साधने व उपकरणे
१) प्रस्तावना
मी विज्ञान आश्रमात असताना WORK SHOPमध्ये विविध यंत्रे व साधनांवर काम करण्याची संधी मिळाली. या कार्यशाळेत लोखंडी काम, वेल्डिंग, कटिंग, ग्राइंडिंग व मशीन फॅब्रिकेशनसाठी वेगवेगळी उपकरणे वापरली जातात. या साधनांच्या साहाय्याने विविध वस्तू तयार करणे व दुरुस्ती करणे शक्य होते.
२) उद्देश
- कार्यशाळेत वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची ओळख करून घेणे
- प्रत्येक मशीन कसे काम करते हे समजून घेणे
- वेल्डिंग व फॅब्रिकेशन प्रक्रियेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे
- सुरक्षिततेचे नियम पाळून काम करणे शिकणे
३) कृती
कार्यशाळेत खालील साधने व यंत्रे पाहिली व वापरली:
- गॅस वेल्डिंग मशीन – गॅसच्या साहाय्याने दोन लोखंडी तुकडे जोडण्यासाठी वापरली जाते.
- इलेक्ट्रिक वेल्डिंग मशीन – इलेक्ट्रोड वापरून लोखंडी काम जोडले जाते.
- CO₂ वेल्डिंग मशीन – CO₂ गॅस वापरून स्वच्छ व मजबूत वेल्डिंग केली जाते.
- ग्राइंडर मशीन – लोखंडी तुकड्यांचे कडे गुळगुळीत करण्यासाठी वापरली जाते.
- कटर मशीन – लोखंडी पत्रे व रॉड कापण्यासाठी वापरली जाते.
- हातोडा, गॅस कटर, मोजमाप साधने – सहाय्यक साधने म्हणून वापरली जातात.
सर्व मशीन वापरताना सेफ्टी गॉगल्स, हातमोजे व योग्य कपडे वापरण्यात आले.
४) निरीक्षण
- वेल्डिंग मशीन योग्य पद्धतीने वापरल्यास जोड मजबूत होते.
- CO₂ वेल्डिंगमुळे वेल्डिंग स्वच्छ व आकर्षक दिसते.
- ग्राइंडर व कटर मशीन वापरताना जास्त काळजी घ्यावी लागते.
- सेफ्टी नियम न पाळल्यास अपघात होण्याची शक्यता असते.
५) निष्कर्ष
विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेमुळे मला विविध साधने व मशीनची माहिती मिळाली. प्रत्यक्ष काम केल्यामुळे फॅब्रिकेशन व वेल्डिंग प्रक्रियेचा अनुभव आला. सुरक्षिततेचे महत्त्व समजले आणि भविष्यात तांत्रिक कामासाठी आत्मविश्वास वाढला.
मापन
१) प्रस्तावना
विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेत काम करताना मापनाचे खूप महत्त्व आहे. कोणतेही काम अचूक करण्यासाठी योग्य मापन आवश्यक असते. या ठिकाणी मला टेप मापनाच्या सहाय्याने ब्रिटिश (इंच) व मेट्रिक (से.मी., मि.मी., मीटर) पद्धतीने मापन कसे करायचे हे शिकायला मिळाले.
२) उद्देश
- टेप मापन कसे वापरायचे हे शिकणे
- ब्रिटिश व मेट्रिक मापन पद्धती समजून घेणे
- इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटर यांमधील फरक ओळखणे
- अचूक मापन घेण्याची सवय लावणे
३) कृती
- टेप मापन (Measuring Tape) हातात घेऊन त्यावरील स्केल पाहिले.
- एका बाजूला ब्रिटिश पद्धत (Inch) व दुसऱ्या बाजूला मेट्रिक पद्धत (cm, mm, meter) असल्याचे समजले.
- लोखंडी रॉड, लाकडी तुकडा व टेबल यांचे मापन केले.
- इंचमध्ये मापन करून ते सेंटीमीटरमध्ये बदलून पाहिले.
- मापन करताना टेप सरळ ठेवणे व सुरुवातीचा शून्य बिंदू (0) बरोबर घेणे शिकले.
४) निरीक्षण
- 1 इंच = 2.54 सेंटीमीटर असतो.
- मेट्रिक पद्धत अधिक सोपी व अचूक वाटली.
- चुकीच्या पद्धतीने टेप धरल्यास मापन चुकते.
- लहान मापनासाठी मिलीमीटर उपयोगी ठरते.
५) निष्कर्ष
टेप मापनाच्या वापरामुळे मला ब्रिटिश व मेट्रिक दोन्ही मापन पद्धती समजल्या. इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटरमध्ये मापन कसे करायचे याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. योग्य मापनामुळे कार्यशाळेतील काम अचूक व सुरक्षित होते हे समजले.
