शेळीपालनाचे प्रकार
१) बंदिस्त शेळीपालन
शेळ्या कायम गोठ्यात ठेवतात.
हिरवा चारा व खाद्य गोठ्यातच दिले जाते.
उत्पादन जास्त मिळते.
रोग नियंत्रण सोपे असते.
खर्च तुलनेने जास्त असतो.
२) अर्ध-बंदिस्त शेळीपालन
शेळ्यांना दिवसभर चरायला सोडतात.
सकाळी व संध्याकाळी पूरक खाद्य दिले जाते.
खर्च कमी व उत्पादन चांगले मिळते.
भारतात ही पद्धत सर्वाधिक वापरली जाते.
३) मुक्त संचार पद्धत
शेळ्या दिवसभर मोकळ्या रानात चरतात.
खर्च सर्वात कमी असतो.
उत्पादन तुलनेने कमी मिळते.
लहान शेतकऱ्यांसाठी योग्य पद्धत आहे.
प्रश्न २ : शेळ्यांच्या योग्य जातींची निवड कशी करावी?
शेळीपालनात योग्य जातीची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
प्रमुख जाती
उस्मानाबादी
संगमनेरी
जमुनापारी
सिरोही
कोकण कन्याळ
बोअर
सोझत
जाती निवडताना लक्षात ठेवावयाच्या बाबी
जाती शुद्ध व निरोगी असावी.
शरीर मजबूत व चांगल्या बांध्याचे असावे.
स्थानिक हवामानाशी जुळणारी जात निवडावी.
प्रजनन क्षमता चांगली असावी.
बाजारात मागणी असलेली जात निवडावी.
रोगप्रतिकारक क्षमता जास्त असावी.
दूध किंवा मांस उत्पादनाचा उद्देश लक्षात घ्यावा.
प्रश्न ३ : शेळ्यांसाठी गोठा (जागा) कसा असावा?
शेळ्यांच्या चांगल्या आरोग्यासाठी योग्य गोठा आवश्यक आहे.
गोठ्याची वैशिष्ट्ये
उंच व कोरड्या जागेवर असावा.
हवा व सूर्यप्रकाश पुरेसा मिळावा.
पावसाचे पाणी साचू नये.
स्वच्छता राखता येईल अशी रचना असावी.
पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था असावी.
आवश्यक जागा
शेळीचा प्रकार
बंदिस्त पद्धत
मोकळी जागा
मोठी शेळी
10–12 चौ. फूट
20–25 चौ. फूट
नर (बोकड)
15–20 चौ. फूट
30–40 चौ. फूट
पिल्ले
7–8 चौ. फूट
8–10 चौ. फूट
गाभण शेळी
15–20 चौ. फूट
30 चौ. फूट
प्रश्न ४ : शेळ्यांचे खाद्य व्यवस्थापन व आहार सविस्तर लिहा.
शेळ्यांच्या वाढीसाठी संतुलित आहार आवश्यक आहे.
आहारामध्ये
हिरवा चारा
वाळलेला चारा
कडधान्यांचा चारा
धान्य मिश्रण
खनिज मिश्रण
मीठ
स्वच्छ पाणी
आहार व्यवस्थापन
दिवसातून दोन वेळा खाद्य द्यावे.
स्वच्छ पाणी कायम उपलब्ध ठेवावे.
गाभण व दूध देणाऱ्या शेळ्यांना जास्त पौष्टिक खाद्य द्यावे.
पिल्लांना सुरुवातीला आईचे दूध द्यावे.
प्रश्न ५ : ब्रीडिंग (प्रजनन) व्यवस्थापन म्हणजे काय?
उत्तम दर्जाची पिल्ले मिळण्यासाठी योग्य नर व मादीची निवड करून प्रजनन करणे म्हणजे ब्रीडिंग व्यवस्थापन.
महत्त्वाचे मुद्दे
निरोगी नर निवडावा.
योग्य वयात मादीचे संकर करावे.
गाभण काळात विशेष काळजी घ्यावी.
प्रसूतीनंतर शेळी व पिल्लांची स्वच्छता राखावी.
प्रश्न ६ : लहान पिल्लांचे संगोपन कसे करावे?
जन्मानंतर लगेच नाक व तोंड स्वच्छ करावे.
पहिल्या ३० मिनिटांत चीक (Colostrum) पाजावा.
उबदार जागेत ठेवावे.
वेळेवर लसीकरण करावे.
कृमिनाशक औषधे द्यावीत.
स्वच्छ पाणी व पूरक खाद्य द्यावे.
प्रश्न ७ : शेळ्यांचे रोग व लसीकरण सविस्तर लिहा.
रोग
लसीकरणाचा कालावधी
पी.पी.आर.
जानेवारी–फेब्रुवारी
लंगड्या खुरकूत
मार्च–एप्रिल
घटसर्प
मे–जून
फऱ्या
मे–जून
एन्टेरोटॉक्सिमिया
जून–जुलै
देवी
डिसेंबर–जानेवारी
रोग टाळण्यासाठी
गोठा स्वच्छ ठेवावा.
वेळेवर लसीकरण करावे.
कृमिनाशन करावे.
आजारी शेळी वेगळी ठेवावी.
पशुवैद्यांचा सल्ला घ्यावा.
प्रश्न ८ : शेळीपालनातील मार्केटिंग म्हणजे काय?
शेळ्या, दूध, मांस, शेणखत व पिल्ले यांची योग्य बाजारपेठेत विक्री करणे म्हणजे मार्केटिंग.
विक्रीचे मार्ग
स्थानिक बाजार
आठवडी बाजार
व्यापारी
हॉटेल उद्योग
मांस विक्रेते
ऑनलाइन विक्री
फायदे
चांगला नफा मिळतो.
नियमित उत्पन्न मिळते.
व्यवसायाचा विस्तार करता येतो.
प्रश्न ९ : शेळीपालनासाठी शासनाच्या योजना लिहा.
शेळीपालनासाठी केंद्र व राज्य शासन विविध योजना राबवते.
प्रमुख योजना
राष्ट्रीय पशुधन अभियान
पशुसंवर्धन विभाग योजना
नाबार्ड कर्ज योजना
प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम (PMEGP)
महिला व युवकांसाठी अनुदान योजना
शेळीपालन प्रशिक्षण योजना
