सुरक्षा नियम

प्रस्तावना

विद्युत ऊर्जेचा वापर घरगुती, औद्योगिक व शैक्षणिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विद्युत वापरताना योग्य सुरक्षा नियम पाळले नाहीत तर अपघात होऊ शकतात. म्हणूनच विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांची माहिती असणे व त्यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

उद्देश

• विद्युत सुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.
• प्रयोगशाळेत पाळावयाचे सुरक्षा नियम जाणून घेणे.
• विद्युत अपघात टाळण्यासाठी योग्य उपाय समजून घेणे.

कृती

1. प्रयोग सुरू करण्यापूर्वी सर्व कनेक्शन तपासले.
2. मुख्य स्विच बंद करूनच सर्किट जोडले.
3. इन्सुलेटेड (Insulated) साधनांचा वापर केला.
4. योग्य फ्यूज व MCB बसवले आहेत का ते पाहिले.
5. सर्किट शिक्षकांकडून तपासून घेतल्यानंतरच वीजपुरवठा सुरू केला.

निरीक्षण

• योग्य अर्थिंग असल्यास अपघाताचा धोका कमी होतो.
• ओव्हरलोड केल्यास फ्यूज उडतो.
• ओले हात असल्यास करंट लागण्याची शक्यता जास्त असते.
• सुरक्षा नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांचे पालन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि सुरक्षितपणे काम करता येते.

भविष्यातील योजना

• विद्युत सुरक्षेबाबत जनजागृती करणे.
• सर्व उपकरणांना योग्य अर्थिंग करणे.
• नवीन सुरक्षा साधनांचा वापर करणे.
• शाळा/कार्यशाळेत नियमित सुरक्षा प्रशिक्षण आयोजित करणे.

मोटार रिवाइंडिंग

प्रस्तावना

इलेक्ट्रिक मोटार ही विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेमध्ये रूपांतर करणारे यंत्र आहे. मोटार दीर्घकाळ वापरामुळे किंवा ओव्हरलोडमुळे जळू शकते. अशावेळी मोटारचे कॉइल पुन्हा वळणे (Rewinding) आवश्यक असते. मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रियेमुळे मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते.

उद्देश

• मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रिया समजून घेणे.
• जळालेल्या कॉइलची तपासणी करणे.
• योग्य गेज वळण वापरून मोटार पुन्हा तयार करणे.

साहित्य¹

• जळालेली मोटार
• कॉपर वायर (योग्य गेज)
• इन्सुलेशन पेपर
• व्हर्निश (Varnish)
• मेगर / मल्टीमीटर
• स्क्रूड्रायव्हर, प्लायर्स

कृती

1. मोटारचे कव्हर उघडून जळालेली कॉइल काढली.
2. स्लॉट साफ करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
3. जुन्या कॉइलप्रमाणेच टर्न्स मोजून नवीन कॉपर वायरने वळण दिले.
4. कॉइल योग्यरित्या जोडली व कनेक्शन केले.
5. व्हर्निश लावून वाळवले.
6. मेगरने इन्सुलेशन टेस्ट केली.
7. मोटार जोडून ट्रायल घेतली.

निरीक्षण

• योग्य टर्न्स आणि गेज वापरल्यास मोटार नीट चालते.
• इन्सुलेशन योग्य नसल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकतो.
• रिवाइंडिंगनंतर मोटारचा आवाज व तापमान तपासणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

योग्य पद्धतीने रिवाइंडिंग केल्यास जळालेली मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते. योग्य गेज, टर्न्स आणि इन्सुलेशन महत्त्वाचे असतात.

कृत्रिम श्वसन

प्रस्तावना

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.

उद्देश

कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे

साहित्य

स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन

कृती

बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी

निरीक्षण

योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो

निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते.

तारेचे मापन

प्रस्तावना

विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते

उद्देश

• दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
• तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
• तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
• मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे

साहित्य

• तांब्याचा/लोखंडाचा तार
• मीटर स्केल / मोजपट्टी
• स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
• मल्टीमीटर / ओहममीटर
• बॅटरी
• स्विच
• जोडणी तारा

कृती

अ) लांबी मोजणे

1. तार सरळ पसरवून ठेवा.
2. मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
3. लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.

ब) व्यास मोजणे

1. स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
2. मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
3. सूत्र वापरून व्यास काढा.

क) प्रतिकार मोजणे

1. परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
2. मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
3. वाचन नोंद करा.

निरीक्षण

क्र.	लांबी (m)	व्यास (mm)	प्रतिकार (Ω)
1	1 m	0.5 mm	2 Ω

निष्कर्ष

तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.
2. तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.
3. अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.
4. प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.

केबल इन्सुलेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.

उद्देश

• केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
• आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
• सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.

साहित्य

• विद्युत केबल
• वायर / कटर
• प्लायर
• इन्सुलेशन टेप
• टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर

कृती

1. प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
2. केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
3. वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
4. हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
5. आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
6. आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
7. जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.

निरीक्षण

• इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
• योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
• सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.
2. अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.
3. इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.

विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे

प्रस्तावना

सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.

उद्देश

• विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
• मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
• नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.

साहित्य

• 1.5V ड्राय सेल
• 9V बॅटरी
• 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडणी तारा

कृती

1. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
2. योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
3. लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
4. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
5. प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.

निरीक्षण

क्र.	सेल/बॅटरी प्रकार	नाममात्र व्होल्टेज	मोजलेले व्होल्टेज
1	ड्राय सेल	1.5V	1.48V
2	9V बॅटरी	9V	8.95V
3	Li-ion सेल	3.7V	3.65V

निष्कर्ष

विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.

भविष्यातील योजन

वायरिंगचे प्रकार

प्रस्तावना

विद्युत वायरिंग ही घरगुती व औद्योगिक वीजपुरवठ्याची महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. योग्य प्रकारची वायरिंग केल्यास वीज सुरक्षित, विश्वासार्ह आणि कार्यक्षमरीत्या वापरता येते. वेगवेगळ्या ठिकाणी गरजेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारची वायरिंग केली जाते.

उद्देश

1. विविध प्रकारच्या वायरिंगची माहिती मिळवणे
2. सुरक्षित वायरिंग कशी करावी हे समजून घेणे
3. प्रत्येक वायरिंगचा उपयोग जाणून घेणे

कृती

1. बोर्डवर विविध वायरिंगचे नमुने तयार केले
2. क्लीट वायरिंग, बॅटन वायरिंग, केसिंग-कॅपिंग वायरिंग व कंड्युट वायरिंग जोडणी केली
3. स्विच, होल्डर व बल्ब जोडले
4. मल्टीमीटरने जोडणी तपासली
5. वीजपुरवठा देऊन कार्यप्रणाली पाहिली

साहित्य

1. पीव्हीसी वायर
2. स्विच
3. बल्ब व होल्डर
4. क्लीट
5. बॅटन
6. केसिंग-कॅपिंग
7. कंड्युट पाईप
8. स्क्रू ड्रायव्हर
9. टेस्टिंग मीटर

निरीक्षण

• क्लीट वायरिंग तात्पुरत्या वापरासाठी योग्य आहे
• बॅटन वायरिंग स्वस्त व सोपी आहे
• केसिंग-कॅपिंग वायरिंग सुरक्षित दिसते
• कंड्युट वायरिंग सर्वात सुरक्षित व टिकाऊ आहे

निष्कर्ष

वायरिंगचे प्रकार ठिकाण व गरजेनुसार निवडले पाहिजेत. सुरक्षितता, खर्च व टिकाऊपणा लक्षात घेऊन योग्य वायरिंग केल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि वीजेचा योग्य वापर होतो.

सोलर प्यनर खाब

प्रस्तावना

सोलर पॅनल योग्य दिशेला व योग्य उंचीवर बसवण्यासाठी मजबूत खांब (Pole) आवश्यक असतो. जागा बदलल्यास किंवा सावली येत असल्यास सोलरचा खांब दुसऱ्या योग्य जागी गाडा करून बसवावा लागतो, जेणेकरून जास्त सूर्यप्रकाश मिळेल.

उद्देश

1. सोलर पॅनलला पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळवणे
2. सावलीचा त्रास टाळणे
3. पॅनल मजबूत व सुरक्षित बसवणे
4. सोलरची कार्यक्षमता वाढवणे

साहित्य

लोखंडी/स्टील खांब

सोलर पॅनल व माउंटिंग फ्रेम

सिमेंट, वाळू, खडी

फावडा / घमेले

स्पिरिट लेव्हल (सरळपणा पाहण्यासाठी)

नट-बोल्ट

सेफ्टी हातमोजे

कृती

1. सूर्यप्रकाश चांगला मिळणारी नवी जागा निवडली.
2. त्या जागी योग्य खोलीचा खड्डा खोदला.
3. खांब खड्ड्यात सरळ उभा ठेवला.
4. सिमेंट-काँक्रीट भरून खांब मजबूत केला.
5. काँक्रीट सुकल्यानंतर सोलर पॅनल खांबावर बसवले.
6. पॅनल दक्षिण दिशेला व योग्य कोनात ठेवले.

निरीक्षण

नवीन जागी पॅनलला जास्त वेळ सूर्यप्रकाश मिळाला.

खांब मजबूत असल्यामुळे पॅनल हलत नाही.

सावली नसल्याने वीज निर्मिती वाढली.

निष्कर्ष

सोलरचा खांब योग्य जागी गाडा करून बसवल्यास सोलर पॅनलची कार्यक्षमता वाढते. मजबूत फाउंडेशन व योग्य दिशा ठेवल्यामुळे सोलर प्रणाली सुरक्षित व दीर्घकाळ उपयोगी ठरते.

फोटो

Water Gravity

प्रस्तावना

लीड-अॅसिड बॅटरीमध्ये पाणी व आम्ल (Electrolyte) असते. या द्रावणाची Specific Gravity (Water Gravity) तपासून बॅटरीची चार्ज स्थिती कळते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी चांगल्या स्थितीत असते.

उद्देश

1. बॅटरीची चार्ज स्थिती तपासणे
2. बॅटरी नीट काम करते का ते जाणून घेणे
3. बॅटरीचे आयुष्य वाढवणे
4. देखभाल (Maintenance) शिकणे

साहित्य

लीड-अॅसिड बॅटरी

हायड्रोमीटर (Hydrometer)

स्वच्छ कापड

सेफ्टी हातमोजे

चष्मा (Eye protection)

कृती

1. बॅटरीचा चार्ज बंद करून सुरक्षित ठिकाणी ठेवली.
2. बॅटरी सेलचे झाकण उघडले.
3. हायड्रोमीटर बॅटरीच्या सेलमध्ये टाकून द्रावण ओढले.
4. हायड्रोमीटरवरील स्केल वाचून ग्रॅव्हिटी नोट केली.
5. सर्व सेलची ग्रॅव्हिटी तपासली.
6. काम झाल्यावर सेल झाकण बंद केले.

(सर्व कृती शिक्षक/तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली केल्या.)

निरीक्षण

1.250 – 1.280 : बॅटरी पूर्ण चार्ज

1.200 – 1.240 : मध्यम चार्ज

1.150 – 1.190 : कमी चार्ज

सर्व सेलची ग्रॅव्हिटी जवळजवळ सारखी असल्यास बॅटरी चांगली असते.

निष्कर्ष

बॅटरीतील Water Gravity चेक केल्याने बॅटरीची स्थिती समजते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी कार्यक्षम राहते. नियमित तपासणी व सेफ्टी नियम पाळल्यास बॅटरीचे आयुष्य वाढते.

फोटो

फॅन फिटीग

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज उपकरणांचे महत्त्व खूप वाढले आहे. उष्ण हवामानात पंखा (Fan) हा अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. पंखा लावणे शिकल्यामुळे आपण घरातील लहान-मोठी कामे स्वतः करू शकतो. या प्रकल्पातून मला पंखा कसा बसवायचा आणि सुरक्षिततेची काळजी कशी घ्यायची हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

• पंखा कसा बसवायचा हे शिकणे.
• विजेच्या कामात सुरक्षिततेचे नियम समजून घेणे.
• घरगुती उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• सीलिंग फॅन (पंखा)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• इन्सुलेटेड टेप
• स्क्रू व नट-बोल्ट
• शिडी
• वायर

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य स्विच बंद केला.
२. शिडीच्या साहाय्याने पंखा बसवायच्या ठिकाणी पोहोचलो.
३. हुक व्यवस्थित घट्ट केला.
४. वायर योग्य प्रकारे जोडल्या (लाईव्ह, न्यूट्रल आणि अर्थ).
५. स्क्रू व नट-बोल्ट घट्ट केले.
६. इन्सुलेटेड टेपने वायर सुरक्षित केल्या.
७. मुख्य स्विच सुरू करून पंखा तपासला.

५) निरीक्षण

• पंखा योग्य प्रकारे जोडल्यास तो सुरळीत फिरतो.
• वायर सैल राहिल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• सुरक्षिततेची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला पंखा लावण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. विजेच्या कामात काळजी आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे हे शिकायला मिळाले. आता मी साधे विजेचे काम आत्मविश्वासाने क आहे अत्यंत आवश्यक आहे. व्यवस्थित जोडणी केल्यास वीज उपकरणे सुरक्षितपणे वापरता येतात. या प्रक्रियेमुळे मला घरगुती वायरिंगचे मूलभूत ज्ञान मिळाल.

बोर्ड फिटीग

१) प्रस्तावना

घरामध्ये स्विच बोर्ड हा विद्युत व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. बल्ब, पंखा, प्लग इत्यादी उपकरणे चालू-बंद करण्यासाठी बोर्डचा उपयोग होतो. बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवला नाही तर शॉर्टसर्किट किंवा अपघात होऊ शकतो. त्यामुळे बोर्ड फिटिंग करताना सुरक्षिततेची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

२) उद्देश

• इलेक्ट्रिक बोर्ड योग्य पद्धतीने बसवणे शिकणे.
• स्विच, सॉकेट व वायर जोडणी समजून घेणे.
• सुरक्षित आणि व्यवस्थित विद्युत जोडणी करणे.

३) साहित्य

• स्विच बोर्ड प्लेट
• स्विच
• सॉकेट
• वायर (लाईव्ह, न्यूट्रल, अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• टेस्ट पेन
• स्क्रू व रॉ प्लग
• इन्सुलेशन टेप

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य वीजपुरवठा बंद केला.
२. टेस्ट पेनने वीज नाही याची खात्री केली.
३. बोर्ड बसवायच्या ठिकाणी प्लेट योग्यरीत्या बसवली.
४. लाईव्ह वायर स्विचला जोडली.
५. न्यूट्रल वायर सॉकेटला जोडली.
६. अर्थ वायर योग्य टर्मिनलला जोडली.
७. सर्व स्क्रू घट्ट केले व वायर नीट बसवल्या.
८. बोर्ड प्लेट व्यवस्थित बसवून मुख्य स्विच सुरू करून तपासणी केली.

५)निरीक्षण

• योग्य जोडणी केल्यास स्विच चालू केल्यावर उपकरण सुरळीत चालते.
• सैल वायर असल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• अर्थिंग योग्य असल्यास सुरक्षितता वाढते.

६)निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक बोर्ड फिटिंग करताना योग्य पद्धत व सुरक्षितता नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. व्यवस्थित जोडणी केल्यास वीज उपकरणे सुरक्षितपणे वापरता येतात. या प्रक्रियेमुळे मला घरगुती वायरिंगचे मूलभूत ज्ञान मिळाले.

casing and capping च पटी फिटिंग

1)प्रस्तावना

घरगुती व औद्योगिक विद्युत प्रतिष्ठापनामध्ये वायर सुरक्षित व नीटनेटकी ठेवण्यासाठी Casing and Capping पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत लाकडी किंवा PVC पट्ट्या भिंतीवर बसवून त्यावर झाकण (capping) बसवले जाते. येथे आम्ही फक्त Casing आणि Capping फिटिंग केले असून रूममध्ये Wiring केलेली नाही.

2)उद्देश

1. भिंतीवर Casing आणि Capping योग्य पद्धतीने बसवणे.
2. सुरक्षित व सुबक विद्युत मार्ग तयार करणे.
3. वायरिंग करण्यापूर्वी आवश्यक तयारी करणे.

3)साहित्य

1. PVC Casing पट्टी
2. PVC Capping झाकण
3. स्क्रू
4. वॉल प्लग (Rawl Plug)
5. स्क्रू ड्रायव्हर
6. ड्रिल मशीन
7. हातोडा

4)सेफ्टी (सुरक्षा खबरदारी)

1.काम करताना घाई करू नये.

2.ड्रिल मशीन वापरताना हातमोजे व सेफ्टी गॉगल्स वापरावेत.

3.भिंतीमध्ये आधीपासून वायर किंवा पाईप नाही याची खात्री करावी.

4.साधने योग्य स्थितीत व काळजीपूर्वक वापरावीत.

5)कृती

1. प्रथम रूमच्या भिंतीवर Casing बसवायची जागा मोजपट्टीने मोजली.
2. पेन्सिलने सरळ रेषा काढली.
3. ड्रिल मशीनने मार्क केलेल्या ठिकाणी होल पाडले.
4. त्या होलमध्ये वॉल प्लग बसवले.
5. स्क्रूच्या साहाय्याने PVC Casing पट्टी भिंतीवर घट्ट बसवली.
6. सर्व Casing बसवल्यानंतर त्यावर Capping झाकण व्यवस्थित लावले.
7. सर्व फिटिंग सरळ व मजबूत आहे याची तपासणी केली.

6)निरीक्षण

1. Casing आणि Capping भिंतीवर सरळ व मजबुतीने बसवली गेली.
2. सर्व स्क्रू योग्यरीत्या घट्ट बसले.
3. रूममध्ये Wiring केलेली नाही, फक्त Casing आणि Capping फिटिंग पूर्ण झाले.

7)निष्कर्ष

या प्रयोगामध्ये आम्ही रूममध्ये Wiring न करता फक्त Casing आणि Capping फिटिंग यशस्वीपणे पूर्ण केले. त्यामुळे भविष्यात सुरक्षित व व्यवस्थित Wiring करण्यासाठी योग्य मार्ग तयार झाला आहे.

डिझेल इंजिन

१) प्रस्तावना

डिझेल इंजिन हे अंतर्गत ज्वलन (Internal Combustion) प्रकारातील इंजिन आहे. यामध्ये इंधन म्हणून डिझेल वापरले जाते. या इंजिनाचा शोध Rudolf Diesel यांनी 1890 च्या सुमारास लावला. डिझेल इंजिन हे पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त कार्यक्षम (efficient) असून ट्रॅक्टर, जनरेटर, ट्रक, बस आणि पाण्याच्या पंपामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.

२) उद्देश

• डिझेल इंजिनची रचना व कार्य समजून घेणे.
• इंजिनचे मुख्य भाग ओळखणे.
• डिझेल इंजिन कसे चालते हे शिकणे.
• चार स्ट्रोक कार्यपद्धती (Four Stroke Cycle) समजून घेणे.

३) साहित्य

• डिझेल इंजिन मॉडेल / प्रत्यक्ष इंजिन
• डिझेल इंधन
• स्पॅनर सेट
• स्क्रू ड्रायव्हर
• स्वच्छ कापड
• इंधन टाकी
• बॅटरी (सेल्फ स्टार्ट असल्यास)

४) कृती

1. इंजिनची बाह्य तपासणी केली.
2. इंधन टाकीत डिझेल भरले.
3. इंजिनचे मुख्य भाग जसे की सिलेंडर, पिस्टन, क्रॅंकशाफ्ट, फ्युएल इंजेक्टर यांची ओळख करून घेतली.
4. इंजिन सुरू केले आणि त्याची कार्यपद्धती पाहिली.
5. चार स्ट्रोक प्रक्रिया निरीक्षण केली:.

५) निरीक्षण

• डिझेल इंजिनमध्ये स्पार्क प्लग नसतो.
• हवा जास्त दाबल्यामुळे इंधन आपोआप पेटते.
• इंजिन जास्त टॉर्क निर्माण करते.
• आवाज पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त असतो.

६) निष्कर्ष

डिझेल इंजिन हे जास्त कार्यक्षम आणि टिकाऊ आहे. जास्त भार वाहून नेण्यासाठी व शेतीकामासाठी हे उपयुक्त आहे. कमी इंधनात जास्त काम करण्याची क्षमता असल्यामुळे औद्योगिक व कृषी क्षेत्रात डिझेल इंजिनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

सौर कुकर

प्रस्तावना

सौर कुकर हे सूर्याच्या उष्णतेचा उपयोग करून अन्न शिजविणारे साधन आहे. सूर्य ही अक्षय ऊर्जा असल्यामुळे सौर कुकर पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर आहे. इंधनटंचाई आणि वाढते प्रदूषण लक्षात घेता सौर कुकरचा वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात तसेच ज्या ठिकाणी भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो, त्या ठिकाणी हे साधन विशेष उपयुक्त ठरते.

उद्देश

1. सूर्याच्या मोफत उर्जेचा उपयोग करणे.
2. पारंपरिक इंधनांची बचत करणे.
3. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे.
4. अक्षय ऊर्जेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
5. सुरक्षित आणि कमी खर्चात अन्न शिजविण्याची पद्धत वापरणे.

साहित्य (साहित्य/सामग्री)

सौर कुकर तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• लाकडी किंवा कागदी पेटी
• काचेची शीट
• अॅल्युमिनियम फॉइल
• काळा रंग
• थर्माकोल / जुने वर्तमानपत्र (उष्णतारोधनासाठी)
• काळ्या रंगाची भांडी

कृती (कार्यपद्धती)

1. पेटीच्या आतील बाजूस अॅल्युमिनियम फॉइल चिकटवावी.
2. उष्णता टिकवण्यासाठी थर्माकोल किंवा वर्तमानपत्र लावावे.
3. काळ्या रंगाच्या भांड्यात अन्न ठेवून पेटीत ठेवावे.
4. वरून काचेची शीट ठेवून झाकावे.
5. कुकर सूर्यप्रकाश थेट पडेल अशा ठिकाणी ठेवावा.
6. काही तासांत अन्न शिजते (सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वेळ बदलतो).

निरीक्षण

• अन्न हळूहळू आणि समान रीतीने शिजते.
• धूर किंवा हानिकारक वायू तयार होत नाहीत.
• उन्हाळ्यात कुकर अधिक कार्यक्षम असतो.
• इंधनाची बचत होते.

निष्कर्ष

सौर कुकर हे साधे, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक साधन आहे. यामुळे इंधनाची बचत होते आणि प्रदूषण कमी होते. भविष्यात ऊर्जा संकट टाळण्यासाठी आणि स्वच्छ पर्यावरण राखण्यासाठी सौर कुकरचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे.

बायोगॅस (Biogas)

प्रस्तावना

बायोगॅस ही सेंद्रिय पदार्थांपासून (जसे शेण, स्वयंपाकघरातील ओला कचरा, शेतीतील अवशेष) तयार होणारी अक्षय ऊर्जा आहे. प्राण्यांचे शेण आणि इतर जैविक कचरा हवेशिवाय (ऑक्सिजनशिवाय) कुजविल्यास मिथेनयुक्त वायू तयार होतो, त्यालाच बायोगॅस म्हणतात. ग्रामीण भागात स्वयंपाकासाठी व वीज निर्मितीसाठी बायोगॅसचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो.

उद्देश

1. सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य वापर करणे.
2. स्वच्छ व पर्यावरणपूरक इंधन तयार करणे.
3. लाकूड, कोळसा, गॅस यांची बचत करणे.
4. ग्रामीण भागात स्वस्त इंधन उपलब्ध करणे.
5. प्रदूषण कमी करून स्वच्छता राखणे.

साहित्य (सामग्री)

बायोगॅस प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य:

• जनावरांचे शेण
• पाणी
• बायोगॅस टाकी (डायजेस्टर)
• गॅस साठवणूक घुमट (डोम)
• गॅस पाइपलाइन
• स्टोव्ह / बर्नर

कृती (कार्यपद्धती)

1. शेण आणि पाणी एकत्र मिसळून पातळ मिश्रण तयार करावे.
2. हे मिश्रण बायोगॅस टाकीत टाकावे.
3. टाकीत ऑक्सिजनशिवाय कुजण्याची प्रक्रिया (अॅनअरोबिक डाइजेशन) होते.
4. या प्रक्रियेत मिथेन वायू तयार होतो.
5. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे स्वयंपाकासाठी वापरला जातो.
6. उरलेला गाळ खत म्हणून शेतीत वापरला जातो.

निरीक्षण

• बायोगॅस जळताना धूर कमी निर्माण होतो.
• तयार होणारा गाळ उत्कृष्ट सेंद्रिय खत असतो.
• नियमित शेण उपलब्ध असल्यास गॅस सतत मिळतो.
• ग्रामीण भागात ही पद्धत अधिक उपयुक्त आहे.

निष्कर्ष

बायोगॅस ही स्वच्छ, स्वस्त आणि अक्षय ऊर्जा आहे. यामुळे कचऱ्याचा योग्य वापर होतो, इंधनाची बचत होते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते. ग्रामीण विकासासाठी बायोगॅस प्रकल्प अत्यंत उपयुक्त आणि फायदेशीर ठरतो.

सोलर पॅनल

१) प्रस्तावने

सौर ऊर्जा ही नैसर्गिक व अक्षय ऊर्जा आहे. सूर्याच्या किरणांपासून वीज निर्माण करण्यासाठी सोलर पॅनल वापरले जाते. सोलर पॅनलमध्ये फोटोव्होल्टाईक (PV) सेल असतात, जे सूर्यप्रकाशातील ऊर्जेचे रूपांतर विद्युत ऊर्जेत करतात. आजच्या काळात घरगुती, शेती, रस्त्यावरील दिवे तसेच उद्योग क्षेत्रात सौर ऊर्जेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

२) उद्देश

1. सोलर पॅनलची रचना व कार्यपद्धती समजून घेणे.
2. सोलर पॅनलमधून निर्माण होणारे व्होल्टेज व करंट मोजणे.
3. सौर ऊर्जेचा प्रत्यक्ष उपयोग कसा करायचा हे शिकणे.

३) साहित्य

सोलर पॅनल

मल्टीमीटर (व्होल्टेज मोजण्यासाठी)

कनेक्टिंग वायर

बॅटरी

चार्ज कंट्रोलर

लोड (उदा. LED बल्ब)

४) कृती

1. सोलर पॅनल सूर्यप्रकाशात योग्य दिशेला ठेवले.
2. पॅनलचे + व – टर्मिनल चार्ज कंट्रोलरला जोडले.
3. चार्ज कंट्रोलर बॅटरीला जोडला.
4. बॅटरीला LED बल्ब जोडला.
5. मल्टीमीटरच्या साहाय्याने पॅनलचे व्होल्टेज मोजले.
6. सूर्यप्रकाश वाढल्यावर व कमी झाल्यावर व्होल्टेजमधील फरक निरीक्षण केला.

५) निरीक्षण

सूर्यप्रकाश जास्त असल्यास व्होल्टेज व करंट जास्त मिळाले.

ढगाळ वातावरणात व्होल्टेज कमी झाले.

सोलर पॅनलमधून निर्माण झालेल्या वीजेमुळे LED बल्ब पेटला.

६) निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून सोलर पॅनल सूर्यप्रकाशापासून वीज निर्माण करते हे समजले. सौर ऊर्जा ही स्वच्छ, सुरक्षित व किफायतशीर ऊर्जा आहे. भविष्यात ऊर्जा गरजा पूर्ण करण्यासाठी सौर ऊर्जेचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे.

ग्रे वॉटर प्रॅक्टिकल

१) प्रस्तावना :
घरातील आंघोळ, कपडे धुणे, भांडी धुणे यामधून जे पाणी बाहेर पडते त्याला ग्रे वॉटर म्हणतात. हे पाणी योग्य प्रकारे प्रक्रिया करून बागेला पाणी देणे किंवा इतर उपयोगासाठी वापरता येते. त्यामुळे पाण्याची बचत होते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते.

२) उद्देश :
ग्रे वॉटर कसे संकलित करायचे व त्याचा पुनर्वापर कसा करायचा हे शिकणे.

३) साहित्य :

पाईप

बादली / टाकी

वाळू

खडी

कोळसा

जाळी / फिल्टर

फावडा

४) कृती :

1. घरातून बाहेर पडणारे आंघोळ किंवा कपडे धुण्याचे पाणी एका पाईपद्वारे टाकीत जमा केले.
2. टाकीत वाळू, खडी आणि कोळशाचा थर लावून फिल्टर तयार केला.
3. हे पाणी त्या फिल्टरमधून गाळले.
4. गाळलेले पाणी झाडांना किंवा बागेला वापरले.

५) निरीक्षण :
फिल्टरमधून गेल्यानंतर पाणी थोडे स्वच्छ झाले आणि ते झाडांना वापरण्यास योग्य दिसले.

६) निष्कर्ष :
ग्रे वॉटरचे योग्य प्रकारे फिल्टर करून पुनर्वापर केल्यास पाण्याची बचत होते आणि पर्यावरणालाही फायदा होतो.

जर हवे असेल तर मी ग्रे वॉटरचा साधा डायग्राम (आकृती) सुद्धा काढून देऊ शकतो.

LED रिपेरिंग

प्रस्तावना च्या काळात एलईडी दिवे, ट्यूब लाईट, बल्ब आणि टीव्ही यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. एलईडी उपकरणे कमी वीज वापरतात आणि दीर्घकाळ टिकतात. मात्र काही तांत्रिक बिघाड झाल्यास ती काम करणे बंद करतात. अशा वेळी एलईडी रिपेअरिंगचे ज्ञान उपयुक्त ठरते. एलईडी रिपेअरिंगमुळे खर्चात बचत होते तसेच स्वयंरोजगाराच्या संधीही निर्माण होतात.

उद्देश

1. एलईडी उपकरणांची रचना समजून घेणे
2. एलईडीमध्ये होणारे सामान्य बिघाड ओळखणे
3. एलईडी रिपेअरिंगसाठी लागणारी साधने वापरणे
4. सुरक्षित पद्धतीने एलईडी दुरुस्ती करणे
5. तांत्रिक कौशल्य विकसित करणे

साहित्य (साधने व साहित्य)

1. स्क्रूड्रायव्हर सेट
2. मल्टीमीटर
3. सोल्डरिंग आयर्न
4. सोल्डर वायर व फ्लक्स
5. एलईडी ड्रायव्हर
6. एलईडी चिप / एलईडी स्ट्रिप
7. कटिंग प्लायर
8. इन्सुलेटेड वायर

– कृती

शेवटी कामाची जागा स्वच्छ करून साधने योग्य ठिकाणी ठेवावीत.

सर्वप्रथम LED लाईटचा वीजपुरवठा बंद करावा.

LED लाईट उघडून आतील सर्किट व ड्रायव्हर तपासावा.

LED प्लेटवर जळलेली किंवा खराब LED ओळखावी.

मल्टीमीटरच्या सहाय्याने LED continuity तपासावी.

खराब LED असल्यास ती काढून त्याच क्षमतेची (वॅट/व्होल्ट) नवीन LED बसवावी.

LED ड्रायव्हर खराब असल्यास योग्य ड्रायव्हर बदलावा.

सोल्डरिंग नीट झाली आहे का ते तपासावे.

सर्व भाग पुन्हा व्यवस्थित बसवून LED लाईट बंद करावी.

वीजपुरवठा चालू करून LED लाईट कार्यरत आहे का ते पाहावे.

निरीक्षण

एलईडी रिपेअरिंग करताना असे आढळले की बहुतेक वेळा एलईडी बंद होण्याचे कारण ड्रायव्हर खराब होणे, एलईडी चिप जळणे किंवा सोल्डरिंग सैल होणे हे असते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने व्होल्टेज व कंटिन्युइटी तपासल्यास दोष सहज ओळखता येतो. योग्य पार्ट बदलल्यास एलईडी पुन्हा सुरळीतपणे कार्य करते.

निष्कर्ष

एलईडी रिपेअरिंग ही उपयुक्त व रोजगारक्षम कौशल्य आहे. योग्य प्रशिक्षण व साधनांच्या मदतीने एलईडी दुरुस्ती सहज करता येते. यामुळे खर्च कमी होतो, इलेक्ट्रॉनिक कचरा कमी होतो आणि स्वयंरोजगाराची संधी उपलब्ध होते

कॉस्टिंग

.क्र	साहित्य	नग /मीटर	दर	एकूण किमत
1	वायर ३ कोर	४ मीटर
२	ss कम्बाईन बोर्ड	१	१५०	१५०
३	फेजीबल पाइप	५ मीटर	१०	५०
४	२.५ mm r y bवायर	५ मीटर	३५	१७५
५	१.० mm वायर	५ मीटर	१५	७५

हायड्रो मार्कर प्रयोग

प्रस्तावना

हायड्रो मार्कर म्हणजे पाण्यावर आधारित स्केच पेन. या पेनमधील रंग एकाच रंगासारखा दिसत असला तरी त्यामध्ये अनेक रंगांचे मिश्रण असते. कागद व पाण्याच्या सहाय्याने हे रंग वेगळे करता येतात. या प्रक्रियेला कागदी वर्णलेखन (Paper Chromatography) असे म्हणतात.

उद्देश

1. हायड्रो मार्करमधील विविध रंग वेगळे करून पाहणे
2. रंगांचे पाण्यातील वहन (movement) अभ्यासणे
3. कागदी वर्णलेखनाची संकल्पना समजून घेणे

साहित्य

1. हायड्रो मार्कर / स्केच पेन
2. फिल्टर पेपर / टिश्यू पेपर / पांढरा कागद
3. पाणी
4. काचेचा ग्लास / बीकर
5. पेन्सिल

कृती

1. कागदाचा एक लांब पट्टा कापा.
2. पट्ट्याच्या खालच्या टोकापासून थोड्या अंतरावर पेन्सिलने सरळ रेषा काढा.
3. त्या रेषेवर हायड्रो मार्करने एक बिंदू काढा.
4. काचेच्या ग्लासमध्ये थोडे पाणी घ्या.
5. कागदाचा पट्टा असा ठेवा की खालचा भाग पाण्यात जाईल पण रंगाचा बिंदू पाण्यात बुडणार नाही.
6. काही वेळ प्रतीक्षा करा.

निरीक्षण

• पाणी वर चढताना रंगही वर जातात.
• एकाच रंगातून वेगवेगळे रंग वेगळे होताना दिसतात.
• प्रत्येक रंग वेगवेगळ्या अंतरावर थांबतो.

निष्कर्ष

हायड्रो मार्करमधील रंग हे अनेक रंगांचे मिश्रण असते. पाण्याच्या सहाय्याने ते रंग वेगळे करता येतात. या प्रयोगातून कागदी वर्णलेखनाची प्रक्रिया स्पष्टपणे समजते.)

जमिनीचा मोजमाप घेणे

प्रस्तावना

जमिनीचा मोजमाप म्हणजे दिलेल्या क्षेत्रफळाची लांबी, रुंदी व एकूण क्षेत्रफळ अचूक पद्धतीने मोजणे होय. शेती, बांधकाम, प्लॉटिंग आणि सरकारी नोंदी यासाठी जमिनीचे अचूक मोजमाप करणे आवश्यक असते. योग्य साधनांचा वापर करून जमिनीचे क्षेत्रफळ चौरस मीटर, गुंठा किंवा एकर मध्ये काढले जाते.

उद्देश

1. जमिनीची लांबी व रुंदी अचूक मोजणे.
2. क्षेत्रफळाची गणना करणे.
3. मोजमाप साधनांचा योग्य वापर शिकणे.

🛠 साहित्य

मोजपट्टी / टेप (Measuring Tape)

दोरी

खूंट्या (Peg)

वही व पेन

कॅल्क्युलेटर

⚙ कृती

1. मोजावयाच्या जमिनीच्या चारही कोपऱ्यांना खूंट्या लावल्या.
2. मोजपट्टीच्या साहाय्याने जमिनीची लांबी मोजली.
3. त्याचप्रमाणे रुंदी मोजली.
4. जर जमीन आयताकृती असेल तर सूत्र वापरले:

क्षेत्रफळ = लांबी × रुंदी

निरीक्षण

लांबी = 20 मीटर

रुंदी = 15 मीटर

क्षेत्रफळ = 20 नोंद: मोजमाप उदाहरण म्हणून दिले आहे.)

निष्कर्ष

जमिनीचा मोजमाप योग्य पद्धतीने घेतल्यास क्षेत्रफळ अचूक मिळते. शेती, बांधकाम व प्लॉट मोजणीसाठी ही प्रक्रिया उपयुक्त आहे. योग्य साधनांचा वापर व काळजी घेतल्यास मोजमापात त्रुटी कमी होतात.