बीज प्रक्रिया

प्रस्तावना

शेतीमध्ये भरघोस उत्पादन मिळविण्यासाठी चांगल्या प्रतीचे बियाणे वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.. विज्ञान आश्रम, पाबळ यांनी बीज प्रक्रियेचे महत्त्व शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्यासाठी विविध प्रशिक्षण व माहिती साहित्य विकसित केले आहे.

उद्देश

पीक संरक्षणाचा खर्च कमी करणे.

बियाण्यांची उगवणक्षमता वाढविणे.

बीजजन्य व जमिनीतून पसरणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण करणे.

रोपांची जोमदार वाढ साधणे.

उत्पादनात व गुणवत्तेत वाढ करणे.

बीज प्रक्रिया

पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर रासायनिक, जैविक किंवा भौतिक पद्धतीने केली जाणारी प्रक्रिया म्हणजे बीज प्रक्रिया होय. या प्रक्रियेमुळे बियाण्यांचे रोगांपासून संरक्षण होते व अंकुरण चांगले होते

साहित्य

• निवडलेले स्वच्छ बियाणे
• ट्रायकोडर्मा किंवा इतर जैविक बीजोपचार औषध
• रासायनिक बुरशीनाशक (गरजेनुसार)
• स्वच्छ प्लास्टिक पत्रा किंवा बादली
• हातमोजे
• सावलीत वाळविण्यासाठी स्वच्छ जागा

कृती

प्रथम निरोगी व स्वच्छ बियाण्यांची निवड करावी.

आवश्यक प्रमाणात बीजोपचार औषध घ्यावे.

बियाण्यावर औषध समान प्रमाणात लावावे.

1. सर्व बियाणे नीट मिसळून औषधाचा थर बसवावा.
2. प्रक्रिया केलेले बियाणे सावलीत वाळवावे.
3. वाळल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर पेरणी करावी.

जैविक बीज प्रक्रियेसाठी ट्रायकोडर्मा सारख्या उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे रोग नियंत्रण व मुळांची वाढ चांगली होते.

निरीक्षण

बीज प्रक्रिया केलेल्या बियाण्यांची उगवण जलद व एकसारखी होते

निष्कर्ष

बीज प्रक्रिया ही कमी खर्चाची आणि अत्यंत प्रभावी शेती पद्धत आहे. पेरणीपूर्वी योग्य बीज प्रक्रिया केल्यास पिकांचे संरक्षण, चांगली वाढ आणि अधिक उत्पादन मिळण्यास मदत होते. विज्ञान आश्रमाने या तंत्रज्ञानाचा प्रसार करून शेतकऱ्यांना आधुनिक आणि शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्यास मदत केली आहे.

soil testintg

प्रस्तावना

विज्ञान आश्रम, पाबळ येथे ग्रामीण विकास आणि शेतीसाठी विविध प्रयोग व प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले जातात. त्यापैकी मृदा परीक्षण हा एक महत्त्वाचा उपक्रम आहे. मातीचे परीक्षण केल्याने जमिनीची सुपीकता, पोषकद्रव्यांचे प्रमाण आणि पीक उत्पादनासाठी आवश्यक माहिती मिळते. यामुळे शेतकरी योग्य खत व्यवस्थापन करून उत्पादन वाढवू शकतात.

उद्देश

1. जमिनीची सुपीकता तपासणे.
2. मातीतील अन्नद्रव्यांचे प्रमाण जाणून घेणे.
3. योग्य खत व्यवस्थापन करणे.
4. उत्पादन खर्च कमी करणे.
5. शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देणे.

साहित्य

• मातीचा नमुना
• फावडे किंवा खुरपे
• प्लास्टिक बादली
• स्वच्छ पिशवी
• लेबल व पेन
• मृदा परीक्षण किट
• pH मीटर (आवश्यक असल्यास

कृती

1. शेतातील विविध ठिकाणांहून मातीचे नमुने गोळा केले.
2. सर्व नमुने एकत्र करून त्यातील दगड व कचरा वेगळा केला.
3. माती सावलीत वाळवली.
4. परीक्षणासाठी आवश्यक प्रमाणात नमुना घेतला.
5. मृदा परीक्षण किटच्या साहाय्याने pH, नत्र, स्फुरद व पालाश यांची तपासणी केली.
6. मिळालेल्या निकालांची नोंद केली.
7. अहवालाच्या आधारे खत व्यवस्थापनाच्या सूचना तयार केल्या.

1 . ph = 7.5

2 . p =28

3 .N =140

4 .K =300

5 .OC =0.4 TO 0.6

निरीक्षण

मातीच्या गुणवत्तेनुसार खतांच्या शिफारसी देण्यात आल्या.

मातीचा pH तपासण्यात आला.

नत्र (N), स्फुरद (P) व पालाश (K) यांचे प्रमाण समजले.

काही नमुन्यांमध्ये पोषकद्रव्यांची कमतरता आढळली.

निष्कर्ष

मृदा परीक्षण ही शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त प्रक्रिया आहे. विज्ञान आश्रमात या प्रक्रियेचा अभ्यास केल्यामुळे जमिनीचे आरोग्य, खत व्यवस्थापन आणि उत्पादनवाढ याबाबत सखोल ज्ञान मिळाले.

.