1) नान कटाई

प्रस्तावना:
नान कटाई हा भारतातील एक पारंपरिक बेकरी पदार्थ आहे. याची उत्पत्ती मुघल काळात झाली असे मानले जाते. हा पदार्थ मैदा, तूप व साखर वापरून बनवला जातो. नान कटाई चहासोबत खाण्यासाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे आणि त्याची चव गोड, मऊ व कुरकुरीत असते.

उद्देश:

• बेकिंग प्रक्रियेचा अभ्यास करणे
• घरच्या घरी स्वच्छ व चविष्ट नान कटाई तयार करणे
• अन्नपदार्थातील प्रमाणाचे महत्त्व समजून घेणे

साहित्य:
मैदा – 2 कप
रवा – ½ कप
तूप – 1 कप
पिठीसाखर – 1 कप
बेकिंग पावडर – ½ चमचा
वेलची पूड – ¼ चमचा
दूध – आवश्यकतेनुसार

कृती:

1. प्रथम तूप व पिठीसाखर एकत्र करून हलके व फेसाळ होईपर्यंत फेटा.
2. वेगळ्या भांड्यात मैदा, रवा व बेकिंग पावडर चालवून घ्या.
3. हे कोरडे साहित्य तुपाच्या मिश्रणात घालून हलक्या हाताने मिसळा.
4. त्यात वेलची पूड घालून मऊसर पीठ तयार करा.
5. पीठाचे छोटे गोळे बनवून त्यांना थोडे चपटे करा.
6. बेकिंग ट्रेवर ठेवून 180°C तापमानावर 15–20 मिनिटे बेक करा.

निरीक्षण:
बेक करताना सुगंध दरवळला. नान कटाईला हलका सोनेरी रंग आला व ती कुरकुरीत झाली.

निष्कर्ष:
योग्य प्रमाण, तापमान व वेळ पाळल्यास उत्कृष्ट नान कटाई तयार होते.

2) वेज पफ

प्रस्तावना:
वेज पफ हा एक लोकप्रिय बेकरी स्नॅक आहे. यात खुसखुशीत पफ पेस्ट्रीमध्ये भाज्यांचा मसाला भरला जातो. हा पदार्थ शाळा, कॅन्टीन व बेकरीमध्ये सहज उपलब्ध असतो.

उद्देश:

• पौष्टिक स्नॅक तयार करणे
• बेकिंग व फोल्डिंग तंत्र समजून घेणे

साहित्य:
पफ पेस्ट्री शीट
बटाटे
मटर
कांदा
तेल, मीठ, हळद, तिखट, गरम मसाला

कृती:

1. कढईत तेल गरम करून कांदा परतून घ्या.
2. त्यात उकडलेले बटाटे, मटर व गाजर घालून परता.
3. मसाले घालून मिश्रण तयार करा.
4. पफ शीटमध्ये हे मिश्रण ठेवून फोल्ड करा.
5. ओव्हनमध्ये 180°C वर बेक करा.

निरीक्षण:
पफ फुलला व बाहेरून कुरकुरीत झाला, आतून मऊ राहिला.

निष्कर्ष:
योग्य बेकिंगमुळे पफ खुसखुशीत व चविष्ट तयार होतो.

3) शेंगदाणा चिक्की

प्रस्तावना:
शेंगदाणा चिक्की हा एक पारंपरिक भारतीय गोड पदार्थ आहे. तो विशेषतः हिवाळ्यात खाल्ला जातो कारण तो शरीराला उष्णता व ऊर्जा देतो.

उद्देश:

• ऊर्जा देणारा पदार्थ तयार करणे
• गुळाच्या पाकाची प्रक्रिया समजून घेणे

साहित्य:
शेंगदाणे – 1 कप
गूळ – 1 कप
तूप – 1 चमचा

कृती:

1. शेंगदाणे भाजून त्यांची साल काढा.
2. कढईत गूळ वितळवून पाक तयार करा.
3. त्यात तूप व शेंगदाणे मिसळा.
4. पटकन लाटून तुकडे करा.

निरीक्षण:
पाक घट्ट झाल्यावर चिक्की पटकन कडक झाली.

निष्कर्ष:
योग्य वेळी गॅस बंद केल्यास चिक्की उत्तम बनते.

4) मोरिंगा चिक्की

प्रस्तावना:
मोरिंगा (शेवगा) ही वनस्पती अत्यंत पौष्टिक असून तिच्या पानांमध्ये जीवनसत्त्वे व खनिजे मुबलक असतात.

उद्देश:

• आरोग्यदायी गोड पदार्थ तयार करणे
• पोषक घटकांचा वापर शिकणे

साहित्य:
मोरिंगा पावडर, गूळ, तूप, शेंगदाणे/तीळ

कृती:

1. गूळ वितळवून पाक तयार करा.
2. त्यात मोरिंगा पावडर व शेंगदाणे घाला.
3. लाटून तुकडे करा.

निरीक्षण:
चिक्कीचा रंग हिरवट व चव वेगळी लागली.

निष्कर्ष:
मोरिंगा वापरल्याने पदार्थ अधिक पौष्टिक बनतो.

5) मोरिंगा लाडू

प्रस्तावना:
मोरिंगा लाडू हा एक पौष्टिक व आरोग्यवर्धक पदार्थ आहे.

उद्देश:

• शरीराला पोषण देणारा पदार्थ तयार करणे

साहित्य:
मोरिंगा पावडर, गूळ, तूप, बेसन, सुकामेवा

कृती:

1. तुपात बेसन भाजून घ्या.
2. त्यात गूळ व मोरिंगा पावडर घाला.
3. थंड झाल्यावर लाडू वळा.

निरीक्षण:
लाडू मऊ, गोड व सुगंधित झाले.

निष्कर्ष:
हा पदार्थ आरोग्यासाठी खूप फायदेशीर आहे.

6) खारी

प्रस्तावना:
खारी हा बेकरीमधील एक प्रसिद्ध पदार्थ आहे जो थरयुक्त आणि कुरकुरीत असतो.

उद्देश:

• थरयुक्त पदार्थ बनवण्याची पद्धत समजून घेणे

साहित्य:
मैदा, लोणी, मीठ, पाणी

कृती:

1. पीठ मळून त्यात लोणीचे थर तयार करा.
2. रोल करून फोल्डिंग करा.
3. बेक करा.

निरीक्षण:
खारीमध्ये अनेक थर दिसले व ती हलकी झाली.

निष्कर्ष:
योग्य फोल्डिंगमुळे खारी उत्कृष्ट तयार होते.

7) आवळा कँडी

प्रस्तावना:
आवळा हा व्हिटॅमिन C चा उत्तम स्रोत आहे. त्यापासून तयार केलेली कँडी आरोग्यासाठी फायदेशीर असते.

उद्देश:

• आरोग्यदायी गोड पदार्थ तयार करणे

साहित्य:
आवळा, साखर, मीठ

कृती:

1. आवळे उकळून तुकडे करा.
2. साखरेत मुरवा.
3. सुकवून कँडी तयार करा.

निरीक्षण:
कँडी गोड-आंबट व चविष्ट झाली.

निष्कर्ष:
आवळा कँडी आरोग्यदायी व स्वादिष्ट आहे.

8) पाव

प्रस्तावना:
पाव हा एक मऊ व हलका बेकरी पदार्थ आहे जो विविध पदार्थांसोबत वापरला जातो.

उद्देश:

• यीस्ट वापरून पदार्थ बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेणे

साहित्य:
मैदा, यीस्ट, साखर, मीठ, पाणी, तेल

कृती:

1. यीस्ट सक्रिय करा.
2. पीठ मळून फुलू द्या.
3. आकार देऊन बेक करा.

निरीक्षण:
पीठ फुगले व पाव मऊ झाला.

निष्कर्ष:
यीस्टमुळे पाव हलका व मऊ बनतो.

औषधी वनस्पती

प्रस्तावना

औषधी वनस्पतींमध्ये नैसर्गिक औषधी गुणधर्म मोठ्या प्रमाणात आढळतात. योग्य पद्धतीने वाळवून त्यांची पावडर तयार केल्यास त्या अधिक काळ टिकतात आणि उपयोगास सोप्या होतात. मॉइश्चर पूर्णपणे जाईपर्यंत वाळवणे हे गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे आहे.

उद्देश

वनस्पतींमधील ओलावा पूर्णपणे काढून टाकणे.

योग्य पद्धतीने वाळवून पावडर तयार करणे.

औषधी उपयोगासाठी टिकाऊ उत्पादन तयार करणे.

कृती

सर्व वनस्पतींपैकी प्रत्येकी 100 ग्रॅम नमुना घेऊन त्यातील आर्द्रता (Moisture Level) तपासली.

शतावरी, सफेद कुडा व काळा कुडा ड्रोन ड्रायरमध्ये वाळवण्यासाठी ठेवले.

21 दिवस नैसर्गिक पद्धतीने वाळवले.

पूर्णपणे कोरडे न झाल्यामुळे शतावरी कापून इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये टाकली.

गुळवेल इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये सुकवली.

बिवला साल कापून ड्रायरमध्ये टाकली.

अमरकंद थेट इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये सुकवले.

पूर्णपणे वाळल्यानंतर सर्व साहित्याची बारीक पावडर तयार केली.

काय शिकलो

मॉइश्चर पूर्णपणे काढणे गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे आहे.

नैसर्गिक व इलेक्ट्रिक ड्रायिंग मधील फरक समजला.

योग्य सुकवणी केल्यास उत्पादन टिकाऊ होते.

प्रक्रियेमध्ये संयम व वेळेचे नियोजन आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

वनस्पती योग्य पद्धतीने वाळवून त्यांची पावडर तयार केल्यास उच्च दर्जाचे व टिकाऊ उत्पादन मिळते. मॉइश्चर नियंत्रण आणि योग्य ड्रायिंग पद्धत वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे. 25% मजुरी धरून अंतिम खर्च निश्चित करता येतो.

ALL COSTING:

क्र.	नाव	कच्चे वजन (ग्रॅम)	ड्राय वजन (ग्रॅम)	पावडर वजन (ग्रॅम)	LOD %
1	अमरकंद	9790	1271	1177	84.2%
2	गुळवेल	5124	4493	3542	24.5%
3	जंगली आद्रक	4722	2420	1733	65.5%
4	सफेद कुडा	6395	5685	5330	16.5%
5	काळा कुडा	25100	8598	7800	59.4%
6	बिवला साल	29050	17323	16651	38.9%
7	शतावरी	6053	1540	1149	58%
8	पांढरी शतावरी	8504	2144	1838	74.9%

एकूण कच्चे वजन = 94738 ग्रॅम

एकूण ड्राय वजन = 44474 ग्रॅम

एकूण पावडर वजन = 39215 ग्रॅम

TOTAL COSTING:

क्र.	खर्चाचे तपशील	हिशोब	रक्कम (₹)
1	होम खर्च	7 × 28	342
2	मजुरी खर्च	260 × 7 × 2	1824
3	औषध खर्च	14 × 6	84
4	पावडर / खाद्य खर्च	42 × 50 कि.ग्रॅ	2100
5	मिनरल मिक्सचर	2 युनिट	28
6	पिशव्या (बॅग)	16 बॅग	80
7	इंधन खर्च	—	600
	एकूण (उपएकूण)		5108
	इतर खर्च		1277
	एकूण खर्च		6385