प्रॅक्टिकल प्रोजेक्ट: जनरेटरचे कनेक्शन आणि वापर

1. प्रोजेक्टचे नाव:

जनरेटरद्वारे वीजपुरवठा देण्यासाठी वायरिंग करणे

2. उद्दिष्ट (Objective):

• वीज गेल्यास जनरेटर वापरून विजेचा पर्यायी स्त्रोत मिळवणे.
• जनरेटरच्या सुरक्षित आणि योग्य कनेक्शनची माहिती घेणे.
• पोलिहाऊस किंवा इतर सिस्टिममध्ये जनरेटरचा उपयोग करून वीज पुरवठा सुरळीत ठेवणे.

3. सैद्धांतिक माहिती (Theory):

• जनरेटर ही एक यंत्रणा आहे जी डिझेल/पेट्रोल/गॅस वापरून विद्युत ऊर्जा निर्माण करते.
• वीज पुरवठा खंडित झाल्यास, जनरेटरद्वारे उपकरणे चालू ठेवता येतात.
• जनरेटरचे आउटपुट 230V (Single Phase) किंवा 440V (Three Phase) असते.
• जनरेटर कनेक्शन करताना MCB आणि Changeover Switch वापरणे आवश्यक असते.

4. वापरलेले साहित्य (Materials Used):

क्र.	साहित्याचे नाव	प्रमाण
1	जनरेटर (Petrol/Diesel)	1 नग
2	वायर (2.5 sq.mm)	आवश्यकतेनुसार
3	MCB (Double Pole)	1 नग
4	Changeover Switch/DP Switch	1 नग
5	सॉकेट व प्लग टॉप	1 नग
6	Load (उपकरण – bulb, fan इ.)	आवश्यकतेनुसार
7	टेस्टर, स्क्रू ड्रायव्हर	आवश्यकतेनुसार

5. वायरिंग पद्धत (Wiring Method):

• जनरेटरच्या आउटपुटला वायर जोडली.
• ती वायर Changeover Switch ला जोडली गेली.
• Changeover switch द्वारे Supply जनरेटरकडून Load वर (Bulbs, Fan, इ.) दिला.
• MCB द्वारे ओव्हरलोड किंवा शॉर्ट सर्किटपासून संरक्षण दिलं.

6. प्रक्रिया (Procedure):

1. जनरेटर तयार स्थितीत ठेवला (पेट्रोल/डिझेल भरून).
2. वायरिंग प्लान तयार केला.
3. Changeover switch वापरून Main supply आणि Generator supply व्यवस्थीत स्विचेबल केलं.
4. MCB, सॉकेट आणि लोड जोडले.
5. जनरेटर स्टार्ट केला आणि लोड टेस्ट केला.
6. सर्व सर्किट नीट काम करत असल्याची खात्री केली.

7. सुरक्षा उपाय (Safety Measures):

• जनरेटर वापरताना हवा खेळती ठेवली.
• कधीही Main Supply आणि Generator एकाच वेळी जोडले नाहीत (Backfeed टाळण्यासाठी).
• MCB आणि Earthing वापरली.
• वायरिंग करताना जनरेटर बंद ठेवला.
• शॉर्ट सर्किट झाल्यास MCB लगेच ट्रिप झाली.

8. निकाल (Result):

• जनरेटर योग्य प्रकारे कार्यरत झाला.
• Load (बुल्ब/फॅन) व्यवस्थित चालू झाले.
• वीज गेल्यानंतर देखील उपकरणं सुरळीत चालू राहिली.
• Changeover switch वापरल्याने सुरक्षितता सुनिश्चित झाली.

9. (Optional) प्रात्यक्षिकाचे फोटो:

जर फोटो असतील, तर रिपोर्टमध्ये समाविष्ट करा.

10. निष्कर्ष (Conclusion):

या प्रॅक्टिकलमधून आम्हाला जनरेटर कनेक्शन, वायरिंग पद्धती, आणि सुरक्षा बाबी याविषयी सखोल ज्ञान मिळाले. यामुळे शेतामध्ये, पोलिहाऊसमध्ये किंवा इतरत्र वीजेचा पर्यायी स्त्रोत वापरणं शक्य आहे.

Practical No. —

Aim:
To study and perform wiring of MCB (Miniature Circuit Breaker), detect faults in the circuit, and give joints in pole wiring.

Apparatus Required:

1. MCB (Single Pole / Double Pole)
2. Wires (Phase, Neutral, Earth)
3. Switchboard
4. Tester
5. Screwdriver set
6. Cutting plier
7. Insulation tape
8. Connection board / Pole setup

Theory:
MCB म्हणजे Miniature Circuit Breaker होय. हे एक सुरक्षा उपकरण आहे जे सर्किटमध्ये जास्त प्रवाह (overcurrent) किंवा शॉर्ट सर्किट झाल्यास आपोआप ट्रिप होते आणि सर्किटचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण करते. योग्य प्रकारे वायरिंग केल्यास विद्युत पुरवठा सुरक्षितपणे नियंत्रित करता येतो.

Procedure:

1. सर्व साहित्य गोळा केले.
2. फेज वायर MCB च्या इनपुट टर्मिनलला जोडली.
3. MCB च्या आउटपुट टर्मिनलला लोड वायर जोडली.
4. न्यूट्रल वायर थेट लोडकडे नेली.
5. कनेक्शन योग्यरीत्या तपासून सर्किट ऑन केले.
6. जाणूनबुजून फॉल्ट निर्माण करून (उदा. शॉर्ट सर्किट) MCB कशी ट्रिप होते हे पाहिले.
7. खांबावर वायरिंग करताना योग्य प्रकारे जॉइंट दिले आणि इन्सुलेशन टेपने सुरक्षित केले.

Observation:

• योग्य वायरिंग झाल्यावर सर्किट नीट चालले.
• फॉल्ट निर्माण झाल्यावर MCB आपोआप ट्रिप झाली.
• जॉइंट योग्य दिल्यावर वायरिंग मजबूत आणि सुरक्षित झाले.

Result:
MCB वायरिंग यशस्वीरीत्या पूर्ण केली. फॉल्ट शोधून त्याची दुरुस्ती केली आणि खांबावर योग्य पद्धतीने वायरिंगचे जॉइंट दिले.

Conclusion:
MCB हे उपकरण सर्किट सुरक्षित ठेवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. योग्य वायरिंग आणि फॉल्ट फाइंडिंगमुळे इलेक्ट्रिकल सिस्टम अधिक सुरक्षित आणि कार्यक्षम बनते.

आर्थिंग चे फायदे

प्रस्तावना

विद्युत स्थापनेमध्ये सुरक्षिततेसाठी आर्थिंग ही अतिशय महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. विद्युत उपकरणांमध्ये बिघाड झाल्यास निर्माण होणारा अतिरिक्त किंवा गळतीचा विद्युत प्रवाह सुरक्षितपणे जमिनीत सोडण्याची व्यवस्था म्हणजे आर्थिंग. यामुळे मनुष्य व उपकरणांचे संरक्षण होते.

उद्देश

1. विद्युत धक्क्यापासून मनुष्याचे संरक्षण करणे.
2. विद्युत उपकरणे सुरक्षित ठेवणे.
3. आग लागण्याचा धोका कमी करणे.
4. फॉल्ट करंट जमिनीत सोडणे.
5. सुरक्षित व विश्वासार्ह विद्युत पुरवठा मिळवणे.

कृती (Procedure)

1. योग्य ठिकाणी आर्थिंग पिट (खड्डा) खोदला जातो.
2. आर्थिंग प्लेट / रॉड जमिनीत बसवला जातो.
3. मीठ व कोळसा टाकून जमिनीची प्रतिरोधकता कमी केली जाते.
4. उपकरणाच्या बॉडीला आर्थ वायर जोडली जाते.
5. आर्थ वायर आर्थिंग पिटशी घट्टपणे जोडली जाते.
6. आर्थिंगची चाचणी करून योग्य प्रतिरोध आहे का ते तपासले जाते.

निष्कर्ष

आर्थिंग केल्यामुळे विद्युत गळतीचा प्रवाह सुरक्षितरीत्या जमिनीत जातो. त्यामुळे मनुष्याला विद्युत धक्का बसण्याचा धोका कमी होतो, उपकरणे सुरक्षित राहतात आणि विद्युत व्यवस्था अधिक विश्वासार्ह बनते. म्हणून प्रत्येक घरगुती व औद्योगिक विद्युत स्थापनेत आर्थिंग करणे अत्यावश्यक आहे.

🔧 इलेक्ट्रिक लॅबमधील जुना इन्व्हर्टर स्क्रॅप करून अ‍ॅल्युमिनियम वायर काढण्याचे Practical

प्रस्तावना

आजच्या इलेक्ट्रिकल क्षेत्रात रिसायकलिंग आणि मटेरियल रिकव्हरीला खूप महत्व आहे. स्क्रॅपमधून उपयोगी धातू वेगळे करणे हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. आम्हीही SKAB (Scrap Yard / Store) मधून खराब इन्व्हर्टर लॅबमध्ये आणून त्यातील अ‍ॅल्युमिनियम वायर योग्य पद्धतीने वेगळ्या करण्याचा प्रत्यक्ष सराव (Practical) केला.

Practical चे उद्दिष्ट

• खराब इन्व्हर्टरचे आतील घटक ओळखणे
• इन्व्हर्टरमधील ट्रान्सफॉर्मर / कॉईलमधील अ‍ॅल्युमिनियम वायर वेगळे करणे
• रिसायकलिंग आणि पुनर्वापराची (Recycling & Reuse) प्रक्रिया समजून घेणे

लागणारी साधने

• स्क्रू ड्रायव्हर सेट
• प्लायर / कट्टर
• हातोडा (गरजेनुसार)
• सुरक्षेसाठी ग्लोव्हज व गॉगल

प्रक्रिया (Procedure)

खराब इन्व्हर्टर लॅबमध्ये आणणे

SKAB विभागातून खराब, न चालणारा इन्व्हर्टर घेऊन इलेक्ट्रिक लॅबमध्ये आणला. यात मुख्यत्वे पॉवर सर्किट आणि एक मोठा ट्रान्सफॉर्मर असतो.

इन्व्हर्टरचे कव्हर उघडणे

स्क्रू ड्रायव्हरने इन्व्हर्टरचे बाहेरील सर्व स्क्रू काढून केसिंग अलगद उघडले.
यावेळी सर्व कनेक्शनची काळजी घेतली.

ट्रान्सफॉर्मर / कॉईल वेगळा करणे

इन्व्हर्टरमधील ट्रान्सफॉर्मर शोधून तो बोर्डपासून वेगळा काढला.
त्याची बांधणी आणि जॉइंट्स आधी निरीक्षण केले.

अ‍ॅल्युमिनियम वायर काढणे

ट्रान्सफॉर्मरची वरची लॅमिनेशन प्लेट प्लायर आणि हॅमरच्या मदतीने उघडली.
नंतर कॉईलमधील अ‍ॅल्युमिनियमची जाड वायर काळजीपूर्वक वेगळी केली.
वायरला नुकसान न होऊ देता ती गुंडाळी (Coil winding) स्वरूपात काढली.

साफसफाई आणि मोजमाप

• काढलेली वायर स्वच्छ केली
• वजन मोजले
• लॅब रजिस्टरमध्ये नोंद केली

निरीक्षणे (Observations)

• इन्व्हर्टरमधील मुख्य Coil साधारण बहुतेक वेळा अ‍ॅल्युमिनियमची असते.
• अ‍ॅल्युमिनियम वायर वजनाने हलकी पण इलेक्ट्रिकलदृष्ट्या कॉपरपेक्षा कमी कार्यक्षम.
• ट्रान्सफॉर्मरची लॅमिनेशन स्टीलची असल्यामुळे काढताना काळजी गरजेची.

निष्कर्ष (Conclusion)

या प्रॅक्टिकलमुळे स्क्रॅपमधून मटेरियल रिकव्हरी कशी करावी, इन्व्हर्टरचे आतील भाग कसे वेगळे करावेत आणि अ‍ॅल्युमिनियम वायर कशी काढावी, हे प्रत्यक्ष अनुभवातून समजले.
रिसायकलिंग प्रक्रियेला वाढविण्यासाठी आणि संसाधनांचा योग्य वापर करण्यासाठी हे महत्त्वाचे कौशल्य टेस्टिंग लॅब – दिवसाचा सविस्तर अहवाल

आज मी टेस्टिंग लॅबमध्ये इलेक्ट्रिकल कॉम्पोनंट्सची तपासणी करण्याचे काम केले. या तपासणीसाठी मुख्यतः मल्टीमीटरचा वापर करून विविध मोजमापे घेतली. सर्वप्रथम वीजपुरवठा पूर्णपणे बंद असल्याची खात्री करून सेफ्टी प्रोटोकॉलनुसार PPE (ग्लोव्हज, गॉगल्स) परिधान केले.

यानंतर फ्यूज टेस्टिंग प्रक्रिया सुरू केली. प्रत्येक फ्यूजचे व्हिज्युअल इन्स्पेक्शन करून त्यामध्ये कोणतेही जळालेले चिन्ह किंवा भौतिक नुकसान दिसते का हे पाहिले. त्यानंतर मल्टीमीटरला ‘कंडिन्युटी मोड’वर सेट करून फ्यूजच्या दोन्ही टोकांवर प्रोब लावून रीडिंग घेतली. ज्या फ्यूजमध्ये सातत्य (continuity) मिळाले ते योग्य स्थितीत असल्याचे निश्चित झाले आणि जिथे ओपन सर्किटचे रीडिंग मिळाले ते फ्यूज दोषपूर्ण असल्याचे निष्पन्न झाले.

फ्यूज तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित तार/कनेक्शन (तार, टर्मिनल किंवा तातर) यांची तपासणी करण्यात आली. मल्टीमीटरच्या मदतीने प्रत्येक तारेचा रेझिस्टन्स मोजला तसेच कोणतीही कंडिन्युटी ब्रेक, शॉर्ट-सर्किट किंवा अनैसर्गिक रेझिस्टन्स वाढ आहे का ते तपासले. ज्या केबल्समध्ये अपेक्षित मर्यादेपेक्षा जास्त रेझिस्टन्स आढळला, त्या केबल्स अधिक तपासणीसाठी वेगळ्या केल्या.

कामादरम्यान मोजमापे व्यवस्थित नोंदवली तसेच उपकरणे योग्य प्रकारे हाताळली. सर्व टेस्टिंग प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर सर्व घटक पुन्हा व्यवस्थित ठिकाणी ठेवले आणि लॅब क्षेत्र स्वच्छ केले. या संपूर्ण तपासणीमधून बहुतेक घटक योग्य स्थितीत असल्याचे आढळले; काही दोषपूर्ण घटकांची नोंद करून ते रीप्लेसमेंटसाठी पाठवण्यात आले.

एकूणच, आजचा दिवस तांत्रिक दृष्ट्या उपयुक्त ठरला आणि मल्टीमीटरद्वारे फ्यूज व तारांची तपासणी यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली.टे

टेस्टिंग लॅब – दिवसाचा सविस्तर अहवाल

आज मी टेस्टिंग लॅबमध्ये इलेक्ट्रिकल कॉम्पोनंट्सची तपासणी करण्याचे काम केले. या तपासणीसाठी मुख्यतः मल्टीमीटरचा वापर करून विविध मोजमापे घेतली. सर्वप्रथम वीजपुरवठा पूर्णपणे बंद असल्याची खात्री करून सेफ्टी प्रोटोकॉलनुसार PPE (ग्लोव्हज, गॉगल्स) परिधान केले.

यानंतर फ्यूज टेस्टिंग प्रक्रिया सुरू केली. प्रत्येक फ्यूजचे व्हिज्युअल इन्स्पेक्शन करून त्यामध्ये कोणतेही जळालेले चिन्ह किंवा भौतिक नुकसान दिसते का हे पाहिले. त्यानंतर मल्टीमीटरला ‘कंडिन्युटी मोड’वर सेट करून फ्यूजच्या दोन्ही टोकांवर प्रोब लावून रीडिंग घेतली. ज्या फ्यूजमध्ये सातत्य (continuity) मिळाले ते योग्य स्थितीत असल्याचे निश्चित झाले आणि जिथे ओपन सर्किटचे रीडिंग मिळाले ते फ्यूज दोषपूर्ण असल्याचे निष्पन्न झाले.

फ्यूज तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित तार/कनेक्शन (तार, टर्मिनल किंवा तातर) यांची तपासणी करण्यात आली. मल्टीमीटरच्या मदतीने प्रत्येक तारेचा रेझिस्टन्स मोजला तसेच कोणतीही कंडिन्युटी ब्रेक, शॉर्ट-सर्किट किंवा अनैसर्गिक रेझिस्टन्स वाढ आहे का ते तपासले. ज्या केबल्समध्ये अपेक्षित मर्यादेपेक्षा जास्त रेझिस्टन्स आढळला, त्या केबल्स अधिक तपासणीसाठी वेगळ्या केल्या.

कामादरम्यान मोजमापे व्यवस्थित नोंदवली तसेच उपकरणे योग्य प्रकारे हाताळली. सर्व टेस्टिंग प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर सर्व घटक पुन्हा व्यवस्थित ठिकाणी ठेवले आणि लॅब क्षेत्र स्वच्छ केले. या संपूर्ण तपासणीमधून बहुतेक घटक योग्य स्थितीत असल्याचे आढळले; काही दोषपूर्ण घटकांची नोंद करून ते रीप्लेसमेंटसाठी पाठवण्यात आले.

एकूणच, आजचा दिवस तांत्रिक दृष्ट्या उपयुक्त ठरला आणि मल्टीमीटरद्वारे फ्यूज व तारांची तपासणी यशस्वीरीत्या पूर्ण झाली.

Tiny House

आज आम्ही टायनी हाऊसची विद्युत वायरिंग केली. या वायरिंगमध्ये घरामध्ये ३ ते ४ विद्युत पॉइंट दिले गेले, ज्यामध्ये लाईट आणि स्विच बोर्डचे पॉइंट होते. वायरिंग करण्यासाठी आवश्यक साहित्य आम्ही गोळा केले आणि गावामधून आणले. आम्ही वापरलेले साहित्य खालीलप्रमाणे होते:

• २ पिट्ट्यांची वायर
• ४ मीटर लांबीची वेगवेगळी ३ वायर
• १६ एमपीआर बोर्ड
• स्क्रू
• एक SSC कंबाईन बोर्ड
• इतर लहान साधनसामग्री जसे की टेप, ड्रायव्हर इत्यादी

सर्व साहित्य उपलब्ध झाल्यानंतर शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली वायरिंगचे काम काळजीपूर्वक टप्प्याटप्प्याने केले. योग्य रंगाच्या वायरचा वापर करून सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करण्यात आले. वायरिंग पूर्ण झाल्यानंतर सर्व पॉइंट तपासण्यात आले आणि ते योग्यरीत्या कार्यरत असल्याची खात्री करण्यात आली. या संपूर्ण वायरिंगसाठी एकूण ₹1,004 इतका खर्च आला.

या प्रॅक्टिकलमुळे आम्हाला घरगुती वायरिंगची प्रत्यक्ष माहिती मिळाली तसेच साहित्य निवड, खर्च नियोजन आणि सुरक्षित कामकाज यांचे महत्त्व समजले. हा अनुभव आमच्यासाठी खूप उपयुक्त, शिकण्यासारखा आणि आत्मविश्वास वाढवणारा ठरला.

आम्ही Tiny House साठी नियोजित विद्युत काम टप्प्याटप्प्याने पूर्ण केले. सर्वप्रथम घराच्या आराखड्यानुसार लाइट पॉइंट, फॅन पॉइंट, प्लग पॉइंट व स्विच बोर्ड यांची ठिकाणे निश्चित करण्यात आली. त्यानंतर योग्य क्षमतेच्या 2.5 mm आणि 1.5 mm वायरचा वापर करून संपूर्ण वायरिंग करण्यात आली. सर्व वायरिंग सुरक्षित पद्धतीने conduit मधून टाकण्यात आली असून जोडण्या मजबूत आणि नीटस ठेवण्यात आल्या.

वायरिंग पूर्ण झाल्यानंतर दुसऱ्या टप्प्यात multimeter च्या सहाय्याने विद्युत तपासणी करण्यात आली. या तपासणीमध्ये continuity, voltage supply, polarity तसेच कोणताही short circuit किंवा leakage आहे का याची खात्री करण्यात आली. सर्व चाचण्या यशस्वी झाल्यानंतर Tiny House मधील earthing प्रणालीची तपासणी करण्यात आली. earthing योग्य प्रकारे कार्यरत असल्याचे आढळून आले आणि आवश्यक resistance मानकांमध्ये असल्याची खात्री झाली.

या सर्व तपासणीनंतर Tiny House मधील विद्युत व्यवस्था पूर्णपणे सुरक्षित, कार्यक्षम आणि वापरासाठी सज्ज असल्याचे स्पष्ट झाले. योग्य वायरिंग आणि earthing मुळे भविष्यातील विद्युत अपघात टाळता येतील व घरातील उपकरणे सुरक्षितपणे वापरता येतील, असा निष्कर्ष काढण्यात आला.

मोटर रिवायडिंग

1]प्रस्तावना

आजच्या औद्योगिक व घरगुती जीवनात इलेक्ट्रिक मोटारचे महत्त्व फार मोठे आहे. पंखे, पंप, मिक्सर, मशीन इत्यादी उपकरणांमध्ये मोटारचा वापर होतो. मोटारची वाइंडिंग जळल्यास किंवा खराब झाल्यास मोटार कार्य करत नाही. अशा वेळी नवीन मोटार घेण्यापेक्षा मोटार रिवाइंडिंग करणे अधिक किफायतशीर ठरते. त्यामुळे मोटार रिवाइंडिंगचे ज्ञान व प्रत्यक्ष अनुभव मिळवण्यासाठी हे प्रॅक्टिकल करण्यात आले.

उद्देश (Uddesh)

1. इलेक्ट्रिक मोटारचे विविध भाग ओळखणे.
2. मोटार रिवाइंडिंगची संपूर्ण प्रक्रिया समजून घेणे.
3. योग्य गेजची वायर व फेऱ्यांची संख्या जाणून घेणे.
4. सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करणे.
5. मोटार दुरुस्तीचे प्रत्यक्ष कौशल्य आत्मसात करणे.

साहित्य (Sahity)

1. जळलेली इलेक्ट्रिक मोटार
2. तांब्याची वायर (योग्य गेजची)
3. इन्सुलेशन पेपर
4. वार्निश
5. स्क्रू ड्रायव्हर
6. प्लायर
7. हॅमर
8. मेगर / टेस्टर
9. स्पॅनर सेट
10. वायर कटर

कृती (Kruti)

1. सर्वप्रथम मोटारचा विद्युत पुरवठा बंद केला.
2. मोटार उघडून स्टेटर व रोटर वेगळे केले.
3. जळलेली वाइंडिंग काळजीपूर्वक काढून टाकली.
4. स्लॉटची स्वच्छता करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
5. योग्य गेजची तांब्याची वायर घेऊन आवश्यक फेऱ्यांप्रमाणे नवीन वाइंडिंग केली.
6. वाइंडिंग पूर्ण झाल्यावर कनेक्शन नीट केले.
7. मोटारला वार्निश लावून वाळविण्यात आले.
8. मोटार पुन्हा बसवून टेस्टिंग करण्यात आले.

निरीक्षण (Nirikshan)

1. वाइंडिंग जळल्यामुळे मोटार चालत नव्हती.
2. योग्य वाइंडिंग केल्यानंतर मोटार सुरळीत सुरू झाली.
3. मोटारमधून कोणताही अनावश्यक आवाज येत नव्हता.
4. मोटारचा वेग व कार्यक्षमता सुधारली.

निष्कर्ष (Nishkarsh)

या प्रॅक्टिकलमधून आम्हाला मोटार रिवाइंडिंगची संपूर्ण माहिती व प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. योग्य साधने, सुरक्षितता व अचूक वाइंडिंग केल्यास मोटार पुन्हा उत्तम प्रकारे कार्य करते हे आम्हाला समजले. या प्रॅक्टिकलमुळे आमचे तांत्रिक ज्ञान वाढले व आत्मविश्वास निर्माण झाला.

टेबल फॅन

प्रस्तावना

उन्हाळ्यात घरातील वातावरण थंड ठेवणे आणि शरीराला आराम देणे अत्यंत आवश्यक असते. यासाठी (फॅन ) हे घरगुती उपकरण महत्त्वाचे आहे. कूलर कमी वीज वापरून थंड हवा पुरवतो आणि घर, ऑफिस किंवा दुकानातील उष्णतेपासून बचाव करतो. या ब्लॉगमध्ये आपण कूलरची कार्यपद्धती, प्रकार, उपयोग आणि फायदे याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

उद्देश

या ब्लॉगचा उद्देश वाचकांना कूलर या घरगुती उपकरणाबद्दल सविस्तर माहिती देणे आहे. फॅनचे प्रकार, उपयोग, फायदे, आणि योग्य वापर याबद्दल मार्गदर्शन करणे हा या लेखाचा मुख्य हेतू आहे. तसेच, घरगुती वातावरण थंड ठेवण्यासाठी आणि उन्हाळ्यात आराम मिळवण्यासाठी कूलर किती उपयुक्त आहे हे समजावून सांगणे हा देखील उद्देश आहे.

कृती

फॅन सपाट आणि सुरक्षित ठिकाणी ठेवा.

टँकमध्ये पाणी भरा (गरज असल्यास थोडे बर्फ देखील घाला).

पंखा आणि पंप चालू करा.

तापमान आणि हवा फिरवण्याची दिशा आवश्यकतेनुसार सेट करा.

खोलीमध्ये समतोल थंड हवा मिळण्यासाठी काही वेळाने फिरवा किंवा समायोजित करा.

कूलर वापरल्यानंतर प्लग काढा आणि पाणी रिकामी करा.

नियमित साफसफाई करा आणि फिल्टर स्वच्छ ठेवा.

निरीक्षण

फॅन वापरल्यानंतर खोलीतील तापमान लक्षणीयरीत्या कमी होते आणि हवेचा प्रवाह थंड आणि ताजेतवाना असतो. पाणी आणि बर्फाचा योग्य वापर केल्यास थंड हवा जास्त काळ टिकते. स्टीम आणि पंखा योग्य प्रकारे काम करत असल्यास उन्हाळ्यात शरीराला आराम मिळतो आणि थकवा कमी होतो. नियमित साफसफाई केल्याने फॅन दीर्घकाळ टिकतो आणि कार्यक्षम राहतो.

निष्कर्ष

फॅन हे घरगुती आणि व्यावसायिक दोन्ही ठिकाणी अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. उन्हाळ्यात थंड हवा पुरवून शरीराला आराम मिळतो, उष्णतेपासून बचाव होतो आणि कमी वीज वापरल्यामुळे खर्चाची बचत होते. योग्य प्रकारचा कूलर निवडल्यास तो दीर्घकाळ टिकतो आणि घरातील वातावरण आरामदायी बनवतो.

टेबल फॅन

साहित्य

पाणी भरण्यासाठी टँक

पंखा आणि पंप (कूलरमध्ये असलेले)

विजेचा स्रोत (प्लग किंवा विद्युत)

स्वच्छता आणि देखभाल करण्यासाठी कापड/ब्रश

(ऐच्छिक) बर्फ किंवा थंड पाणी.

पाणी भरण्यासाठी टँक

BATTERY बॅटरी मेंटेनन्सचा अनुभव – आश्रमातील शिकण्याचा टप्पा

१. प्रस्तावना

वीज जाणे किंवा अस्थिर वीजपुरवठा ही अनेक घरांमध्ये व संस्थांमध्ये सामान्य समस्या आहे. या परिस्थितीत इन्व्हर्टर व बॅटरी प्रणाली आपत्कालीन वीजपुरवठा देऊन प्रकाश, पंखे आणि अन्य आवश्यक उपकरणे चालू ठेवते. ही प्रणाली वीज खंडित झाल्यावर आपोआप कार्यान्वित होते आणि घराला किंवा कार्यालयाला अखंड वीजपुरवठा मिळवून देते.

२. उद्देश

1. वीज नसताना सतत प्रकाश आणि आवश्यक उपकरणांना कार्यरत ठेवणे.
2. घरी किंवा कार्यालयात सुरक्षित व विश्वासार्ह बॅकअप वीजपुरवठा उपलब्ध करणे.
3. कमी खर्चात दीर्घकाळ टिकणारी ऊर्जा प्रणाली वापरणे.
4. वीजपुरवठ्याच्या अडचणींमुळे होणारे कामकाजातील व्यत्यय टाळणे.

३. साहित्य

इन्व्हर्टर बॅटरी प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य:

• बॅटरी (Lead-Acid / Tubular / Lithium-ion)
• बॅटरी स्टँड
• वायरिंग केबल्स (DC केबल्स)
• कनेक्टर व टर्मिनल्स
• फ्यूज/MCB
• डिस्टिल्ड वॉटर (Lead-acid बॅटरीसाठी)
• मल्टीमीटर
• स्क्रूड्रायव्हर सेट, स्पॅनर
• चार्जर नियंत्रक (जर सोलर चार्जिंगसाठी वापरणार असाल तर)

४. निरीक्षण

• बॅटरीची क्षमता (Ah) जितकी जास्त, तितका वीज बॅकअप अधिक काळ मिळतो.
• Lead-acid बॅटरी वेळोवेळी डिस्टिल्ड वॉटरची मागणी करते.
• Lithium-ion बॅटऱ्या हलक्या व कमी देखभाल लागणाऱ्या असतात.
• इन्व्हर्टरचा लोड बॅटरीच्या डिस्चार्ज रेटवर परिणाम करतो.
• तापमान, चार्जिंग व्होल्टेज व वापर यामुळे बॅटरीचे आयुष्य ठरते.
• योग्य वायरिंग केल्यास कार्यक्षमता अधिक मिळते.

५. निष्कर्ष

इन्व्हर्टर बॅटरी प्रणाली ही घर, शाळा, कार्यालय व दुकाने यांसाठी उपयुक्त व विश्वासार्ह उपाय आहे. योग्य क्षमतेची बॅटरी आणि दर्जेदार इन्व्हर्टर वापरल्यास ४–८ तास किंवा त्याहून अधिक वीज बॅकअप मिळू शकतो. नियमित देखभाल, योग्य चार्जिंग आणि तापमान नियंत्रण यामुळे बॅटरीचे आयुष्य ३–६ वर्षांपर्यंत वाढवता येते.

६. कृती

• घरातील एकूण लोड (वॅट) मोजून योग्य क्षमतेचा इन्व्हर्टर व बॅटरी निवडणे.
• प्रमाणित टेक्निशियनकडून इन्व्हर्टर-बॅटरी इंस्टॉलेशन करणे.
• जास्त वीज वापरणारी उपकरणे (जसे की: हीटर, मिक्सर, मोटर) इन्व्हर्टरवर न जोडणे.
• मासिक बॅटरी निरीक्षण करणे (Lead-acid साठी पाण्याची पातळी तपासणे).
• ओलावा किंवा पाण्याजवळ बॅटरी ठेवू नये.
• बॅटर्‍यांच्या टर्मिनल्सची स्वच्छता सातत्याने करणे.
• बॅटरीच्या चार्जिंगची नोंद ठेवणे.

विषय इलेक्ट्रिक सोलर

प्रस्तावना

आजच्या युगात ऊर्जा हा विकासाचा मुख्य आधार आहे. पारंपरिक ऊर्जास्रोत जसे की कोळसा, डिझेल आणि नैसर्गिक वायू हे मर्यादित आणि प्रदूषण करणारे आहेत. त्यामुळे नवीकरणीय ऊर्जास्रोतांचा वापर वाढविण्याची गरज निर्माण झाली आहे. सौरऊर्जा म्हणजेच इलेक्ट्रिक सोलर सिस्टम हे एक पर्यावरणपूरक आणि टिकाऊ ऊर्जास्रोत आहे. सूर्यप्रकाशाच्या सहाय्याने वीज निर्माण करून ती विविध घरगुती, औद्योगिक आणि वाहतूक क्षेत्रांमध्ये वापरता येते.

२. उद्देश

• सौरऊर्जेच्या तत्त्वांचा अभ्यास करणे.
• सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या उपकरणांची कार्यप्रणाली समजून घेणे.
• प्रदूषणमुक्त, स्वस्त आणि टिकाऊ ऊर्जेचे महत्त्व ओळखणे.
• सौरऊर्जेचा वापर वाढविण्याबाबत जनजागृती करणे.

३. साहित्य

सोलर सिस्टीम तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• सोलर पॅनेल
• चार्ज कंट्रोलर
• बॅटरी
• इन्व्हर्टर
• वायरिंग व कनेक्शन साहित्य
• स्टँड / माउंटिंग स्ट्रक्चर

४. निरीक्षण

• सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वीज निर्मिती बदलते.
• सोलर पॅनेल दक्षिण दिशेकडे योग्य कोनात बसवल्यास कार्यक्षमता वाढते.
• स्वच्छ हवामानात अधिक वीज निर्मिती होते, तर ढगाळ दिवसात कमी.
• योग्य देखभाल (जसे की पॅनेल साफ ठेवणे) केल्यास आयुष्य वाढते.

५. निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक सोलर प्रणाली ही स्वच्छ, अक्षय आणि टिकाऊ ऊर्जेचा उत्तम पर्याय आहे. तिच्या वापरामुळे विजेचा खर्च कमी होतो, पर्यावरणाचे रक्षण होते आणि ऊर्जा स्वावलंबन साध्य होते. भविष्यात सर्वत्र सौरऊर्जेचा वापर वाढविणे हे अत्यावश्यक आहे.

६. कृती

• घर, शाळा आणि कार्यालयांमध्ये सोलर पॅनेल बसवावेत.
• शासनाच्या सौरऊर्जेसाठीच्या योजना वापराव्यात.
• सौरऊर्जेबाबत शिक्षण आणि प्रशिक्षण घ्यावे.
• स्थानिक पातळीवर सोलर प्रकल्प राबवावेत.

आलेल्या अडचणी मला सोलर कोठे कसा जोडायचा हे मला माहित न्हवते त्यामुळे योग्य जोडणी मध्ये कोन आणि दिशा यात अडचणी येत राहिल्या

हवामान बदल जर ढगाळ व पावसाळी वातावरण असले तर सोलर वीज निर्मिती कमी देते व त्यामध्ये खूप अडचणी येतात व हिवाळ्यातील धुळीमुळे पानेल्ची कार्याशामता वाढते चुकीच्या वायरिंग मुले शोर्ट सर्किट होऊ शकते त्यामुळे चार्गिंग ठेवावी लागते त्यामुळे आलेल्या अडचणी नीट करण

वॉटर फिल्टर

१) प्रस्तावना

पाण्यात माती, धूळ, जंतू, रसायने इत्यादी अशुद्धता असतात. स्वच्छ व सुरक्षित पाणी आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पाणी शुद्ध करण्यासाठी फिल्टरचा उपयोग केला जातो. वॉटर फिल्टर वेगवेगळ्या स्तरातून पाणी गाळून त्यातील अशुद्धता काढून टाकतो. या प्रयोगातून आपल्याला पाणी शुद्धीकरणाची प्रक्रिया समजते.

२) उद्देश

• पाण्यातील अशुद्धता कशा प्रकारे दूर केल्या जातात हे समजून घेणे.
• विविध स्तरांद्वारे (कोळसा, वाळू, खडी) पाणी गाळण्याची प्रक्रिया शिकणे.
• साधा आणि घरच्या घरी तयार करता येणारा वॉटर फिल्टर बनवणे.

३) साहित्य

• प्लास्टिक बाटली (१)
• वाळू (Sand)
• कोळसा / अॅक्टिव्हेटेड चारकोल
• खडी (Small stones)
• कापड/कॉटन
• अशुद्ध पाणी
• रबर बँड/धागा
• सुरी/कात्री

४) कृती

1. प्लास्टिकच्या बाटलीचा तळ भाग कापा.
2. बाटलीचा झाकण काढून त्याला छोटे छिद्र करा.
3. झाकणाच्या भागात कापूस/कापड ठेवा.
4. कापसावर चारकोलचा थर टाका.
5. चारकोलवर वाळूचा थर भरा.
6. सर्वात वर खड्यांचा थर टाका.
7. अशुद्ध पाणी हळूहळू वरून बाटलीमध्ये ओता.
8. खालील बाजूने स्वच्छ पाणी बाहेर येते का ते पाहा.

५) निरीक्षण

• फिल्टरमधून गेलेले पाणी तुलनेने स्वच्छ दिसते.
• मोठ्या घन अशुद्धता खडीच्या थरात अडतात.
• लहान कण वाळूत अडतात.
• दुर्गंधी व रंग कोळसा/चारकोल कमी करतो.

६) निष्कर्ष

या प्रयोगातून कळते की पाणी वेगवेगळ्या स्तरातून गाळल्यास त्यातील माती, कण, धूळ व दुर्गंधी कमी होते. अशा प्रकारचा फिल्टर पाणी शुद्ध करतो, पण १००% पिण्यायोग्य करण्यासाठी उकळणे किंवा UV/RO शुद्धीकरण आवश्यक असते.

७) सर्वे — (ऐच्छिक)

तुम्ही प्रकल्पासाठी सर्वे घेत असल्यास या गोष्टी समाविष्ट करा:

• किती घरांमध्ये वॉटर फिल्टर वापरतात?
• कोणत्या प्रकारचा फिल्टर वापरला जातो? (RO, UV, Candle Filter, Homemade)
• लोकांना पाण्यात कोणत्या तक्रारी येतात? (वास, रंग, चव)
• फिल्टर वापरल्यानंतर फरक जाणवतो का?
• पाणी उकळून पिण्याची सवय किती लोक पाळतात?

सोलर सिस्टमचे मुख्य भाग

1. सोलर पॅनेल (Solar Panel)

सूर्यप्रकाश गोळा करून त्याचे DC विजेमध्ये रूपांतर करते.

2. चार्ज कंट्रोलर (Solar Charge Controller)

बॅटरीला योग्य प्रमाणात चार्ज मिळेल याची काळजी घेतो.

3. बॅटरी (Solar Battery)

रात्रभर किंवा वीज नसताना वापरण्यासाठी ऊर्जा साठवून ठेवते.

4. इन्व्हर्टर (Solar Inverter)

DC वीज AC विजेमध्ये बदलतो – घरात वापरण्यासाठी आवश्यक.

5. वायरिंग व कनेक्शन

पॅनेल, इन्व्हर्टर, चार्ज कंट्रोलर आणि बॅटरी जोडण्यासाठी आवश्यक वायर.

सोलर सिस्टमचे प्रकार

1. ऑन-ग्रिड सोलर सिस्टम

• वीज थेट लाईनमध्ये देते
• बॅटरी नसते
• बिल कमी होते

2. ऑफ-ग्रिड सोलर सिस्टम

• बॅटरीसह प्रणाली
• वीज नसताना देखील चालते
• गाव, शेतीसाठी उपयुक्त

3. हायब्रिड सोलर सिस्टम

• ऑन-ग्रिड + ऑफ-ग्रिड
• बॅटरी देखील आणि लाईनमध्ये वीज देण्याची क्षमता

सोलरचे फायदे

• वीज बिलात मोठी बचत
• पर्यावरणपूरक आणि प्रदूषणमुक्त
• वर्षानुवर्षे मोफत ऊर्जा
• कमी देखभाल खर्च
• वीज नसताना वापरता येते (ऑफ-ग्रिड)
• सरकारी अनुदान उपलब्ध (बहुतांश राज्यांमध्ये)

सोलरचे तोटे / मर्यादा

• सुरुवातीचा खर्च जास्त
• सूर्यप्रकाश कमी असल्यास उत्पादन कमी
• पॅनेल नियमित साफसफाई आवश्यक
• जागेची आवश्यकता

सोलर सिस्टमची स्थापना प्रक्रिया

1. जागेचे सर्व्हे व दिशानिर्देश (दक्षिण दिशेकडे पॅनेल बसवणे योग्य)
2. योग्य क्षमता ठरवणे (1kW, 2kW, 5kW इ.)
3. पॅनेल आणि स्ट्रक्चर बसवणे
4. वायरिंग व कनेक्शन्स
5. इन्व्हर्टर- बॅटरी बसवणे
6. टेस्टिंग व चालू करणे

सोलर किती वीज निर्माण करतो?

• 1 kW सोलर सिस्टम → अंदाजे 4 ते 5 युनिट/दिवस
• 3 kW → 12–15 युनिट/दिवस
• 5 kW → 20–25 युनिट/दिवस

हे प्रमाण सूर्यप्रकाशावर अवलंबून बदलते.

निष्कर्ष

सोलर ऊर्जा ही भविष्यातील सुरक्षित आणि किफायतशीर ऊर्जा प्रणाली आहे. वीजबिल कमी करणे, वीज नसताना ऊर्जा मिळवणे आणि निसर्गाचे रक्षण करणे—या सर्वांसाठी सोलर सिस्टम उत्तम पर्याय आहे.

इलेक्ट्रिक टेबल फॅन / सीलिंग फॅन

१) प्रस्तावना

आजच्या यांत्रिक युगात हवेची देवघेव आणि थंडावा निर्माण करण्यासाठी पंख्यांचा वापर अनिवार्य झाला आहे. टेबल फॅन आणि सीलिंग फॅन हे घरगुती तसेच औद्योगिक वापरात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. इलेक्ट्रिक मोटरच्या मदतीने पंखे फिरतात आणि हवेचा प्रवाह निर्माण होतो.

२) उद्देश

• इलेक्ट्रिक फॅनचे कार्य कसे होते हे समजून घेणे.
• सीलिंग फॅन व टेबल फॅन यांची रचना आणि फरक जाणून घेणे.
• मोटर, कॅपेसिटर, ब्लेड्स व इतर भागांचे काम समजणे.
• सुरक्षितपणे फॅन उघडणे, तपासणे व जोडणी करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• टेबल फॅन / सीलिंग फॅन
• मोटर (सिंगल फेज इंडक्शन मोटर)
• कॅपेसिटर
• ब्लेड्स (3/4)
• स्क्रू ड्रायव्हर, प्लायर्स
• नट-बोल्ट
• वायर व टेप
• मल्टीमीटर
• रेग्युलेटर (सीलिंग फॅनसाठी)

४) कृती

1. फॅनची मुख्य वीजजोड सुरक्षितपणे बंद करणे.
2. स्क्रू ड्रायव्हरच्या साहाय्याने फॅनचे कव्हर व ब्लेड्स काढणे.
3. मोटर, कॅपेसिटर व वायरिंगची तपासणी करणे.
4. मल्टीमीटरने कॅपेसिटरचे मूल्य, कॉइलचा प्रतिकार इत्यादी मोजणे.
5. ब्लेड्स संतुलित आहेत का हे तपासणे.
6. मोटर पुन्हा व्यवस्थित जोडून ब्लेड्स बसवणे.
7. वीजजोड देऊन फॅनची गती व कंपन तपासणे.

५) निरीक्षण

• कॅपेसिटर दोषपूर्ण असल्यास फॅनची सुरुवातीची गती कमी दिसली.
• मोटर कॉइलमध्ये जास्त प्रतिकार असल्यास फॅन गरम होऊ लागला.
• ब्लेड्स योग्य संतुलनात नसेल तर फॅन कंपन करतो.
• रेग्युलेटरनुसार फॅनची गती समान बदलते हे दिसून आले.

इलेक्ट्रिक टेबल फॅन व सीलिंग फॅन हे सिंगल फेज इंडक्शन मोटरवर चालतात आणि कॅपेसिटर हे महत्त्वाचे घटक असतात. योग्य देखभाल, स्वच्छता व कॅपेसिटरची स्थिती योग्य असल्यास फॅन सुरळीत व कार्यक्षमतेने चालतो. फॅनचे बनावट भाग, वायरिंग व मोटर तपासणी नियमित केली तर त्याचे आयुष्य वाढते.

बायोगॅस

१) प्रस्तावना

बायोगॅस ही जैविक कचऱ्याच्या विघटनातून तयार होणारी स्वच्छ, पर्यावरणपूरक आणि नूतनीकरणीय ऊर्जा आहे. शेण, अन्नकचरा, पिकांचे अवशेष यांसारख्या सेंद्रिय पदार्थांपासून हवेअभावी (anaerobic digestion) मिथेनयुक्त गॅस तयार होतो. हा गॅस स्वयंपाक, प्रकाश, पंपिंग आणि वीज निर्मितीसाठी वापरता येतो.

२) उद्देश

• बायोगॅस तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
• सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य उपयोग कसा होतो हे जाणून घेणे.
• बायोगॅस प्लांटची रचना आणि कार्यपद्धती शिकणे.
• नवीकरणीय ऊर्जेचे महत्त्व व फायदे ओळखणे.

३) साहित्य

• बायोगॅस टाकी / मॉडेल (डायजेस्टर)
• गाईचे शेण / अन्नकचरा
• पाणी
• आउटलेट पाइप
• गॅस साठवणीची टाकी (गॅस होल्डर)
• जोडणीसाठी पाइप
• व्हाल्व्ह
• इंधन चुली/बर्नर (गॅस वापरासाठी)

४) कृती

1. प्रथम बायोगॅस डायजेस्टर स्वच्छ करून तयार ठेवणे.
2. शेण आणि पाणी १:१ प्रमाणात मिसळून स्लरी तयार करणे.
3. ही स्लरी डायजेस्टरमध्ये टाकणे आणि झाकण बंद करणे.
4. हवेअभावी परिस्थितीत जीवाणू सेंद्रिय पदार्थ विघटित करण्यास सुरुवात करतात.
5. काही दिवसांनंतर (१०–२० दिवस) मिथेनयुक्त बायोगॅस तयार होऊन गॅस होल्डरमध्ये जमा होतो.
6. पाइपद्वारे तयार झालेला गॅस बर्नरकडे नेऊन ज्वलन तपासणे.
7. आउटलेटमधून मिळणाऱ्या स्लरीचा खत म्हणून वापर करणे.

५) निरीक्षण

• सुरुवातीच्या काही दिवसांत गॅस निर्मिती कमी झाली, नंतर ती वाढली.
• तापमान जास्त असताना (३०–३७°C) बायोगॅस निर्मिती जलद झाली.
• शेण-पाण्याचे प्रमाण योग्य असल्यास गॅसची गुणवत्ता चांगली मिळाली.
• आउटलेटमधून मिळणारी स्लरी दुर्गंधीरहित व खत म्हणून उपयुक्त दिसली.

६) निष्कर्ष

बायोगॅस हा स्वच्छ, आर्थिक व पर्यावरणपूरक इंधन आहे. सेंद्रिय कचऱ्याचा पुनर्वापर करून गॅस व खत दोन्ही मिळते. ग्रामीण भागात ऊर्जा समस्येचे उत्तम समाधान म्हणून बायोगॅस उपयोगी ठरतो. योग्य रचना, देखभाल आणि नियमित फीडिंग केल्यास बायोगॅस प्लांट दीर्घकाळ कार्यक्षमतेने चालतो

फोटो

फोटो

सिसिटीव्ही कॅमेरा बसवणे

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक युगात सुरक्षेचे महत्त्व अत्यंत वाढले आहे. घरे, कार्यालये, शाळा, दुकाने तसेच सार्वजनिक ठिकाणे सुरक्षित ठेवण्यासाठी सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांचा वापर वाढत आहे. गुन्हेगारी रोखणे, पुरावे उपलब्ध करणे आणि सुरक्षित व शिस्तबद्ध वातावरण निर्माण करण्यासाठी सीसीटीव्ही हे प्रभावी साधन ठरले आहे. या प्रकल्पामध्ये परिसरामध्ये सीसीटीव्ही कॅमेरा बसवण्याची प्रक्रिया, त्यासाठी आवश्यक साहित्य आणि मिळणारे फायदे यांचा अभ्यास केला आहे.

उद्देश

1. परिसराची सुरक्षा आणि देखरेख वाढवणे.
2. चोरी, गैरव्यवहार, अपघात इत्यादी घटनांचे निरीक्षण व नोंद ठेवणे.
3. आपत्कालीन स्थितीत पुरावा म्हणून व्हिडिओ उपलब्ध ठेवणे.
4. शिस्त आणि जागरूकता वाढवणे.
5. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे.

साहित्य

सीसीटीव्ही कॅमेरा बसवण्यासाठी खालील साहित्य आवश्यक असते :

1. सीसीटीव्ही कॅमेरे (Dome/ Bullet/ IP Camera)
2. डीव्हीआर / एनव्हीआर (Recording System)
3. हार्ड डिस्क (HDD) – व्हिडिओ स्टोरेजसाठी
4. केबल (Coaxial Cable/ LAN Cable – Cat6)
5. पॉवर सप्लाय युनिट (SMPS)
6. कनेक्टर (BNC, DC)
7. मॉनिटर
8. वायफाय राऊटर (IP कॅमेऱ्यासाठी)
9. इलेक्ट्रिकल पाइपिंग / कंड्युट
10. ड्रिल मशीन, क्लॅम्प्स, स्क्रू
11. UPS / इन्व्हर्टर (वीजखंडित स्थितीसाठी ऐच्छिक)

सर्वेक्षण / निरीक्षण

स्थळाचे सर्वेक्षण करताना खालील बाबींचा विचार केला जातो :

1. कोणत्या ठिकाणी जास्त हालचाल किंवा सुरक्षा धोका आहे हे ओळखणे.
2. कॅमेऱ्याचा अँगल, रेंज आणि कव्हरेज क्षेत्र निश्चित करणे.
3. वीजपुरवठ्याची उपलब्धता तपासणे.
4. केबल मार्ग (Cable Routing) योग्य पद्धतीने ठरवणे.
5. कॅमेऱ्यांची योग्य उंची व स्थान निवडणे (tampering होणार नाही याची काळजी).
6. रात्रीच्या वेळी IR (Infrared) कामगिरी तपासणे.

कृती

1. सर्वेक्षणानुसार कॅमेऱ्यांची जागा निश्चित करणे.
2. भिंतीवर कॅमेऱ्यांसाठी ड्रिल करून फिटिंग करणे.
3. केबल्सची पाइपिंग आणि वायरिंग करणे.
4. DVR/NVR ला कॅमेरे कनेक्ट करणे.
5. हार्ड डिस्क DVR मध्ये बसवणे.
6. पॉवर सप्लाय जोडणे आणि कॅमेरे सुरू करणे.
7. मॉनिटरवर लाईव्ह व्ह्यू आणि रेकॉर्डिंगची तपासणी करणे.
8. मोबाईलमध्ये अ‍ॅपद्वारे रिमोट मॉनिटरिंग सेट करणे.
9. सर्व उपकरणांची अंतिम चाचणी करणे.

निष्कर्ष

सीसीटीव्ही कॅमेरा बसविल्यामुळे परिसराची सुरक्षा पातळी लक्षणीयरीत्या वाढते. गुन्हेगारी घटनांचे प्रमाण कमी होते तसेच कोणत्याही घटनेचे पुरावे सुरक्षित स्वरूपात उपलब्ध राहतात. शाळा, कार्यालये, व्यापारी जागा, घर परिसर याठिकाणी शिस्त व सुरक्षितता राखण्यासाठी सीसीटीव्ही हा अत्यंत प्रभावी आणि उपयुक्त पर्याय आहे. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सुरक्षित व नियंत्रित वातावरण निर्माण करण्याचा हा उत्तम उपाय आहे.

आम्ही सर्वांनी मिळून इलेक्ट्रिक सेक्टीओन मध्ये आम्ही कॅमेरा बसवला आणि गर्ल्स होस्टेलला एक बुलेट कॅमेरा बसवला

त्यामध्ये आमाला समजल कि कॅमेरा कसा जोडावा व त्यानंतर आम्ही बॉयस होस्टेल मध्ये एक जोडला आम्हाला त्यातून खूप

अनुभव आले.

साहित्य	नग	दर	किमत
3 +1 केबल	25 मीटर	20	500
मनी	50	3	150
BNC	2	40	80
POWER	1	30	30
स्क्रु	10	2	20
केबल टाय	10	2	20
instulation tape	1	10	10
बुलेट कॅमेरा 5 MP	1	1250	1450
SCQUIRBOX	1	80	80
CCLEP	10	10	5
मजुरी		300	300
TOTAL PRICE			7650

घरगुती मिक्सर

१. प्रस्तावना (Introduction)

घरगुती स्वयंपाकात मिक्सर (Mixer Grinder) हे सर्वात महत्त्वाचे आणि उपयुक्त उपकरण आहे. पूर्वी मसाले वाटणे, पेस्ट करणे, प्यूरी बनवणे किंवा रस काढणे या गोष्टी हाताने कराव्या लागत. यात वेळ, मेहनत आणि श्रम जास्त लागत असत. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मिक्सर ग्राइंडर तयार झाले असून ते स्वयंपाकातील काम वेगाने, स्वच्छ आणि सोयीस्कर पद्धतीने करण्यास मोठी मदत करतात. आज जवळजवळ प्रत्येक घरात मिक्सरचा वापर केला जातो.

२. उद्देश

1. अन्नपदार्थांचे ग्राइंडिंग, मिक्सिंग आणि ब्लेंडिंग सोपे व जलद करणे.
2. मसाले, पेस्ट, चटण्या, दळण इत्यादी पदार्थ कमी वेळात तयार करणे.
3. हाताने वाटण्याची कटकट कमी करून श्रमाची बचत करणे.
4. स्वयंपाकाची प्रक्रिया अधिक स्वच्छ, जलद आणि परिणामकारक करणे.
5. स्वयंपाकघरातील आधुनिक उपकरणांचे महत्त्व समजणे.

३. साहित्य

मिक्सर बनवण्यासाठी किंवा त्यातील मुख्य भाग:

1. जाड प्लास्टिक किंवा स्टीलचा जार (Small, Medium, Large)
2. जोडणारे ब्लेड (Dry Grinding Blade, Wet Grinding Blade, Chutney Blade)
3. जारचे झाकण आणि रबरी सील
4. स्पीड कंट्रोल नॉब / स्विच
5. बॉडी / बेस स्टँड
6. वायर व इलेक्ट्रिक प्लग
7. ओव्हरलोड प्रोटेक्शन स्विच
8. रबर बेस (Anti-slip base)
9. इलेक्ट्रिक मोटार

४. निरीक्षण

मिक्सर वापरताना किंवा त्यावरील कार्यप्रणाली पाहताना पुढील निरीक्षणे करता येतात:

1. मोटर फिरू लागल्यावर ब्लेडची गती खूप वेगवान होते.
2. जारमधील पदार्थ फिरत्या ब्लेडमुळे एकसमानरीत्या मिसळतात.
3. वेगवेगळ्या स्पीड सेटिंगनुसार ग्राइंडिंगची गुणवत्ता बदलते.
4. जारचे झाकण नीट लावले नसल्यास पदार्थ बाहेर उडू शकतात.
5. ओव्हरलोड झाल्यास मोटर थांबते आणि प्रोटेक्शन सिस्टम कार्यान्वित होते.

५. कृती

1. मिक्सरला योग्य प्रकारे प्लगमध्ये जोडणे.
2. आवश्यक ते पदार्थ जारमध्ये टाकणे.
3. ब्लेड योग्य प्रकारचा निवडून जारला लावणे.
4. जारचे झाकण व्यवस्थित बसवणे.
5. स्पीड नॉबद्वारे आवश्यकतेनुसार स्पीड निवडणे.
6. ग्राइंडिंग/ब्लेंडिंग आवश्यक वेळेपर्यंत करणे.
7. मिक्सर बंद करून प्लग काढणे.
8. जार उघडून तयार झालेला पदार्थ बाहेर काढणे.
9. वापरानंतर जार, ब्लेड स्वच्छ धुणे.

६. फायदे

1. वेळेची बचत: हाताने वाटण्यापेक्षा खूपच कमी वेळ लागतो.
2. कमी श्रम: कष्ट कमी होतात; विशेषतः मोठ्या प्रमाणात मसाले तयार करताना उपयोगी.
3. बहोपयोगी: पेस्ट, मसाला, चटणी, प्यूरी, जूस, मिल्कशेक इत्यादी अनेक प्रकारची कामे करतो.
4. स्वच्छता: स्वच्छ, बंद प्रणालीमध्ये खाद्यपदार्थ तयार होतात.
5. अचूकता: एकसमान ग्राइंडिंग व ब्लेंडिंग.
6. सुरक्षितता: ओव्हरलोड प्रोटेक्शनमुळे मोटर सुरक्षित राहते.
7. घरगुती तसेच व्यावसायिक उपयोग: हॉटेल, ढाबा, ज्यूस सेंटरमध्येही उपयोग.

७. निष्कर्ष

मिक्सर हे आधुनिक घरांमधील एक अनिवार्य उपकरण बनले आहे. कमी वेळात आणि कमी श्रमात विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ तयार करण्यासाठी मिक्सर अत्यंत उपयुक्त, सुरक्षित आणि बहुउपयोगी आहे. यामुळे स्वयंपाककामाची प्रक्रिया सुलभ होते आणि वेळेची मोठी बचत होते. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने दैनंदिन जीवन सुलभ करण्याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे.

निर्धूर चूल प्रकल्प

१) प्रस्तावना

ग्रामीण भागात पारंपारिक चुलीवर स्वयंपाक करताना मोठ्या प्रमाणात धूर निर्माण होतो. हा धूर महिलांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरतो तसेच पर्यावरणालाही हानी पोहोचवतो. ही समस्या लक्षात घेऊन निर्धूर चूल ही संकल्पना विकसित करण्यात आली. निर्धूर चूल धूर बाहेर फेकण्यासाठी विशेष व्यवस्था असते आणि इंधनाचा कार्यक्षम वापर करते. त्यामुळे कमी इंधनात अधिक उष्णता मिळते व स्वच्छ स्वयंपाक करता येतो.

२) उद्देश

निर्धूर चूल तयार करण्याचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे—

1. धूररहित स्वयंपाकाची सोय उपलब्ध करून देणे.
2. इंधनाची बचत करणे.
3. स्वच्छ व पर्यावरणपूरक ऊर्जा वापर वाढवणे.
4. ग्रामीण महिलांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी उपाय सुचवणे.
5. कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने तयार होणारी चूल बनवणे.

३) साहित्य

निर्धूर चूल बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• विटा – 20 ते 25
• माती / चिकणमाती
• वाळू
• पेंढा (जर उपलब्ध असेल तर)
• लोखंडी किंवा मातीची होल असलेली पाईप (धूर काढण्यासाठी)
• धूर बाहेर जाण्यासाठी चिमणी पाईप
• दगड/बारीक खडी
• पाणी
• मोजपट्टी व साधी उपकरणे

४) कृती

निर्धूर चूल बनवण्याची पद्धत :

1. चूल बसवण्यासाठी सपाट जागा निवडा.
2. माती + वाळू + पाणी यांचे मिश्रण तयार करा.
3. त्या मिश्रणातून पायाभरणी करून पहिल्या थरात विटा रचून चुलीचा आकार द्या.
4. एक मोठा आणि एक लहान असा दोन चेंबर तयार करा —
   • मोठ्या चेंबरमध्ये लाकूड/इंधन जळेल.
   • लहान चेंबरमध्ये भांडे ठेवले जाईल.
5. दोन्ही चेंबर जोडणारा हवा जाण्याचा मार्ग तयार करा.
6. मागील बाजूस धूर बाहेर जाण्यासाठी पाईप बसवा.
7. पाईप चिमणीसारखा 4–5 फूट वरपर्यंत उंचीवर घ्या.
8. चूल पूर्ण झाल्यावर तिला मातीचा मुलामा द्या.
9. पूर्णपणे कोरडे होऊ द्या.
10. चाचणीसाठी थोडे लाकूड जाळून धूर नीट बाहेर जातो का ते पाहा.

५) निरीक्षण

निर्धूर चूल वापरताना आढळलेली निरीक्षणे:

• धूर घरात न राहता चिमणीद्वारे बाहेर जातो.
• कमी लाकूड लागते व इंधनाची बचत होते.
• भांडे लवकर गरम होते म्हणजे उष्णतेची कार्यक्षमता वाढते.
• घरातील हवा स्वच्छ राहते.
• आरोग्यास हानिकारक असणारा कार्बन धुराचा त्रास कमी होतो.
• स्वयंपाकाचा वेग वाढतो.

६) निष्कर्ष

निर्धूर चूल ही पारंपरिक चुलीच्या तुलनेत अत्यंत फायदेशीर ठरते. ती आरोग्यदायी, पर्यावरणपूरक आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वस्त आहे. कमी खर्चात अधिक कार्यक्षम पद्धतीने स्वयंपाक करण्यासाठी ही चूल अत्यंत उपयुक्त आहे. ग्रामीण भागातील महिलांना याचा विशेष फायदा होतो.

७) सर्वेक्षण

ग्रामीण भागात केलेल्या छोट्या सर्वेनुसार:

• 80% घरांमध्ये अजूनही धूर होणाऱ्या चुलीचा वापर केला जातो.
• 70% महिलांना डोळ्यांना आणि श्वसनाशी संबंधित त्रास असल्याचे दिसून आले.
• निर्धूर चूल बसवल्यानंतर 60% इंधनाची बचत होते.
• घरातील स्वच्छता व हवा गुणवत्ता खूप सुधारते.
• बहुतेकांनी सांगितले की चिमणीमुळे धूर पूर्णपणे बाहेर जातो व स्वयंपाकाचा त्रास कमी होते
• आणि कमी लाकूड मध्ये जास्त जेवण असे निरदूर चुलीचे महत्व आहे

फोटो

इस्त्री

1]प्रस्तावना

इस्त्री हा कपडे व्यवस्थित, सुरकुत्या काढून नीट दिसण्यासाठी वापरला जाणारा अत्यावश्यक घरगुती उपकरण आहे. विजेच्या उष्णतेचा उपयोग करून कपड्यांवरील घड्या कमी करणे आणि कपडे आकर्षक दिसणे हा इस्त्रीचा मुख्य उद्देश आहे. आधुनिक काळात ड्राय आयर्न, स्टीम आयर्न अशा प्रकारच्या इस्त्र्या उपलब्ध आहेत.

२) उद्देश

1. इस्त्रीचे कार्य कसे होते हे समजून घेणे
2. इस्त्रीचे प्रकार आणि त्यांचा वापर जाणून घेणे
3. इस्त्री करताना घ्यायची काळजी शिकणे
4. कपड्यांची गुणवत्ता आणि सौंदर्य टिकवण्यासाठी इस्त्रीचे महत्त्व समजून घेणे

३) साहित्य

प्रोजेक्ट तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• इस्त्री (ड्राय किंवा स्टीम)
• इस्त्री बोर्ड / सपाट पृष्ठभाग
• विविध प्रकारचे कपडे (कॉटन, सिल्क, सिंथेटिक)
• पाण्याची बाटली (स्टीम आयर्नसाठी)
• निरीक्षण वही / प्रोजेक्ट शीट
• पेन / पेन्सिल

४) सर्वेक्षण

५ लोकांचे लघु सर्वेक्षण उदाहरण:

सर्वेक्षणातून निष्कर्ष: बहुतेक घरांमध्ये इस्त्रीचा दररोज किंवा आठवड्यातून वापर होतो.

एसतरी आपण कपडे चांगले दिसण्यासाठी वापरतो आणि आपले ड्रेस चांगले दिसतात .

आपण आधी एसतरी चा वापर करत नावतो आधी लोक ट्रेलर काढे ताकत असत .

त्यामुळे आपण आताच्या काळात एक इलेक्ट्रिक वस्तु म्हणून वापरली जाते याला एसतरी असेही म्हणतात लोक

५) निरीक्षण

• कॉटन कपड्यांना जास्त तापमानाची गरज असते.
• सिल्क व सिंथेटिक कपड्यांना कमी तापमान आवश्यक.
• स्टीम आयर्नमुळे कपडे लवकर व सहज इस्त्री होतात.
• योग्य तापमान न ठेवता इस्त्री केल्यास कपडे जळण्याची शक्यता असते.
• इस्त्री करताना कपड्यांवरील घड्या पूर्णपणे निघतात आणि कपडे शार्प दिसतात.

६) कृती

1. इस्त्री विजेच्या पॉवरला जोडावी.
2. आवश्यक कपड्यानुसार तापमान सेट करावे.
3. स्टीम आयर्न असल्यास टँकमध्ये पाणी भरावे.
4. कपडे नीट सपाट पसरून ठेवावेत.
5. हलक्या दाबाने आणि एकाच दिशेने इस्त्री फिरवावी.
6. इस्त्री केल्यानंतर कपडे हँगरवर टांगावेत.
7. इस्त्री थंड झाल्यावरच बाजूला ठेवावी.

७) निष्कर्ष

या प्रोजेक्टमधून आपणास समजले की इस्त्री हे दैनंदिन जीवनातील महत्त्वाचे उपकरण आहे. योग्य तापमानाचा वापर केल्यास कपडे नीट, स्वच्छ आणि आकर्षक दिसतात. स्टीम आयर्न वापरल्यास वेळ कमी लागतो. सुरक्षितता आणि योग्य पद्धत पाळणे अत्यंत गरजेचे आहे.

हायड्रोमार्कर

प्रस्तावना

पाण्याची बचत आणि योग्य वापर करणे आज अत्यंत गरजेचे झाले आहे. पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी विविध साधने वापरली जातात. त्यापैकी हायड्रोमार्कर हे पाण्याच्या वापरावर लक्ष ठेवण्यासाठी उपयुक्त साधन आहे.

उद्देश

हायड्रोमार्करचा उपयोग समजून घेणे व पाण्याचा अपव्यय कसा कमी करता येतो हे जाणून घेणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

निरीक्षण

हायड्रोमार्करच्या वापरामुळे पाण्याच्या प्रवाहाची माहिती मिळते. पाण्याची गळती, जादा वापर किंवा अनावश्यक खर्च सहज लक्षात येतो.

निष्कर्ष

हायड्रोमार्करच्या वापरामुळे पाण्याची बचत होते आणि लोकांमध्ये पाणी वापराबाबत जागरूकता निर्माण होते. त्यामुळे भविष्यात पाण्याचा तुटवडा कमी होऊ शकतो.

साहित्य

1. हायड्रोमार्कर
2. पाण्याची टाकी / नळ
3. नोंद वही
4. पेन
5. माहिती पुस्तके / शिक्षक मार्गदर्शन

कृती

घर, शाळा किंवा परिसरात हायड्रोमार्कर बसवून पाण्याच्या वापराची नोंद ठेवणे व अपव्यय टाळण्यासाठी योग्य उपाययोजना करणे.

फोटो

MOSHI (मोशी) माझा वायरिंगचा अनुभव

१) प्रस्तावना

मी इलेक्ट्रिक कामाचे प्रशिक्षण घेतले आहे. या प्रशिक्षणादरम्यान मला प्रत्यक्ष काम पाहण्याची आणि करण्याची संधी मिळाली. आम्ही पाच जणांची टीम होती. आम्ही वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन घरगुती इलेक्ट्रिक काम केले. या कामामध्ये वायरिंग, स्विच बोर्ड बसवणे, सॉकेट बसवणे, एमसीबी बसवणे तसेच प्लॉटवरील अंडरग्राऊंड वायरिंग यांचा समावेश होता. या कामामुळे मला इलेक्ट्रिक कामाची सविस्तर माहिती मिळाली.

२) उद्देश

या प्रशिक्षणाचा मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे होता –

• इलेक्ट्रिक कामाची मूलभूत माहिती मिळवणे
• घरातील वायरिंग कशी केली जाते हे समजून घेणे
• योग्य वायर, स्विच, सॉकेट व एमसीबी यांचा वापर शिकणे
• 6 अँप व 16 अँप सॉकेटचा योग्य वापर समजून घेणे
• सुरक्षित पद्धतीने काम करणे शिकणे
• प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळवणे

३) कृती

प्रशिक्षणादरम्यान आम्ही खालील कामे केली –

• अनुभवी इलेक्ट्रिशियनसोबत कामाच्या ठिकाणी गेलो
• लाईट, फॅन व प्लग पॉईंटची वायरिंग केली
• 6 अँप सॉकेट (लाईट, फॅन, टीव्ही इ.) बसवणे
• 16 अँप सॉकेट (फ्रिज, वॉशिंग मशीन, गिझर इ.) बसवणे
• 1.5 mm, 2.5 mm व 4 mm वायरचा योग्य वापर केला
• एमसीबी बॉक्स बसवणे व त्यामध्ये एमसीबी फिट करणे
• स्विच बोर्ड तयार करून भिंतीत फिट करणे
• 2 BHK प्लॉटसाठी संपूर्ण वायरिंग केली
• अंडरग्राऊंड वायरिंगसाठी पीव्हीसी पाइप टाकून वायर टाकली
• काम करताना सर्व सुरक्षिततेचे नियम पाळले

४) निरीक्षक

आमच्या कामाचे निरीक्षण खालील लोकांनी केले –

• वरिष्ठ इलेक्ट्रिशियन
• साइट सुपरवायझर
• घरमालक / प्लॉट मालक

ते वेळोवेळी आम्हाला योग्य मार्गदर्शन करत होते आणि चूक असल्यास दुरुस्ती करून घेत होते.

५) निष्कर्ष

या प्रशिक्षणामुळे मला इलेक्ट्रिक कामाची चांगली माहिती मिळाली. 6 अँप व 16 अँप सॉकेटचा योग्य वापर, योग्य वायर साइज आणि एमसीबीचे महत्त्व समजले. प्रत्यक्ष कामामुळे आत्मविश्वास वाढला. भविष्यात मी सुरक्षित व दर्जेदार इलेक्ट्रिक काम करण्याचा प्रयत्न करेन.

प्लेन टेबल (Plane Table)

१) प्रस्तावना :
प्लेन टेबल सर्व्हेक्षण ही क्षेत्रातच नकाशा काढण्याची सोपी व जलद पद्धत आहे. या पद्धतीत प्लेन टेबल, अ‍ॅलिडेड, प्लंब बॉब, स्पिरिट लेव्हल इ. साधनांचा वापर करून प्रत्यक्ष मोजमापे घेऊन त्याच वेळी नकाशावर नोंदी केल्या जातात.

२) उद्देश :

• प्लेन टेबल सर्व्हेक्षणाची ओळख करून घेणे
• क्षेत्रातील वस्तूंचे अचूक स्थान नकाशावर दर्शविणे
• रेडिएशन/इंटरसेक्शन पद्धतीने सर्व्हे करणे

३) कृती :

1. प्लेन टेबल योग्य ठिकाणी उभारून स्पिरिट लेव्हलने समतल करणे.
2. प्लंब बॉबने केंद्रबिंदू अचूक ठरवणे.
3. अ‍ॅलिडेडच्या सहाय्याने निवडलेल्या वस्तूंवर दृष्टी घेणे.
4. त्या दिशांनी कागदावर रेषा काढून अंतर मोजमापानुसार बिंदू निश्चित करणे.
5. सर्व वस्तूंची नोंद पूर्ण करून नकाशा तयार करणे.

४) निरीक्षण :

• टेबल योग्यरीत्या समतल केल्यास मोजमापे अचूक मिळतात.
• अ‍ॅलिडेड नीट धरल्यास दिशादर्शक रेषा स्पष्ट मिळतात.
• क्षेत्रातील वस्तूंचे परस्पर अंतर योग्य प्रमाणात नकाशावर उतरते.

५) निष्कर्ष :
प्लेन टेबल सर्व्हेक्षण पद्धतीने कमी वेळात व कमी साधनांत अचूक नकाशा तयार करता येतो. लहान क्षेत्रांसाठी ही पद्धत अत्यंत उपयुक्त आहे

प्लेन टेबल (Plane Table)

१) प्रस्तावना :
प्लेन टेबल सर्व्हेक्षण ही क्षेत्रातच नकाशा काढण्याची सोपी व जलद पद्धत आहे. या पद्धतीत प्लेन टेबल, अ‍ॅलिडेड, प्लंब बॉब, स्पिरिट लेव्हल इ. साधनांचा वापर करून प्रत्यक्ष मोजमापे घेऊन त्याच वेळी नकाशावर नोंदी केल्या जातात.

२) उद्देश :

• प्लेन टेबल सर्व्हेक्षणाची ओळख करून घेणे
• क्षेत्रातील वस्तूंचे अचूक स्थान नकाशावर दर्शविणे
• रेडिएशन/इंटरसेक्शन पद्धतीने सर्व्हे करणे

३) कृती :

1. प्लेन टेबल योग्य ठिकाणी उभारून स्पिरिट लेव्हलने समतल करणे.
2. प्लंब बॉबने केंद्रबिंदू अचूक ठरवणे.
3. अ‍ॅलिडेडच्या सहाय्याने निवडलेल्या वस्तूंवर दृष्टी घेणे.
4. त्या दिशांनी कागदावर रेषा काढून अंतर मोजमापानुसार बिंदू निश्चित करणे.
5. सर्व वस्तूंची नोंद पूर्ण करून नकाशा तयार करणे.

४) निरीक्षण :

• टेबल योग्यरीत्या समतल केल्यास मोजमापे अचूक मिळतात.
• अ‍ॅलिडेड नीट धरल्यास दिशादर्शक रेषा स्पष्ट मिळतात.
• क्षेत्रातील वस्तूंचे परस्पर अंतर योग्य प्रमाणात नकाशावर उतरते.

५) निष्कर्ष :
प्लेन टेबल सर्व्हेक्षण पद्धतीने कमी वेळात व कमी साधनांत अचूक नकाशा तयार करता येतो. लहान क्षेत्रांसाठी ही पद्धत अत्यंत उपयुक्त आहे

ग्रे वॉटर

ग्रे वॉटर म्हणजे घरातील स्नानगृह, हात धुण्याचा बेसिन, वॉशिंग मशीन, किचन सिंक (कमी प्रमाणात) यापासून निघणारे वापरलेले पण स्वच्छतागृहाच्या टॉयलेट पाण्यापेक्षा कमी दूषित पाणी.

ग्रे वॉटर पुनर्वापर प्रणाली खालील टप्प्यांवर कार्य करते:

घरातील

वॉश बेसिन वॉशिंग मशीन
यामधून निघणारे पाणी वेगळ्या पाइपलाइनद्वारे ग्रे वॉटर टँकपर्यंत आणले जाते.ग्रे वॉटर म्हणजे घरातील स्नानगृह, हात धुण्याचा बेसिन, वॉशिंग मशीन, किचन सिंक कमी प्रमाणात यापासून निघणारे वापरलेले पण स्वच्छतागृहाच्या टॉयले पाण्यापेक्षा कमी दूषित पाणी.
ग्रे वॉटर पुनर्वापर प्रणाली खालील टप्प्यांवर कार्य करते:

संकलन (Collection)
घरातील
बाथरूम
वॉश बेसिन
वॉशिंग मशीन
यामधून निघणारे पाणी वेगळ्या पाइपलाइनद्वारे ग्रे वॉटर टँकपर्यंत आणले जाते.शुद्ध केलेले ग्रे वॉटर पुढील गोष्टींसाठी वापरले जाते:

बाग सिंचन

कार वॉश

शौचालय फ्लशिंग

बांधकाम

साफसफाई

गेस्ट होस्टेल पट्टी फिटिंग

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक जीवनात विद्युत ऊर्जेला फार महत्त्व आहे. घर, शाळा, कार्यालये व इतर ठिकाणी वीजेचा सुरक्षित व योग्य वापर होण्यासाठी फिटी फिटिंग आवश्यक असते. योग्य पद्धतीने केलेली फिटी फिटिंग ही सुरक्षितता, सोय आणि टिकाऊपणा यासाठी महत्त्वाची ठरते.

उद्देश

1. विद्युत फिटी फिटिंगची माहिती मिळवणे
2. सुरक्षित पद्धतीने फिटी फिटिंग करणे
3. अपघात टाळण्यासाठी योग्य साधनांचा वापर करणे
4. विद्युत उपकरणांचा योग्य उपयोग शिकणे

साहित्य

1. वायर (फेज, न्यूट्रल, अर्थ)
2. स्विच
3. होल्डर / सॉकेट
4. एम.सी.बी. / फ्यूज
5. स्क्रू ड्रायव्हर
6. टेस्टर
7. प्लायर
8. इन्सुलेशन टेप
9. बोर्ड व बॅटन

कृती

1. मुख्य वीजपुरवठा बंद करणे
2. आवश्यक साहित्य एकत्र करणे
3. बॅटन किंवा बोर्ड योग्य ठिकाणी बसवणे
4. वायर योग्य रंगानुसार जोडणे
5. स्विच व होल्डर बसवणे
6. सर्व जोडणी तपासणे
7. वीजपुरवठा सुरू करून चाचणी घेणे

निरीक्षण

1. सर्व जोडणी व्यवस्थित असल्यास उपकरण नीट कार्य करते
2. चुकीची जोडणी केल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकते
3. अर्थिंग योग्य असल्यास सुरक्षितता वाढते
4. दर्जेदार साहित्य वापरल्यास फिटी फिटिंग टिकाऊ राहते

निष्कर्ष

योग्य पद्धतीने व काळजीपूर्वक केलेली फिटी फिटिंग ही सुरक्षित, टिकाऊ व उपयुक्त ठरते. विद्युत काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे अपघात टाळता येतात आणि वीजेचा योग्य वापर होतो.

सर्वे

आम्ही आमच्या परिसरातील काही घरांमध्ये सर्वे केला असता असे आढळले

आम्ही आता गेस्ट हॉस्टेल ची पट्टी फितीनग केली

फ्रिज (FRIDGE)

१. प्रस्तावना :

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना घरगुती उपकरणांमधील फ्रिज – Single Door व Double Door यांची रचना, कार्यपद्धती व दुरुस्ती याबाबत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले. या प्रॅक्टिकलमध्ये फ्रिजचे भाग, कनेक्शन, वायरिंग तसेच Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक प्रत्यक्ष पाहून समजून घेतले.

२. उद्देश :

1. फ्रिजचे कार्य समजून घेणे.
2. Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक ओळखणे.
3. फ्रिजमधील मुख्य भाग व वायरिंग समजून घेणे.
4. फ्रिजचे सामान्य बिघाड ओळखून दुरुस्ती करणे.

३. कृती :

1. वीजपुरवठा बंद करून फ्रिज उघडून तपासणी केली.
2. कंप्रेसर, थर्मोस्टॅट, स्टार्ट रिले, ओव्हरलोड प्रोटेक्टर, फॅन (डबल डोअर) तपासले.
3. Single Door फ्रिजमधील साधी वायरिंग व थेट कूलिंग पाहिली.
4. Double Door फ्रिजमधील नो-फ्रॉस्ट सिस्टम, फॅन व कंट्रोल बोर्ड तपासला.
5. सैल कनेक्शन व खराब भाग दुरुस्त करून चाचणी घेतली.

४. निरीक्षण : (Single Door व Double Door मधील फरक)

मुद्दा	Single Door फ्रिज	Double Door फ्रिज
दार	एक दार	दोन दार
कूलिंग	थेट कूलिंग	नो-फ्रॉस्ट (फॅन)
डीफ्रॉस्ट	मॅन्युअल	ऑटो
वीज वापर	कमी	थोडा जास्त
वायरिंग	साधी	जास्त व इलेक्ट्रॉनिक
दुरुस्ती	सोपी	थोडी अवघड

५. निष्कर्ष :

या प्रॅक्टिकलमधून मला Single Door व Double Door फ्रिजमधील फरक, त्यांचे भाग, वायरिंग व दुरुस्ती पद्धती समजल्या. Single Door फ्रिज साधा व कमी खर्चिक असून Double Door फ्रिज आधुनिक व सोयीस्कर आहे. या ज्ञानामुळे फ्रिजची योग्य निवड व दुरुस्ती करणे सोपे झाले.

गीझर (Geyser)

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात घरगुती विद्युत उपकरणांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. या उपकरणांची योग्य माहिती, वायरिंग समज आणि दुरुस्तीचे कौशल्य आवश्यक आहे. विज्ञान आश्रम येथे इलेक्ट्रिक कोर्स दरम्यान घरगुती उपकरणांचे कार्य, त्यांचे भाग, वायरिंग व रिपेअरिंग याचे प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण देण्यात आले.

२) उद्देश

1. घरगुती विद्युत उपकरणांची रचना व कार्य समजून घेणे
2. गीझर व इतर उपकरणांचे भाग ओळखणे
3. योग्य वायरिंग पद्धती शिकणे
4. बिघाड शोधणे (Fault Finding)
5. उपकरणांची सुरक्षितपणे दुरुस्ती करणे
6. स्वावलंबन व रोजगारक्षम कौशल्य विकसित करणे

३) कृती

• विज्ञान आश्रम कार्यशाळेत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले
• गीझर, फॅन, स्विच, प्लग, होल्डर इत्यादी उपकरणांचे भाग उघडून पाहिले
• प्रत्येक उपकरणाची वायरिंग डायग्राम समजून घेतली
• खराब झालेले भाग (हीटिंग एलिमेंट, थर्मोस्टॅट, स्विच) बदलले
• मल्टीमीटरच्या साहाय्याने टेस्टिंग केली
• सुरक्षितता नियम पाळून रिपेअरिंग पूर्ण केले

४) निरीक्षण

• योग्य वायरिंग केल्यास उपकरण सुरळीत चालते
• लूज कनेक्शनमुळे बिघाड होतो
• योग्य टूल्स वापरल्यास दुरुस्ती सोपी होते
• सेफ्टी नियम महत्त्वाचे आहेत
• प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलमुळे समज अधिक चांगली होते

५) निष्कर्ष

विज्ञान आश्रम येथे घेतलेल्या इलेक्ट्रिक कोर्समुळे घरगुती विद्युत उपकरणांची माहिती, वायरिंग व रिपेअरिंगचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले. गीझर व इतर होम अप्लायन्सची दुरुस्ती स्वतः करता येऊ लागली. या प्रशिक्षणामुळे तांत्रिक कौशल्य वाढले असून भविष्यात रोजगार व स्वयंरोजगारासाठी हा कोर्स अत्यंत उपयुक्त आहे.

“गेस्ट हॉस्टेलमध्ये होल्डर बसवणे,

प्रस्तावना

गेस्ट हॉस्टेलमध्ये राहणाऱ्या पाहुण्यांच्या सोयीसाठी व स्वच्छता राखण्यासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे असते. बाथरूम, टॉयलेट किंवा खोलीत वस्तू नीट ठेवण्यासाठी होल्डर बसवणे ही एक आवश्यक सुविधा आहे. यामुळे वापर सुलभ होतो व अव्यवस्था टाळली जाते.

उद्देश

1. गेस्ट हॉस्टेलमधील स्वच्छता व नीटनेटकेपणा वाढवणे.
2. पाहुण्यांना दैनंदिन वापरातील वस्तू ठेवण्यासाठी सोय उपलब्ध करून देणे.
3. वस्तूंची नासधूस व नुकसान कमी करणे.
4. हॉस्टेलच्या सुविधा व दर्जामध्ये सुधारणा करणे.

कृती

1. होल्डर बसवण्यासाठी योग्य ठिकाणांची पाहणी करण्यात आली.
2. आवश्यक साहित्य (होल्डर, स्क्रू, ड्रिल मशीन इ.) उपलब्ध करण्यात आले.
3. मोजमाप करून निश्चित ठिकाणी होल्डर बसवण्यात आले.
4. बसवलेले होल्डर सुरक्षित व मजबूत आहेत याची खात्री करण्यात आली.

निरीक्षण

1. होल्डरमुळे वस्तू व्यवस्थित ठेवता येऊ लागल्या.
2. बाथरूम व खोल्यांमधील अव्यवस्था कमी झाली.
3. पाहुण्यांकडून सकारात्मक अभिप्राय मिळाला.
4. स्वच्छता राखणे अधिक सोपे झाले.

निष्कर्ष

गेस्ट हॉस्टेलमध्ये होल्डर बसवणे ही एक उपयुक्त व आवश्यक सुविधा ठरली आहे. यामुळे स्वच्छता, सोय व व्यवस्थापन सुधारले असून पाहुण्यांच्या समाधानात वाढ झाली आहे. भविष्यात अशा आणखी सोयीसुविधा उपलब्ध करून देणे लाभदायक ठरेल.

इलेक्ट्रिक बाईक (E-Bike)

१. प्रस्तावना :

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना E-Bike चे कार्य, रचना व दुरुस्ती याबाबत प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल केले. या प्रॅक्टिकलमध्ये E-Bike मधील भाग, कनेक्शन, वायरिंग समजून घेतली तसेच बिघाड शोधून दुरुस्ती केली. यामुळे इलेक्ट्रिक वाहनांचे मूलभूत ज्ञान मिळाले.

२. उद्देश :

1. E-Bike चे मुख्य भाग ओळखणे.
2. बॅटरी, कंट्रोलर, मोटर यांचे कनेक्शन व वायरिंग समजून घेणे.
3. E-Bike मधील सामान्य बिघाड ओळखणे.
4. E-Bike ची सुरक्षितपणे दुरुस्ती करणे.
5. E-Bike चे फायदे समजून घेणे.

३. कृती :

1. प्रथम E-Bike ची पॉवर सप्लाय (बॅटरी) बंद केली.
2. बॅटरी, कंट्रोलर, मोटर, थ्रॉटल, चार्जर पोर्ट तपासले.
3. वायरिंग व कनेक्शनमध्ये सैल किंवा खराब भाग ओळखले.
4. आवश्यक ते कनेक्शन दुरुस्त केले व खराब वायर बदलल्या.
5. कंट्रोलर व मोटरची चाचणी घेतली.
6. E-Bike पुन्हा जोडून टेस्ट रन घेतला.

४. निरीक्षण :

1. सैल कनेक्शनमुळे मोटर योग्य चालत नव्हती.
2. बॅटरी कनेक्शन कमजोर असल्याने रेंज कमी मिळत होती.
3. दुरुस्ती केल्यानंतर E-Bike सुरळीत व स्मूथ चालू झाली.
4. वायरिंग योग्य केल्यावर चार्जिंग व्यवस्थित झाली.

५. निष्कर्ष (E-Bike चे फायदे) :

1. इंधन खर्च नाही – वीजेवर चालत असल्याने खर्च कमी.
2. पर्यावरणपूरक – धूर व प्रदूषण होत नाही.
3. कमी देखभाल खर्च – इंजिन ऑइल, गिअर नाहीत.
4. शांत चाल – आवाज खूप कमी.
5. वापरण्यास सोपी – चालवायला व चार्ज करायला सोपी.
6. भविष्यासाठी उपयुक्त – इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वाढत आहे.

E-Bike चे मुख्य पार्ट्स (नावांसह):

1. बॅटरी (Battery)
   वीज साठवते (Lithium-ion / Lead-acid)
2. कंट्रोलर (Controller)
   बॅटरीतील वीज मोटरपर्यंत योग्य प्रमाणात पाठवतो (मेंदू)
3. मोटर (Hub Motor / Mid Drive Motor)
   चाक फिरवण्यासाठी शक्ती देते
4. थ्रॉटल (Throttle)
   वेग कमी-जास्त करण्यासाठी
5. चार्जर (Charger)
   बॅटरी चार्ज करण्यासाठी
6. DC-DC कन्व्हर्टर
   बॅटरीची जास्त वीज लाईट/हॉर्नसाठी कमी करतो
7. डिस्प्ले / मीटर (Display)
   वेग, बॅटरी लेव्हल दाखवतो
8. ब्रेक कट-ऑफ स्विच
   ब्रेक दाबल्यावर मोटर बंद करतो (सेफ्टी)
9. वायरिंग हार्नेस (Wiring)
   सर्व पार्ट्स जोडणाऱ्या वायर

अर्थिंग (Earthing)

१) प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रममध्ये इलेक्ट्रिकल कोर्स करत असताना अर्थिंग हे महत्त्वाचे प्रॅक्टिकल केले. अर्थिंग म्हणजे विद्युत उपकरणांमधील अनावश्यक किंवा गळती होणारा विद्युत प्रवाह सुरक्षितपणे जमिनीत सोडण्याची प्रक्रिया होय. यामुळे माणसाला विद्युत धक्का बसण्यापासून संरक्षण मिळते तसेच उपकरणांचे नुकसान टाळले जाते.
घरगुती वायरिंग, औद्योगिक यंत्रणा तसेच सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंगला खूप महत्त्व आहे.

२) उद्देश

1. अर्थिंग म्हणजे काय हे समजून घेणे.
2. अर्थिंगचे फायदे व तोटे अभ्यासणे.
3. अर्थिंगसाठी वापरले जाणारे साहित्य ओळखणे.
4. सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंगचे महत्त्व समजून घेणे.
5. प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकलद्वारे अर्थिंग कसे केले जाते हे शिकणे.

३) कृती (प्रक्रिया)

1. प्रथम जमिनीत योग्य खोलीचा खड्डा खोदण्यात आला.
2. त्या खड्ड्यात GI पाईप / कॉपर प्लेट उभी बसवण्यात आली.
3. त्यामध्ये चारकोल, मीठ आणि अर्थिंग रोड पावडर (Earthing Powder) टाकण्यात आली.
4. पाईपला अर्थिंग वायर व्यवस्थित जोडण्यात आली.
5. वरून पाणी टाकून जमिनीतील ओलावा राखण्यात आला.
6. ही अर्थिंग सोलर पॅनल, इन्व्हर्टर व इलेक्ट्रिकल बोर्डला जोडण्यात आली.
7. नंतर अर्थिंग टेस्ट करून रेसिस्टन्स तपासण्यात आला.

४) निरीक्षण

1. योग्य अर्थिंग केल्यावर विद्युत गळती कमी झाली.
2. उपकरणांवर येणारा करंट सुरक्षितपणे जमिनीत गेला.
3. सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंग केल्यामुळे इन्व्हर्टर व पॅनल सुरक्षित राहिले.
4. अर्थिंग पावडर वापरल्यामुळे जमिनीचा रेसिस्टन्स कमी झाला.
5. अर्थिंग नसल्यास विद्युत धक्का बसण्याचा धोका वाढतो हे लक्षात आले.

५) निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून मला अर्थिंगचे महत्त्व स्पष्टपणे समजले. अर्थिंगमुळे माणसाचे प्राण सुरक्षित राहतात तसेच विद्युत व सोलर उपकरणांचे नुकसान टाळले जाते. योग्य साहित्य वापरून आणि योग्य पद्धतीने अर्थिंग केल्यास विद्युत प्रणाली अधिक सुरक्षित व कार्यक्षम बनते. त्यामुळे प्रत्येक घर, उद्योग व सोलर सिस्टिममध्ये अर्थिंग करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

Earthing powder	100
Earthing rode	380
Earthing tar	80
	560

डम्पी लेवल

प्रस्तावना

डम्पी लेवल ही एक साधी पण अत्यंत महत्वाची इंजिनिअरिंग साधने आहे जी जमिनीवरील उंची किंवा लेव्हल मोजण्यासाठी वापरली जाते. हे मुख्यतः जमिनीच्या उतार, रस्ते, बंधारे, गटारे व इमारतींच्या पायाभरणीसाठी वापरले जाते.

उद्देश

• जमिनीवरील उंची मोजणे
• समान पातळी निश्चित करणे
• रस्ते, बांधकाम प्रकल्पात योग्य लेव्हल राखणे
• खड्डा, नाल्या, व पायाभरणीसाठी अचूक मोजमाप करणे

कृती

1. डम्पी लेवल ट्रायपॉडवर स्थिर ठेवणे
2. लेव्हल व्हिजर (telescope) वापरून टारगेट पायल किंवा रॅडवर बघणे
3. क्षैतिज रेषा (horizontal line) ठरवणे
4. रॅडवर दाखवलेली वाचन (Reading) नोंद करणे
5. फरक मोजण्यासाठी दोन किंवा अधिक पॉइंट्सवर वाचन घेणे

निरीक्षक

• प्रशिक्षित सिव्हिल अभियंता
• सर्वेक्षक (Surveyor)
• बांधकाम प्रकल्पात तांत्रिक अधिकारी
• देखभाल कर्मचारी (जर आवश्यक असेल तर)

निष्कर्ष

डम्पी लेवल वापरल्यामुळे बांधकामात अचूक उंची व पातळी राखली जाते. यामुळे प्रकल्पाच्या सुरक्षितता, स्थिरता व अचूक मोजमाप सुनिश्चित होतात. हे साधन सिव्हिल व रस्ते बांधकामातील अनिवार्य उपकरण आहे.