ELECTRIC

SAFTY

1) प्रस्तावना

विद्युत ऊर्जा आजच्या आधुनिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. घर, उद्योग, शाळा, रुग्णालये इत्यादी सर्व ठिकाणी विजेचा वापर मोठ्या प्रमाणात होतो. परंतु विजेचा अयोग्य वापर, निष्काळजीपणा किंवा तांत्रिक त्रुटी यांमुळे अपघात होऊ शकतात. त्यामुळे विद्युत सुरक्षिततेबाबत जनजागृती व योग्य उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

साहित्य

विद्युत सुरक्षेबाबत विविध शासकीय नियम व मार्गदर्शक तत्त्वे उपलब्ध आहेत. उदाहरणार्थ:

• Central Electricity Authority (CEA) यांनी विद्युत सुरक्षिततेसाठी नियम व मानके निश्चित केली आहेत.
• Bureau of Indian Standards (BIS) विविध विद्युत उपकरणांसाठी सुरक्षा मानके तयार करते.
• National Fire Protection Association (NFPA) यांनी विद्युत आगीसंदर्भात मार्गदर्शक तत्त्वे दिली आहेत.

3) उद्देश

• विद्युत सुरक्षिततेचे महत्त्व समजावून सांगणे.
• विद्युत अपघातांची कारणे शोधणे.
• सुरक्षित वापरासाठी आवश्यक उपाय सुचवणे.
• जनजागृती वाढवणे.

• विद्युत सुरक्षिततेचे महत्त्व समजावून सांगणे.
• विद्युत अपघातांची कारणे शोधणे.
• सुरक्षित वापरासाठी आवश्यक उपाय सुचवणे.
• जनजागृती वाढवणे.

निरीक्षण

निरीक्षणादरम्यान खालील बाबी आढळून आल्या:

• जुन्या व निकृष्ट दर्जाच्या वायरिंगमुळे शॉर्ट सर्किट होण्याचा धोका.
• ओव्हरलोडमुळे फ्यूज किंवा MCB ट्रिप होणे.
• अर्थिंगची योग्य व्यवस्था नसणे.
• ओल्या हातांनी स्विच किंवा उपकरणांना स्पर्श करणे.
• प्रमाणित नसलेली (ISI चिन्ह नसलेली) उपकरणे वापरणे.

निष्कर्ष

विद्युत सुरक्षितता ही प्रत्येक व्यक्तीची जबाबदारी आहे. योग्य नियमांचे पालन, प्रमाणित उपकरणांचा वापर, नियमित देखभाल आणि जागरूकता यांमुळे विद्युत अपघात टाळता येऊ शकतात. शासकीय नियम व मानकांचे पालन केल्यास सुरक्षित वातावरण निर्माण होऊ शकते.

मोटर रिवाइंडिंग

1) प्रस्तावना

औद्योगिक व घरगुती क्षेत्रात इलेक्ट्रिक मोटरचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. पंप, पंखे, कॉम्प्रेसर, मशीन टूल्स इत्यादींमध्ये मोटर महत्त्वाची भूमिका बजावते. दीर्घकाळ वापर, ओव्हरलोड, ओव्हरहिटिंग किंवा शॉर्ट सर्किटमुळे मोटरची वाइंडिंग जळू शकते. अशावेळी मोटर रिवाइंडिंग ही प्रक्रिया करून मोटर पुन्हा कार्यक्षम केली जाते.

2) साहित्य समीक्षा

मोटर रिवाइंडिंगसाठी विविध तांत्रिक मानके व मार्गदर्शक तत्त्वे उपलब्ध आहेत. उदाहरणार्थ:

• Bureau of Indian Standards (BIS) यांनी इलेक्ट्रिक मोटरच्या डिझाइन व सुरक्षिततेसाठी मानके निश्चित केली आहेत.
• International Electrotechnical Commission (IEC) मोटर कार्यक्षमता व चाचणीसाठी आंतरराष्ट्रीय मानके तयार करते.
• National Electrical Manufacturers Association (NEMA) मोटरच्या बांधणी व कार्यक्षमतेसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे देते.

या साहित्यामध्ये योग्य गेज वायरची निवड, इन्सुलेशनची गुणवत्ता, योग्य टर्न्सची संख्या आणि चाचणी प्रक्रियेवर भर दिला आहे.

3) उद्देश

• जळालेल्या किंवा खराब मोटरची दुरुस्ती करणे.
• मोटरची कार्यक्षमता पुन्हा प्राप्त करणे.
• नवीन मोटर खरेदीचा खर्च कमी करणे.
• मोटरची आयुष्य वाढवणे.

4) कृती (प्रक्रिया)

1. मोटरचे बाह्य कव्हर काढून तपासणी करणे.
2. जळालेली जुनी वाइंडिंग काळजीपूर्वक काढणे.
3. स्लॉट साफ करून नवीन इन्सुलेशन पेपर बसवणे.
4. योग्य गेजची कॉपर वायर वापरून नवीन वाइंडिंग करणे.
5. वाइंडिंगनंतर इन्सुलेशन चाचणी (मेगर टेस्ट) करणे.
6. वार्निशिंग करून मोटर ओव्हनमध्ये सुकवणे.
7. मोटर पुन्हा जोडून ट्रायल रन घेणे.

5) निरीक्षण

• योग्य गेज वायर वापरल्यास मोटरची कार्यक्षमता सुधारते.
• इन्सुलेशन योग्य नसेल तर पुन्हा शॉर्ट सर्किट होऊ शकते.
• चुकीचे टर्न्स घेतल्यास मोटरचा वेग किंवा टॉर्क बदलू शकतो.
• योग्य वार्निशिंगमुळे वाइंडिंगचे आयुष्य वाढते.

6) निष्कर्ष

मोटर रिवाइंडिंग ही तांत्रिक कौशल्याची प्रक्रिया असून ती योग्य पद्धतीने केल्यास मोटरची कार्यक्षमता व आयुष्य वाढते. मानकांचे पालन, योग्य साहित्याचा वापर आणि काळजीपूर्वक चाचणी केल्यास सुरक्षित व दीर्घकालीन कार्य सुनिश्चित करता येत

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.

णि टर्न्सचे महत्त्व समजले.
इलेक्ट्रिक सेफ्टीचे नियम समजले.
मोटार टेस्टिंग कसे करायचे ते शिकलो.
मोटार रिवायंडिंग हा चांगला व्यवसाय होऊ शकतो हे समजले.

कृत्रिम श्वसन

उद्देश

कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे

साहित्य

स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन

कृती

बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी

निरीक्षण

योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो

निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते

तारेचे मापन

प्रस्तावना

विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते

उद्देश

• दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
• तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
• तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
• मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे

साहित्य

• तांब्याचा/लोखंडाचा तार
• मीटर स्केल / मोजपट्टी
• स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
• मल्टीमीटर / ओहममीटर
• बॅटरी
• स्विच
• जोडणी तारा

कृती

अ) लांबी मोजणे

1. तार सरळ पसरवून ठेवा.
2. मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
3. लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.

ब) व्यास मोजणे

1. स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
2. मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
3. सूत्र वापरून व्यास काढा.

क) प्रतिकार मोजणे

1. परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
2. मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
3. वाचन नोंद करा.

निरीक्षण

क्र.	लांबी (m)	व्यास (mm)	प्रतिकार (Ω)
1	1 m	0.5 mm	2 Ω

निष्कर्ष

तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.
2. तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.
3. अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.
4. प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.

केबल इन्सुलेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.

उद्देश

• केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
• आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
• सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.

साहित्य

• विद्युत केबल
• वायर / कटर
• प्लायर
• इन्सुलेशन टेप
• टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर

कृती

1. प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
2. केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
3. वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
4. हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
5. आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
6. आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
7. जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.

निरीक्षण

• इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
• योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
• सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.
2. अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.
3. इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.

विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे

प्रस्तावना

सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.

उद्देश

• विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
• मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
• नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.

साहित्य

• 1.5V ड्राय सेल
• 9V बॅटरी
• 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडणी तारा

कृती

1. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
2. योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
3. लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
4. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
5. प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.

निरीक्षण

क्र.	सेल/बॅटरी प्रकार	नाममात्र व्होल्टेज	मोजलेले व्होल्टेज
1	ड्राय सेल	1.5V	1.48V
2	9V बॅटरी	9V	8.95V
3	Li-ion सेल	3.7V	3.65V

निष्कर्ष

विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.

भविष्यातील योजना

1. बॅटरीचा चार्ज व डिस्चार्ज होताना व्होल्टेजमध्ये होणारा बदल अभ्यासणे.
2. भविष्यात विविध प्रकारच्या बॅटऱ्या (रिचार्जेबल, लिथियम-आयन, लीड-अॅसिड) यांचे व्होल्टेज मोजून तुलना करणे.
3. लोड (उदा. छोटा बल्ब/रेझिस्टर) जोडून लोड कंडिशनमध्ये व्होल्टेज मोजणे.

 A-फ्रेम 

प्रस्तावना :
A-फ्रेम हे प्रयोगशाळेत किंवा गणित-विज्ञान प्रयोगांमध्ये वापरले जाणारे एक साधन आहे.

त्याचा आकार ‘A’ अक्षरासारखा असतो. दोरी,

वस्तू लटकवणे किंवा समतोल (balance) व उंची मोजण्याचे प्रयोग करण्यासाठी A-फ्रेमचा उपयोग होतो.

उद्देश :
दोरी किंवा वस्तू लटकवून प्रयोग करणे व समतोल / उंची मोजणे.

कृती :

1. A-फ्रेम सपाट जमिनीवर ठेवा.
2. वरच्या टोकाला दोरी किंवा धागा बांधा.
3. दोरीच्या टोकाला वजन किंवा आवश्यक वस्तू लटकवा.
4. प्रयोगाच्या गरजेनुसार मोजमाप करा.

निरीक्षण :
A-फ्रेम स्थिर राहतो आणि त्यावर लटकवलेली वस्तू सरळ खाली लटकलेली दिसते.

निष्कर्ष :
A-फ्रेमच्या साहाय्याने समतोल व उंची मोजण्याचे प्रयोग सोप्या आणि अचूक पद्धतीने करता येतात. हे साधन प्रयोग सुरक्षित व व्यवस्थित करते.

स्तावना निरधूर चूल

ग्रामीण व आदिवासी भागात स्वयंपाकासाठी पारंपरिक चुलीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. या चुलींमधून खूप धूर निर्माण होतो. त्यामुळे डोळे जळजळणे, श्वसनाचे आजार, खोकला व पर्यावरण प्रदूषण अशा समस्या निर्माण होतात. या समस्यांवर उपाय म्हणून निरधूर चूल उपयुक्त ठरते.

उद्देश

1. स्वयंपाक करताना होणारा धूर कमी करणे
2. इंधनाची बचत करणे
3. महिलांचे व कुटुंबाचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणे
4. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे
5. कमी खर्चात प्रभावी चूल तयार करणे

साहित्य

1. माती
2. शेण
3. विटा
4. लोखंडी जाळी
5. धुराड्यासाठी पाईप
6. पाणी
7. फावडे / घमेले

कृती

1. चूल बांधण्यासाठी योग्य जागा निवडली.
2. विटा व माती वापरून चुलीचा पाया तयार केला.
3. धूर बाहेर जाण्यासाठी पाईप बसवला.
4. शेण व मातीचे मिश्रण करून चुलीला लेप दिला.
5. चूल वाळल्यानंतर त्यामध्ये स्वयंपाक करून पाहिला.

निरीक्षण

1. स्वयंपाक करताना धूर कमी निर्माण झाला.
2. इंधनाची बचत झाली.
3. स्वयंपाकघर स्वच्छ राहिले.
4. डोळे व श्वसनास त्रास झाला नाही.

निष्कर्ष

निरधूर चूल ही आरोग्यास व पर्यावरणास उपयुक्त आहे. तिचा वापर केल्यास इंधनाची बचत होते व धूर कमी होतो. त्यामुळे ग्रामीण भागात निरधूर चुलीचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे.

अनुभव

हा प्रकल्प करताना आम्हाला निरधूर चुलीचे महत्त्व समजले. कमी खर्चात चांगली व उपयोगी चूल तयार करता येते हे शिकायला मिळाले. हा प्रकल्प राबवताना संघभावना व पर्यावरण संरक्षणाची जाणीव निर्माण झाली.