इलेक्ट्रिक

इलेक्ट्रिक सेफ्टी (विद्युत सुरक्षितता)

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक जीवनात वीज ही अत्यंत आवश्यक गोष्ट आहे. घर, शाळा, कारखाने, रुग्णालये सर्व ठिकाणी विजेचा वापर होतो. मात्र विजेचा चुकीचा वापर केल्यास अपघात, शॉक, आग लागणे यासारखे गंभीर धोके निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे विद्युत सुरक्षिततेची माहिती असणे फार गरजेचे आहे.

उद्देश

1. विजेचा सुरक्षित वापर कसा करावा हे समजून घेणे
2. विद्युत अपघात टाळण्यासाठी आवश्यक खबरदारी जाणून घेणे
3. विद्युत उपकरणे योग्य पद्धतीने वापरण्याची सवय लावणे

कृती

1. ओले हात असताना विद्युत स्विच किंवा उपकरणे वापरू नयेत
2. खराब वायर, तुटलेले प्लग वापरू नयेत
3. विजेच्या उपकरणांची नियमित तपासणी करावी
4. मेन स्विच व फ्युजची माहिती ठेवावी
5. आग लागल्यास पाणी न वापरता वाळू किंवा अग्निशामक वापरावा

साहित्य

1. विद्युत वायर
2. प्लग व स्विच
3. फ्युज
4. सर्किट ब्रेकर (MCB)
5. अग्निशामक यंत्र

निरीक्षण

योग्य सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन केल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात. खराब उपकरणांमुळे वीज गळती होऊन शॉक लागण्याची शक्यता वाढते. सुरक्षित साधने वापरल्यास धोका कमी होतो.

निष्कर्ष

विद्युत सुरक्षितता ही प्रत्येकाने पाळली पाहिजे. थोडीशी काळजी व योग्य माहिती असल्यास मोठे अपघात टाळता येऊ शकतात. म्हणून विजेचा वापर करताना नेहमी सतर्क व सावध राहिले पाहिजे.

मोटर डीवायडींग (Motor Rewinding)

प्रस्तावना

विद्युत मोटरचा वापर पंखा, पंप, मशीन इत्यादी अनेक उपकरणांमध्ये केला जातो. मोटर जास्त गरम झाल्यास किंवा वायर जळाल्यास मोटर खराब होते. अशा वेळी मोटर नवीन घेण्याऐवजी डीवायडींग (रीवाइंडिंग) केल्यास मोटर पुन्हा कार्यक्षम बनते.

उद्देश

1. खराब झालेल्या मोटरची दुरुस्ती करणे
2. मोटरचे आयुष्य वाढवणे
3. रीवाइंडिंग प्रक्रियेची माहिती मिळवणे
4. खर्च कमी करणे

कृती

1. सर्वप्रथम मोटरचा वीजपुरवठा बंद केला
2. मोटर उघडून जुनी जळलेली वायरी काढून टाकली
3. स्लॉट स्वच्छ करून नवीन इन्सुलेशन पेपर बसवला
4. योग्य गेजची नवीन कॉपर वायर गुंडाळली
5. कनेक्शन करून वायरी नीट बांधल्या
6. मोटर वार्निशमध्ये बुडवून वाळवली
7. मोटर पुन्हा बसवून चाचणी घेतली

साहित्य

1. कॉपर वायर
2. इन्सुलेशन पेपर
3. वार्निश
4. स्क्रू ड्रायव्हर
5. प्लायर
6. टेस्टिंग मीटर
7. हातोडा

निरीक्षण

रीवाइंडिंग केल्यानंतर मोटर सुरळीत सुरू झाली. आवाज कमी झाला आणि मोटर जास्त गरम होत नव्हती. योग्य वायर व इन्सुलेशन वापरल्यामुळे मोटरची कार्यक्षमता वाढली.

निष्कर्ष

मोटर डीवायडींग केल्यामुळे खराब मोटर पुन्हा वापरण्यायोग्य बनते. योग्य पद्धत, सुरक्षितता आणि साहित्य वापरल्यास मोटर दीर्घकाळ टिकते. त्यामुळे रीवाइंडिंग ही उपयुक्त व किफायतशीर प्रक्रिया आहे.

फोटो

सोलर प्यनर खाब

प्रस्तावना

सोलर पॅनल योग्य दिशेला व योग्य उंचीवर बसवण्यासाठी मजबूत खांब (Pole) आवश्यक असतो. जागा बदलल्यास किंवा सावली येत असल्यास सोलरचा खांब दुसऱ्या योग्य जागी गाडा करून बसवावा लागतो, जेणेकरून जास्त सूर्यप्रकाश मिळेल.

उद्देश

1. सोलर पॅनलला पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळवणे
2. सावलीचा त्रास टाळणे
3. पॅनल मजबूत व सुरक्षित बसवणे
4. सोलरची कार्यक्षमता वाढवणे

साहित्य

लोखंडी/स्टील खांब

सोलर पॅनल व माउंटिंग फ्रेम

सिमेंट, वाळू, खडी

फावडा / घमेले

स्पिरिट लेव्हल (सरळपणा पाहण्यासाठी)

नट-बोल्ट

सेफ्टी हातमोजे

कृती

1. सूर्यप्रकाश चांगला मिळणारी नवी जागा निवडली.
2. त्या जागी योग्य खोलीचा खड्डा खोदला.
3. खांब खड्ड्यात सरळ उभा ठेवला.
4. सिमेंट-काँक्रीट भरून खांब मजबूत केला.
5. काँक्रीट सुकल्यानंतर सोलर पॅनल खांबावर बसवले.
6. पॅनल दक्षिण दिशेला व योग्य कोनात ठेवले.

निरीक्षण

नवीन जागी पॅनलला जास्त वेळ सूर्यप्रकाश मिळाला.

खांब मजबूत असल्यामुळे पॅनल हलत नाही.

सावली नसल्याने वीज निर्मिती वाढली.

निष्कर्ष

सोलरचा खांब योग्य जागी गाडा करून बसवल्यास सोलर पॅनलची कार्यक्षमता वाढते. मजबूत फाउंडेशन व योग्य दिशा ठेवल्यामुळे सोलर प्रणाली सुरक्षित व दीर्घकाळ उपयोगी ठरते.

फोटो

मल्टीमीटर

प्रस्तावना

मल्टीमीटर हे विद्युत मोजमापासाठी वापरले जाणारे महत्त्वाचे उपकरण आहे. याच्या साहाय्याने व्होल्टेज (Voltage), करंट (Current) आणि रेसिस्टन्स (Resistance) मोजता येते. इलेक्ट्रिकल आणि इलेक्ट्रॉनिक कामामध्ये मल्टीमीटर अत्यंत उपयुक्त साधन आहे.

उद्देश

1. विद्युत दाब (Voltage) मोजणे.
2. विद्युत प्रवाह (Current) तपासणे.
3. प्रतिकार (Resistance) मोजणे.
4. वायर आणि सर्किटची तपासणी करणे.

साहित्य

1. मल्टीमीटर
2. बॅटरी
3. वायर
4. रेझिस्टर
5. स्विच

कृती

1. मल्टीमीटर ON करा.
2. आवश्यक मोजमापासाठी योग्य मोड निवडा (V, A किंवा Ω).
3. प्रोब्स योग्य ठिकाणी जोडा.
4. डिस्प्लेवर आलेले वाचन नोंदवा.

निरीक्षण

• व्होल्टेज मोजताना बॅटरीचे योग्य वाचन मिळाले.
• रेसिस्टन्स मोजताना रेझिस्टरचे मूल्य दर्शविले.
• वायर तुटलेली असल्यास वाचन मिळाले नाही.

सुरक्षा

1. ओल्या हाताने उपकरण वापरू नये.
2. योग्य रेंज निवडावी.
3. जास्त व्होल्टेज असलेल्या सर्किटमध्ये काळजी घ्यावी.
4. वापरानंतर मल्टीमीटर OFF करावा.

निष्कर्ष

मल्टीमीटर हे विद्युत मोजमापासाठी उपयुक्त व अचूक उपकरण आहे. याच्या साहाय्याने सर्किटमधील दोष सहज शोधता येतात व सुरक्षितपणे विद्युत काम करता येते.

Water Gravity

प्रस्तावना

लीड-अॅसिड बॅटरीमध्ये पाणी व आम्ल (Electrolyte) असते. या द्रावणाची Specific Gravity (Water Gravity) तपासून बॅटरीची चार्ज स्थिती कळते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी चांगल्या स्थितीत असते.

उद्देश

1. बॅटरीची चार्ज स्थिती तपासणे
2. बॅटरी नीट काम करते का ते जाणून घेणे
3. बॅटरीचे आयुष्य वाढवणे
4. देखभाल (Maintenance) शिकणे

साहित्य

लीड-अॅसिड बॅटरी

हायड्रोमीटर (Hydrometer)

स्वच्छ कापड

सेफ्टी हातमोजे

चष्मा (Eye protection)

कृती

1. बॅटरीचा चार्ज बंद करून सुरक्षित ठिकाणी ठेवली.
2. बॅटरी सेलचे झाकण उघडले.
3. हायड्रोमीटर बॅटरीच्या सेलमध्ये टाकून द्रावण ओढले.
4. हायड्रोमीटरवरील स्केल वाचून ग्रॅव्हिटी नोट केली.
5. सर्व सेलची ग्रॅव्हिटी तपासली.
6. काम झाल्यावर सेल झाकण बंद केले.

निरीक्षण

1.250 – 1.280 : बॅटरी पूर्ण चार्ज

1.200 – 1.240 : मध्यम चार्ज

1.150 – 1.190 : कमी चार्ज

निष्कर्ष

बॅटरीतील Water Gravity चेक केल्याने बॅटरीची स्थिती समजते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी कार्यक्षम राहते. नियमित तपासणी व सेफ्टी नियम पाळल्यास बॅटरीचे आयुष्य वाढते.

फोटो

फॅन फिटीग

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज उपकरणांचे महत्त्व खूप वाढले आहे. उष्ण हवामानात पंखा (Fan) हा अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. पंखा लावणे शिकल्यामुळे आपण घरातील लहान-मोठी कामे स्वतः करू शकतो. या प्रकल्पातून मला पंखा कसा बसवायचा आणि सुरक्षिततेची काळजी कशी घ्यायची हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

• पंखा कसा बसवायचा हे शिकणे.
• विजेच्या कामात सुरक्षिततेचे नियम समजून घेणे.
• घरगुती उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• सीलिंग फॅन (पंखा)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• इन्सुलेटेड टेप
• स्क्रू व नट-बोल्ट
• शिडी
• वायर

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य स्विच बंद केला.
२. शिडीच्या साहाय्याने पंखा बसवायच्या ठिकाणी पोहोचलो.
३. हुक व्यवस्थित घट्ट केला.
४. वायर योग्य प्रकारे जोडल्या (लाईव्ह, न्यूट्रल आणि अर्थ).
५. स्क्रू व नट-बोल्ट घट्ट केले.
६. इन्सुलेटेड टेपने वायर सुरक्षित केल्या.
७. मुख्य स्विच सुरू करून पंखा तपासला.

५) निरीक्षण

• पंखा योग्य प्रकारे जोडल्यास तो सुरळीत फिरतो.
• वायर सैल राहिल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• सुरक्षिततेची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला पंखा लावण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. विजेच्या कामात काळजी आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे हे शिकायला मिळाले. आता मी साधे विजेचे काम आत्मविश्वासाने करू शकतो.

फोटो

कृत्रिम श्वसन

१) प्रस्तावना

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसनमार्गात अडथळा आल्यामुळे व्यक्तीचा श्वास थांबू शकतो. अशा वेळी रुग्णाला तात्काळ मदत म्हणून कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. कृत्रिम श्वसन ही प्रथमोपचारातील महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने दिल्यास रुग्णाचे प्राण वाचू शकतात.

२) उद्देश

• कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे.
• आपत्कालीन परिस्थितीत प्रथमोपचार देणे शिकणे.
• रुग्णाचे प्राण वाचवण्यासाठी आवश्यक कौशल्य आत्मसात करणे.

३) साहित्य

• स्वच्छ रुमाल किंवा कापड
• सपाट जागा
• हातमोजे (असल्यास)
• प्राथमिक उपचार पेटी

४) कृती

१. रुग्णाला सपाट जागेवर पाठ टेकवून झोपवले.
२. श्वास चालू आहे का ते तपासले.
३. श्वसनमार्गात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकला.
४. रुग्णाचे डोके थोडे मागे झुकवले व हनुवटी वर उचलली.
५. नाक बंद करून तोंडाद्वारे हळूवार श्वास फुंकला (माउथ-टू-माउथ पद्धत).
६. छाती वर-खाली होत आहे का ते पाहिले.
७. ही प्रक्रिया दर काही सेकंदांनी पुन्हा केली.
८. रुग्ण शुद्धीवर येईपर्यंत किंवा वैद्यकीय मदत येईपर्यंत कृती सुरू ठेवली.

५) निरीक्षण

• योग्य पद्धतीने श्वास दिल्यास रुग्णाची छाती वर-खाली होते.
• श्वसनमार्ग स्वच्छ असल्यास हवा सहज जाते.
• तात्काळ मदत केल्यास रुग्णाचे प्राण वाचण्याची शक्यता वाढते.

६) निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीवनरक्षक प्रक्रिया आहे. योग्य ज्ञान व सराव असल्यास आपण आपत्कालीन परिस्थितीत इतरांना मदत करू शकतो. त्यामुळे प्रत्येकाने कृत्रिम श्वसनाची माहिती व प्रशिक्षण घेणे आवश्यक आहे.

फोटो

बोर्ड फिटीग

१) प्रस्तावना

घरामध्ये स्विच बोर्ड हा विद्युत व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. बल्ब, पंखा, प्लग इत्यादी उपकरणे चालू-बंद करण्यासाठी बोर्डचा उपयोग होतो. बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवला नाही तर शॉर्टसर्किट किंवा अपघात होऊ शकतो. त्यामुळे बोर्ड फिटिंग करताना सुरक्षिततेची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

२) उद्देश

• इलेक्ट्रिक बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवणे शिकणे.
• स्विच, सॉकेट व वायर जोडणी समजून घेणे.
• सुरक्षित आणि व्यवस्थित विद्युत जोडणी करणे.

३) साहित्य

• स्विच बोर्ड प्लेट
• स्विच
• सॉकेट
• वायर (लाईव्ह, न्यूट्रल, अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• टेस्ट पेन
• स्क्रू व रॉ प्लग
• इन्सुलेशन टेप

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य वीजपुरवठा बंद केला.
२. टेस्ट पेनने वीज नाही याची खात्री केली.
३. बोर्ड बसवायच्या ठिकाणी प्लेट योग्यरीत्या बसवली.
४. लाईव्ह वायर स्विचला जोडली.
५. न्यूट्रल वायर सॉकेटला जोडली.
६. अर्थ वायर योग्य टर्मिनलला जोडली.
७. सर्व स्क्रू घट्ट केले व वायर नीट बसवल्या.
८. बोर्ड प्लेट व्यवस्थित बसवून मुख्य स्विच सुरू करून तपासणी केली.

५)निरीक्षण

• योग्य जोडणी केल्यास स्विच चालू केल्यावर उपकरण सुरळीत चालते.
• सैल वायर असल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• अर्थिंग योग्य असल्यास सुरक्षितता वाढते.

६)निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक बोर्ड फिटिंग करताना योग्य पद्धत व सुरक्षितता नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. व्यवस्थित जोडणी केल्यास वीज उपकरणे सुरक्षितपणे वापरता येतात. या प्रक्रियेमुळे मला घरगुती वायरिंगचे मूलभूत ज्ञान मिळाले.

फोटो

casing and capping च पटी फिटिंग

1)प्रस्तावना

घरगुती व औद्योगिक विद्युत प्रतिष्ठापनामध्ये वायर सुरक्षित व नीटनेटकी ठेवण्यासाठी Casing and Capping पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत लाकडी किंवा PVC पट्ट्या भिंतीवर बसवून त्यावर झाकण (capping) बसवले जाते. येथे आम्ही फक्त Casing आणि Capping फिटिंग केले असून रूममध्ये Wiring केलेली नाही.

2)उद्देश

1. भिंतीवर Casing आणि Capping योग्य पद्धतीने बसवणे.
2. सुरक्षित व सुबक विद्युत मार्ग तयार करणे.
3. वायरिंग करण्यापूर्वी आवश्यक तयारी करणे.

3)साहित्य

1. PVC Casing पट्टी
2. PVC Capping झाकण
3. स्क्रू
4. वॉल प्लग (Rawl Plug)
5. स्क्रू ड्रायव्हर
6. ड्रिल मशीन
7. हातोडा

4)सेफ्टी (सुरक्षा खबरदारी)

1.काम करताना घाई करू नये.

2.ड्रिल मशीन वापरताना हातमोजे व सेफ्टी गॉगल्स वापरावेत.

3.भिंतीमध्ये आधीपासून वायर किंवा पाईप नाही याची खात्री करावी.

4.साधने योग्य स्थितीत व काळजीपूर्वक वापरावीत.

5)कृती

1. प्रथम रूमच्या भिंतीवर Casing बसवायची जागा मोजपट्टीने मोजली.
2. पेन्सिलने सरळ रेषा काढली.
3. ड्रिल मशीनने मार्क केलेल्या ठिकाणी होल पाडले.
4. त्या होलमध्ये वॉल प्लग बसवले.
5. स्क्रूच्या साहाय्याने PVC Casing पट्टी भिंतीवर घट्ट बसवली.
6. सर्व Casing बसवल्यानंतर त्यावर Capping झाकण व्यवस्थित लावले.
7. सर्व फिटिंग सरळ व मजबूत आहे याची तपासणी केली.

6)निरीक्षण

1. Casing आणि Capping भिंतीवर सरळ व मजबुतीने बसवली गेली.
2. सर्व स्क्रू योग्यरीत्या घट्ट बसले.
3. रूममध्ये Wiring केलेली नाही, फक्त Casing आणि Capping फिटिंग पूर्ण झाले.

7)निष्कर्ष

या प्रयोगामध्ये आम्ही रूममध्ये Wiring न करता फक्त Casing आणि Capping फिटिंग यशस्वीपणे पूर्ण केले. त्यामुळे भविष्यात सुरक्षित व व्यवस्थित Wiring करण्यासाठी योग्य मार्ग तयार झाला आहे.

8)फोटो

casing ,capping and wiring

प्रस्तावना

घरगुती व औद्योगिक विद्युत प्रतिष्ठापनामध्ये वायर सुरक्षित, नीटनेटकी आणि संरक्षित ठेवण्यासाठी Casing and Capping पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत प्रथम भिंतीवर PVC Casing बसवली जाते, त्यामध्ये वायर टाकून वरून Capping लावली जाते. ही पद्धत सुरक्षित, सोपी आणि देखभालीस सोयीची आहे.

उद्देश

1. भिंतीवर Casing आणि Capping योग्य पद्धतीने बसवणे.
2. Casing मध्ये योग्य प्रकारे Wiring करणे.
3. सुरक्षित व नीटनेटकी विद्युत जोडणी तयार करणे.
4. स्विच, सॉकेट आणि बल्ब पॉईंटला योग्य कनेक्शन देणे.

साहित्य

1. PVC Casing पट्टी
2. PVC Capping झाकण
3. विद्युत वायर (Phase, Neutral, Earth)
4. स्विच
5. सॉकेट
6. बल्ब होल्डर
7. स्क्रू व वॉल प्लग
8. स्क्रू ड्रायव्हर
9. ड्रिल मशीन
10. टेस्टर
11. प्लास
12. मोजपट्टी व पेन्सिल
13. इन्सुलेशन टेप

सेफ्टी (सुरक्षा खबरदारी)

1. काम सुरू करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.
2. टेस्टरने वीज नाही याची खात्री करावी.
3. ड्रिल मशीन वापरताना हातमोजे व गॉगल्स वापरावेत.
4. वायरचे कनेक्शन व्यवस्थित व घट्ट करावे.
5. ओल्या हाताने विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये.

कृती

1. रूममध्ये Casing बसवायची जागा मोजून पेन्सिलने सरळ रेषा काढली.
2. ड्रिल मशीनने भिंतीवर होल पाडून वॉल प्लग बसवले.
3. स्क्रूने PVC Casing पट्टी भिंतीवर घट्ट बसवली.
4. Casing मध्ये Phase, Neutral आणि Earth वायर टाकली.
5. स्विच, सॉकेट आणि बल्ब होल्डरला योग्य कनेक्शन दिले.
6. सर्व वायर व्यवस्थित बसवल्यानंतर Capping झाकण लावले.
7. मुख्य वीजपुरवठा सुरू करून सर्किट तपासले.

निरीक्षण

1. Casing आणि Capping सरळ व मजबुतीने बसवली गेली.
2. सर्व कनेक्शन योग्यरीत्या जोडले गेले.
3. स्विच चालू केल्यावर बल्ब पेटला व सॉकेट कार्यरत झाले.
4. Wiring सुरक्षित आणि नीटनेटकी दिसली.

निष्कर्ष

या प्रयोगामध्ये Casing, Capping आणि Wiring यशस्वीपणे पूर्ण करण्यात आले. सर्व विद्युत जोडणी सुरक्षित व योग्य पद्धतीने कार्यरत असल्याचे आढळले. ही पद्धत सुरक्षित, सोपी आणि देखभालीस उपयुक्त आहे.

डिझेल इंजिन

१) प्रस्तावना

डिझेल इंजिन हे अंतर्गत ज्वलन (Internal Combustion) प्रकारातील इंजिन आहे. यामध्ये इंधन म्हणून डिझेल वापरले जाते. या इंजिनाचा शोध Rudolf Diesel यांनी 1890 च्या सुमारास लावला. डिझेल इंजिन हे पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त कार्यक्षम (efficient) असून ट्रॅक्टर, जनरेटर, ट्रक, बस आणि पाण्याच्या पंपामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.

२) उद्देश

• डिझेल इंजिनची रचना व कार्य समजून घेणे.
• इंजिनचे मुख्य भाग ओळखणे.
• डिझेल इंजिन कसे चालते हे शिकणे.
• चार स्ट्रोक कार्यपद्धती (Four Stroke Cycle) समजून घेणे.

३) साहित्य

• डिझेल इंजिन मॉडेल / प्रत्यक्ष इंजिन
• डिझेल इंधन
• स्पॅनर सेट
• स्क्रू ड्रायव्हर
• स्वच्छ कापड
• इंधन टाकी
• बॅटरी (सेल्फ स्टार्ट असल्यास)

४) कृती

1. इंजिनची बाह्य तपासणी केली.
2. इंधन टाकीत डिझेल भरले.
3. इंजिनचे मुख्य भाग जसे की सिलेंडर, पिस्टन, क्रॅंकशाफ्ट, फ्युएल इंजेक्टर यांची ओळख करून घेतली.
4. इंजिन सुरू केले आणि त्याची कार्यपद्धती पाहिली.
5. चार स्ट्रोक प्रक्रिया निरीक्षण केली:
   • सक्शन स्ट्रोक – हवा सिलेंडरमध्ये जाते.
   • कंप्रेशन स्ट्रोक – हवा दाबली जाते.
   • पॉवर स्ट्रोक – डिझेल इंजेक्शन होऊन स्फोट होतो व पिस्टन खाली सरकतो.
   • एग्झॉस्ट स्ट्रोक – जळलेली वायू बाहेर टाकली जाते.

५) निरीक्षण

• डिझेल इंजिनमध्ये स्पार्क प्लग नसतो.
• हवा जास्त दाबल्यामुळे इंधन आपोआप पेटते.
• इंजिन जास्त टॉर्क निर्माण करते.
• आवाज पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त असतो.

६) निष्कर्ष

डिझेल इंजिन हे जास्त कार्यक्षम आणि टिकाऊ आहे. जास्त भार वाहून नेण्यासाठी व शेतीकामासाठी हे उपयुक्त आहे. कमी इंधनात जास्त काम करण्याची क्षमता असल्यामुळे औद्योगिक व कृषी क्षेत्रात डिझेल इंजिनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला

Solar Cooker

प्रस्तावना

सौर कुकर हे सूर्याच्या उष्णतेचा उपयोग करून अन्न शिजविणारे साधन आहे. सूर्य ही अक्षय ऊर्जा असल्यामुळे सौर कुकर पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर आहे. इंधनटंचाई आणि वाढते प्रदूषण लक्षात घेता सौर कुकरचा वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात तसेच ज्या ठिकाणी भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो, त्या ठिकाणी हे साधन विशेष उपयुक्त ठरते.

उद्देश

1. सूर्याच्या मोफत उर्जेचा उपयोग करणे.
2. पारंपरिक इंधनांची बचत करणे.
3. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे.
4. अक्षय ऊर्जेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
5. सुरक्षित आणि कमी खर्चात अन्न शिजविण्याची पद्धत वापरणे.

साहित्य (साहित्य/सामग्री)

सौर कुकर तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• लाकडी किंवा कागदी पेटी
• काचेची शीट
• अॅल्युमिनियम फॉइल
• काळा रंग
• थर्माकोल / जुने वर्तमानपत्र (उष्णतारोधनासाठी)
• काळ्या रंगाची भांडी

कृती (कार्यपद्धती)

1. पेटीच्या आतील बाजूस अॅल्युमिनियम फॉइल चिकटवावी.
2. उष्णता टिकवण्यासाठी थर्माकोल किंवा वर्तमानपत्र लावावे.
3. काळ्या रंगाच्या भांड्यात अन्न ठेवून पेटीत ठेवावे.
4. वरून काचेची शीट ठेवून झाकावे.
5. कुकर सूर्यप्रकाश थेट पडेल अशा ठिकाणी ठेवावा.
6. काही तासांत अन्न शिजते (सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वेळ बदलतो).

निरीक्षण

• अन्न हळूहळू आणि समान रीतीने शिजते.
• धूर किंवा हानिकारक वायू तयार होत नाहीत.
• उन्हाळ्यात कुकर अधिक कार्यक्षम असतो.
• इंधनाची बचत होते.

निष्कर्ष

सौर कुकर हे साधे, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक साधन आहे. यामुळे इंधनाची बचत होते आणि प्रदूषण कमी होते. भविष्यात ऊर्जा संकट टाळण्यासाठी आणि स्वच्छ पर्यावरण राखण्यासाठी सौर कुकरचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे.

बायोगॅस (Biogas)

प्रस्तावना

बायोगॅस ही सेंद्रिय पदार्थांपासून (जसे शेण, स्वयंपाकघरातील ओला कचरा, शेतीतील अवशेष) तयार होणारी अक्षय ऊर्जा आहे. प्राण्यांचे शेण आणि इतर जैविक कचरा हवेशिवाय (ऑक्सिजनशिवाय) कुजविल्यास मिथेनयुक्त वायू तयार होतो, त्यालाच बायोगॅस म्हणतात. ग्रामीण भागात स्वयंपाकासाठी व वीज निर्मितीसाठी बायोगॅसचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो.

उद्देश

1. सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य वापर करणे.
2. स्वच्छ व पर्यावरणपूरक इंधन तयार करणे.
3. लाकूड, कोळसा, गॅस यांची बचत करणे.
4. ग्रामीण भागात स्वस्त इंधन उपलब्ध करणे.
5. प्रदूषण कमी करून स्वच्छता राखणे.

साहित्य (सामग्री)

बायोगॅस प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य:

• जनावरांचे शेण
• पाणी
• बायोगॅस टाकी (डायजेस्टर)
• गॅस साठवणूक घुमट (डोम)
• गॅस पाइपलाइन
• स्टोव्ह / बर्नर

कृती (कार्यपद्धती)

1. शेण आणि पाणी एकत्र मिसळून पातळ मिश्रण तयार करावे.
2. हे मिश्रण बायोगॅस टाकीत टाकावे.
3. टाकीत ऑक्सिजनशिवाय कुजण्याची प्रक्रिया (अॅनअरोबिक डाइजेशन) होते.
4. या प्रक्रियेत मिथेन वायू तयार होतो.
5. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे स्वयंपाकासाठी वापरला जातो.
6. उरलेला गाळ खत म्हणून शेतीत वापरला जातो.

निरीक्षण

• बायोगॅस जळताना धूर कमी निर्माण होतो.
• तयार होणारा गाळ उत्कृष्ट सेंद्रिय खत असतो.
• नियमित शेण उपलब्ध असल्यास गॅस सतत मिळतो.
• ग्रामीण भागात ही पद्धत अधिक उपयुक्त आहे.

निष्कर्ष

बायोगॅस ही स्वच्छ, स्वस्त आणि अक्षय ऊर्जा आहे. यामुळे कचऱ्याचा योग्य वापर होतो, इंधनाची बचत होते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते. ग्रामीण विकासासाठी बायोगॅस प्रकल्प अत्यंत उपयुक्त आणि फायदेशीर ठरतो.

Hydromarker (हायड्रो मार्कर)

हायड्रो मार्कर हे पाण्याची पातळी (Water Level) मोजण्यासाठी वापरले जाणारे साधन आहे. शेती, बांधकाम, सर्वेक्षण आणि जलसंधारण प्रकल्पांमध्ये याचा उपयोग केला जातो.

🔹 1) प्रस्तावना

हायड्रो मार्कर हे पाण्याच्या पातळीतील बदल अचूकपणे मोजण्यासाठी तयार केलेले साधन आहे. यामुळे टाकी, विहीर, तलाव किंवा पाण्याच्या टाक्यांतील पाण्याची उंची समजते.

🔹 2) उद्देश

• पाण्याची अचूक पातळी मोजणे
• सिंचन व्यवस्थापन सुधारणा
• पाण्याचा योग्य वापर करणे
• पाणी साठवण क्षमता तपासणे

🔹 3) साहित्य

• पारदर्शक पाईप / ट्यूब
• स्केल (मापन पट्टी)
• मार्कर पेन
• पाण्याचा स्रोत
• स्टँड किंवा आधार

🔹 4) कृती (प्रक्रिया)

1. पारदर्शक पाईप पाण्याने पूर्ण भरा.
2. पाईपच्या दोन्ही टोकांना उभे धरा.
3. दोन्ही बाजूंच्या पाण्याची पातळी समान होते.
4. स्केल लावून उंची मोजा.
5. आवश्यक ठिकाणी मार्किंग करा.

🔹 5) निरीक्षण

• पाणी नेहमी समान पातळीवर स्थिर राहते.
• उंचीतील फरक सहज लक्षात येतो.

🔹 6) निष्कर्ष

हायड्रो मार्कर हे सोपे, कमी खर्चिक आणि अचूक मोजमाप करणारे साधन आहे. शेती व बांधकाम क्षेत्रात याचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग होतो.

ग्रे वॉटर प्रकल्प

1) प्रस्तावना

घरातील बाथरूम, हात धुणे, कपडे धुणे यामधून निघणारे तुलनेने स्वच्छ सांडपाणी म्हणजे ग्रे वॉटर. हे पाणी योग्य प्रकारे गाळून (फिल्टर करून) पुन्हा वापरता येते. पाणी टंचाईच्या समस्येवर हा एक प्रभावी उपाय आहे.

2) उद्देश

• घरातील सांडपाण्याचा पुनर्वापर करणे
• पाण्याची बचत करणे
• भूजल पातळी वाढविणे
• पर्यावरण संरक्षण करणे

3) साहित्य

• प्लास्टिक ड्रम / टाकी
• PVC पाईप
• जाळी (नेट)
• वाळू
• गिट्टी (खडी)
• कोळसा
• बादली

4) कृती

1. बाथरूम किंवा वॉशबेसिनचे पाणी वेगळ्या पाईपने टाकीत जमा करा.
2. टाकीच्या आत खालीलप्रमाणे थर तयार करा:
   • सर्वात खाली गिट्टी
   • त्यावर वाळू
   • त्यावर कोळसा
3. वर जाळी बसवा जेणेकरून मोठे घन पदार्थ अडतील.
4. ग्रे वॉटर या फिल्टरमधून सोडा.
5. गाळलेले पाणी झाडांना किंवा बागेसाठी वापरा.

5) निरीक्षण

• फिल्टरमधून गेल्यानंतर पाणी स्वच्छ दिसते.
• दुर्गंधी कमी होते.
• झाडांची वाढ चांगली दिसून येते.

6) निष्कर्ष

ग्रे वॉटर व्यवस्थापन ही कमी खर्चिक व सोपी पद्धत आहे. यामुळे पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत होते आणि पर्यावरण संरक्षणास मदत होते. प्रत्येक घरात ही पद्धत वापरणे गरजेचे आहे.

विज बिल कसं काढायचं – प्रकल्प

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज ही आपल्या दैनंदिन जीवनातील अत्यावश्यक गरज आहे. घर, शाळा, उद्योग, शेती या सर्व ठिकाणी विजेचा वापर होतो. त्यामुळे विजेचा वापर किती झाला आणि त्याचे बिल कसे काढले जाते हे समजणे आवश्यक आहे. विज बिल काढण्याची पद्धत समजल्यास आपण वीज बचतही करू शकतो.

२) उद्देश

• विज बिल कसे काढले जाते हे समजून घेणे.
• युनिट म्हणजे काय हे जाणून घेणे.
• मीटर रीडिंग कसे घ्यायचे ते शिकणे.
• विजेचा वापर कमी करण्याचे महत्त्व समजणे.

३) साहित्य

• वीज मीटर (Electric Meter)
• मागील महिन्याचे विज बिल
• कॅल्क्युलेटर
• वही व पेन

४) कृती

1. प्रथम वीज मीटरवरील सध्याचे रीडिंग लिहून घेतले.
2. मागील महिन्याचे रीडिंग बिलावरून पाहिले.
3. सध्याचे रीडिंग – मागील रीडिंग = वापरलेली युनिट.
   (उदा. 1250 – 1200 = 50 युनिट)
4. १ युनिट म्हणजे १ किलोवॅट तास (kWh).
5. वापरलेल्या युनिट × प्रति युनिट दर = एकूण रक्कम.
6. त्यात फिक्स चार्ज, मीटर चार्ज व कर जोडून अंतिम बिल काढले.

५) निरीक्षण

• जितका जास्त वीज वापर, तितके जास्त बिल येते.
• घरातील पंखे, दिवे, फ्रिज, टीव्ही यांचा वापर जास्त असल्यास युनिट वाढतात.
• एलईडी दिवे वापरल्यास युनिट कमी खर्च होतात.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला विज बिल कसे काढायचे हे समजले. मीटर रीडिंग, युनिट आणि दर यांचा योग्य हिशोब लावल्यास बिल सहज काढता येते. विजेची बचत केल्यास बिल कमी येते. त्यामुळे वीज बचत करणे आवश्यक आहे.

निरधूर चूल (Smokeless Chul) प्रकल्प

१) प्रस्तावना

ग्रामीण भागात पारंपरिक चुलीवर स्वयंपाक करताना खूप धूर तयार होतो. या धुरामुळे डोळ्यांची जळजळ, श्वसनाचे आजार आणि पर्यावरणाचे नुकसान होते. त्यामुळे धूर कमी करणारी निरधूर चूल तयार करण्यात आली. ही चूल इंधनाची बचत करते आणि आरोग्यासाठी सुरक्षित आहे.

२) उद्देश

• स्वयंपाक करताना होणारा धूर कमी करणे.
• महिलांचे व कुटुंबाचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणे.
• इंधनाची बचत करणे.
• पर्यावरण संरक्षण करणे.

३) साहित्य

• विटा
• माती व वाळू
• लोखंडी जाळी
• धुरासाठी पाइप (चिमणी)
• पाणी
• फावडा व तवा/भांडे ठेवण्याची रिंग

४) कृती

1. प्रथम चुल बसवायची जागा स्वच्छ केली.
2. विटा आणि माती वापरून चुलीचा आकार तयार केला.
3. धूर बाहेर जाण्यासाठी चिमणी बसवली.
4. आत लोखंडी जाळी बसवून इंधन ठेवण्याची सोय केली.
5. चुल वाळल्यानंतर त्यावर स्वयंपाक करून पाहिला.

५) निरीक्षण

• धूर थेट चिमणीद्वारे बाहेर गेला.
• स्वयंपाक लवकर झाला.
• लाकूड कमी लागले.
• स्वयंपाकघर स्वच्छ व धूरमुक्त राहिले.

६) निष्कर्ष

निरधूर चूल ही पारंपरिक चुलीपेक्षा अधिक उपयुक्त आहे. ती आरोग्यासाठी चांगली, इंधन बचत करणारी आणि पर्यावरणपूरक आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागात निरधूर चुलीचा वापर करणे फायदेशीर ठरते.

A-फ्रेम (A-Frame) – प्रकल्प माहिती

१) प्रस्तावना

A-फ्रेम हे शेतीमध्ये जमिनीचा उतार (लेव्हल) मोजण्यासाठी वापरले जाणारे साधन आहे. याचा आकार इंग्रजी अक्षर A सारखा असतो. हे साधन साधे, स्वस्त आणि सोपे आहे. पाण्याचा प्रवाह योग्य दिशेने ठेवण्यासाठी आणि समतल शेती (Contour Farming) करण्यासाठी A-फ्रेम उपयोगी पडते.

२) उद्देश

• जमिनीचा उतार ओळखणे.
• समतल रेषा (Contour Line) काढणे.
• पाणी साठवण आणि मृदा धूप (Soil Erosion) कमी करणे.
• शेती उत्पादन वाढवणे.

३) साहित्य

• २ लांब लाकडी काठ्या (समान लांबीच्या)
• १ आडवी काठी
• दोरी
• वजन (दगड/लोखंडी तुकडा)
• खिळे व हातोडा
• मार्कर किंवा खडू

४) कृती

1. दोन लाकडी काठ्या वरच्या टोकाला जोडून A आकार तयार केला.
2. मध्ये आडवी काठी बसवली.
3. वरच्या टोकाला दोरी बांधून खाली वजन लटकवले (प्लंब लाइन).
4. सपाट जमिनीवर ठेवून दोरी जिथे स्थिर राहते ती मध्यरेषा मार्क केली (कॅलिब्रेशन).
5. आता शेतात A-फ्रेम ठेवून दोरी मध्यरेषेवर आली की ती जागा समतल असल्याचे समजले.
6. अशा बिंदूंना जोडून समतल रेषा काढली.

५) निरीक्षण

• A-फ्रेमने उतार अचूक ओळखता आला.
• पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करता आला.
• माती वाहून जाणे कमी झाले.
• साधन तयार करणे सोपे व कमी खर्चिक आहे.

६) निष्कर्ष

A-फ्रेम हे शेतीसाठी उपयुक्त आणि सोपे साधन आहे. याच्या मदतीने समतल शेती करता येते, पाण्याची बचत होते आणि मृदा धूप कमी होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी A-फ्रेम अत्यंत फायदेशीर आहे.

DAP लावणे (प्रॅक्टिकल)

1. प्रस्तावना:
DAP (डाय-अॅमोनियम फॉस्फेट) हे पिकांच्या वाढीसाठी वापरले जाणारे महत्त्वाचे रासायनिक खत आहे. यामध्ये नायट्रोजन आणि फॉस्फरस असतात, जे पिकांच्या मुळांची वाढ आणि उत्पादन वाढविण्यास मदत करतात.

2. उद्देश:
पिकांच्या चांगल्या वाढीसाठी जमिनीत योग्य प्रमाणात DAP खत देणे.

3. साहित्य:

• DAP खत
• फावडा / खुरपे
• बादली किंवा पिशवी
• पाणी (आवश्यक असल्यास)

4. कृती:

1. प्रथम शेतातील जमीन तयार करावी.
2. DAP खत योग्य प्रमाणात मोजून घ्यावे.
3. हे खत पिकांच्या मुळाजवळ किंवा जमिनीत टाकावे.
4. त्यानंतर हलके मातीने झाकावे.
5. आवश्यक असल्यास पाणी द्यावे.

5. निरीक्षण:
DAP खत दिल्यानंतर पिकांची वाढ चांगली होते आणि पाने हिरवीगार दिसतात.

6. निष्कर्ष:
DAP खत योग्य प्रमाणात वापरल्यास पिकांची वाढ चांगली होते आणि उत्पादन वाढण्यास मदत होते.

1. प्रस्तावना

MCB (Miniature Circuit Breaker) हे विद्युत सर्किटचे संरक्षण करणारे एक महत्त्वाचे उपकरण आहे. सर्किटमध्ये ओव्हरलोड किंवा शॉर्ट सर्किट झाल्यास MCB आपोआप ट्रिप होऊन वीजपुरवठा बंद करते. त्यामुळे वायरिंग आणि विद्युत उपकरणांचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण होते.

2. उद्देश

• विद्युत सर्किटचे संरक्षण करणे
• ओव्हरलोड आणि शॉर्ट सर्किट टाळणे
• वायर आणि उपकरणांचे नुकसान होऊ न देणे

3. साहित्य

• MCB (Miniature Circuit Breaker)
• इलेक्ट्रिक वायर
• स्क्रू ड्रायव्हर
• टेस्ट लॅम्प / बल्ब
• स्विच बोर्ड

4. कृती

1. सर्वप्रथम MCB स्विच बोर्डमध्ये बसवला.
2. इनपुट वायर MCB च्या इनपुट टर्मिनलला जोडली.
3. आउटपुट वायर लोड (बल्ब / उपकरण) ला जोडली.
4. सर्व जोडणी व्यवस्थित केली.
5. MCB ON करून सर्किट चालू केले.
6. ओव्हरलोड किंवा शॉर्ट सर्किट झाल्यास MCB ट्रिप होत असल्याचे पाहिले.

5. निरीक्षण

• MCB ON केल्यावर सर्किट चालू झाले.
• जास्त करंट आल्यावर MCB आपोआप ट्रिप झाले.
• त्यामुळे सर्किट सुरक्षित राहिले.

6. निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून MCB कसे काम करते आणि ते सर्किटचे संरक्षण कसे करते हे समजले. MCB हे फ्यूजपेक्षा अधिक सुरक्षित आणि उपयोगी उपकरण आहे.

प्रस्तावना
पावसाचे प्रमाण किती पडते हे मोजण्याला वर्षा मापन म्हणतात. पावसाचे पाणी मोजण्यासाठी Rain Gauge हे यंत्र वापरले जाते. यामुळे एखाद्या ठिकाणी किती मिलीमीटर (mm) पाऊस पडला हे कळते. शेती, हवामान अभ्यास आणि पाणी व्यवस्थापनासाठी वर्षा मापन खूप महत्त्वाचे आहे. 🌧️

उद्देश
पावसाचे प्रमाण मोजणे.
रेन गेज कसे वापरतात ते समजून घेणे.

साहित्य
Rain Gauge
मोजमाप स्केल (mm)
स्टँड / आधार

कृती
रेन गेज मोकळ्या जागेत सरळ उभा ठेवला.
पाऊस पडताना पावसाचे पाणी रेन गेजमध्ये जमा झाले.
पाऊस थांबल्यानंतर नळीवरील स्केल पाहून पावसाचे मोजमाप केले.

निरीक्षण
रेन गेजमध्ये पावसाचे पाणी जमा झाले आणि स्केलवर त्याचे मोजमाप मिलीमीटर (mm) मध्ये दिसले.

निष्कर्षरेन गेजच्या मदतीने एखाद्या ठिकाणी किती पाऊस पडला हे अचूकपणे मोजता येते.

वर्ष मापन

१. प्रस्तावना :
पाऊस हा पृथ्वीवरील पाण्याच्या चक्राचा महत्त्वाचा भाग आहे. शेती, पिण्याचे पाणी आणि पर्यावरणासाठी पावसाचे प्रमाण जाणून घेणे आवश्यक असते. पावसाचे प्रमाण मोजण्यासाठी “रेनगेज” (Rain Gauge) या उपकरणाचा उपयोग केला जातो. पावसाचे मापन करून त्या भागात किती पाऊस पडला आहे हे समजते.

२. उद्देश :
१) एखाद्या ठिकाणी पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण मोजणे.
२) पावसाचे मापन कसे करतात हे समजून घेणे.

३. साहित्य :

• प्लास्टिक बाटली
• स्केल (पट्टी)
• कात्री
• मार्कर पेन
• टेप
• पाणी

४. कृती :
१) प्लास्टिक बाटलीचा वरचा भाग कापून घ्या.
२) बाटलीच्या खालच्या भागावर स्केलच्या मदतीने मापनाच्या खुणा (से.मी.) करा.
३) कापलेला वरचा भाग उलटा करून फनेलसारखा बाटलीवर बसवा.
४) बाटली खुल्या जागेत ठेवा जेथे पाऊस सरळ आत पडेल.
५) पाऊस पडल्यावर बाटलीत साठलेल्या पाण्याचे मापन स्केलने करा.

५. निरीक्षण :
पाऊस पडल्यावर बाटलीमध्ये पाणी साठते. स्केलच्या मदतीने त्या पाण्याची उंची मोजून त्या दिवसाचे पावसाचे प्रमाण (मिमी/से.मी.) नोंदवले जाते.

६. निष्कर्ष :
या प्रयोगातून आपल्याला पावसाचे प्रमाण मोजण्याची पद्धत समजते. पावसाचे मापन केल्याने त्या भागातील पावसाची माहिती मिळते आणि शेती व जलस्रोतांचे नियोजन करणे सोपे होते.