने) आम्हाला मोरिंगा चा पाला दिला होता. तो पाला आम्ही इन्कलायर dry वापरण्याचा निर्णय घेतला. मोरिंगा पाला सुकवून त्याची पावडर तयार करून ड्राय वर्षात इन्कलायर टाकण्यात आली. या प्रकल्पातून मोरिंगा पावडरचा जमिनीवर व पिकांवर होणारा परिणाम अभ्यासण्यात आला.

उद्देश

तेनकडून मिळालेल्या मोरिंगा पाल्याचा सेंद्रिय खत म्हणून उपयोग करणे.
ड्राय वर्षात मोरिंगा पावडर वापरल्याने जमिनीच्या गुणवत्तेवर होणारा परिणाम पाहणे.
पिकांच्या वाढीवर होणारा परिणाम अभ्यासणे.
रासायनिक खतांचा वापर कमी करणे.

कृती

तेनकडून मिळालेला मोरिंगा पाला स्वच्छ घेतला.
पाला सावलीत पसरवून पूर्णपणे सुकवण्यात आला.
सुकलेला पाला मिक्सर किंवा बारीक करून मोरिंगा पावडर तयार केली.
इन्कलायर dry स्वच्छ करून तयार करण्यात आला.
तयार केलेली मोरिंगा पावडर बेडमध्ये समप्रमाणात टाकण्यात आली.
पावडर मातीमध्ये हलक्या हाताने मिसळण्यात आली.
ड्राय वर्ष लक्षात घेऊन कमी प्रमाणात पाणी देण्यात आले.
पिकांची वाढ नियमितपणे निरीक्षण करून नोंदी घेतल्या.

निरीक्षण

मोरिंगा पावडर टाकलेल्या मऊ झाली.
जमिनीत ओलावा जास्त काळ टिकून राहिला.
पिकांची वाढ चांगली झाली.
पानांचा रंग हिरवागार दिसून आला.
पाण्याची गरज कमी लागली.

निष्कर्ष

तेनकडून मिळालेला मोरिंगा पाला सुकवून त्याची पावडर तयार करून ड्राय वर्षात फायक बे जमिनीची सुपीकता वाढली. पिकांची वाढ सुधारली आणि रासायनिक खतांची गरज कमी झाली. त्यामुळे मोरिंगा पावडर हा स्वस्त, सेंद्रिय व पर्यावरणपूरक उपाय असल्याचे सिद्ध झाले.

फोटो

इन्स्टंट गव्हाची खीर

प्रस्तावना :

खीर हा पारंपरिक भारतीय गोड पदार्थ असून तो दूध व धान्यापासून तयार केला जातो. इन्स्टंट गव्हाची खीर ही कमी वेळेत तयार होणारी, पौष्टिक व चविष्ट अशी खीर आहे. आधुनिक जीवनशैलीत वेळेची बचत करणारा हा पदार्थ उपयुक्त ठरतो.

उद्देश :

कमी वेळेत पौष्टिक गोड पदार्थ तयार करणे.
गव्हापासून ऊर्जा व पोषणमूल्ये मिळवणे.
सोप्या पद्धतीने इन्स्टंट खीर बनवण्याची माहिती मिळवणे.

साहित्य :

भाजलेला गव्हाचा
दूध
साखर
तूप
वेलची पूड
काजू, बदाम

कृती :

कढईत तूप गरम करून त्यात गव्हाचा रवा घालून हलक्या आचेवर गुलाबी होईपर्यंत भाजा.
त्यात थोडे पाणी घालून नीट ढवळा, गुठळ्या होऊ देऊ नका.
नंतर दूध घालून सतत ढवळत उकळू द्या.
खीर घट्ट झाल्यावर त्यात साखर/गूळ घाला.
वेलची पूड व सुकामेवा घालून शिजवा.
गरमागरम इन्स्टंट गव्हाची खीर तयार.

निरीक्षण :

खीर मऊ व घट्टसर झाली.
गव्हाचा व वेलचीचा सुगंध आकर्षक वाटला.
खीर चवीला गोड व पौष्टिक होती.

निष्कर्ष :

इन्स्टंट गव्हाची खीर ही कमी वेळात तयार होणारी, चविष्ट व पौष्टिक आहे. ही खीर लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वांसाठी उपयुक्त असून घरच्या घरी सहज बनवता येते.

खर्चा

क्र	मटेरीयल	वजन	दर / kg	किमत
1)	गहू दलीया	1.5kg	40rs	60
2)	दुध	6litir	48rs	288
3)	सुंठ	15gm	1000rs	15
4)	बडिसौफ	15gm	280rs	4.20
5)	इलायची	15gm	4000rs	60
6)	ओला नारळ क्रश	6नारळ	30rs	180
7)	ड्राय फ्रुटस	240gm	1000rs	240
8)	गॅस चार्जस	180gm	870rs	11.18
9)	ओव्हन चार्जस	9tas	1.33onit/18.62	167
10)	मिक्सर चार्जस	1unit	16rs	5
11)	पकिग	24bag	4rs	144 =1174.38