नर्सरीचे प्रकार

प्रस्तावना

शेती, फळबागा, फुलशेती आणि वृक्षलागवडीसाठी निरोगी व दर्जेदार रोपे आवश्यक असतात. रोपांची योग्य वाढ होण्यासाठी त्यांची सुरुवातीच्या काळात विशेष काळजी घेतली जाते. ज्या ठिकाणी बियाण्यांपासून किंवा कलमांपासून रोपे तयार करून त्यांची निगा राखली जाते, त्या ठिकाणाला नर्सरी किंवा रोपवाटिका असे म्हणतात.

नर्सरीमध्ये रोपांना योग्य प्रमाणात पाणी, प्रकाश, खत आणि संरक्षण दिले जाते. तयार झालेली निरोगी रोपे नंतर शेतात, बागेत किंवा उद्यानात लागवडीसाठी वापरली जातात.

filter: 0; fileterIntensity: 0.0; filterMask: 0; brp_mask:0;
brp_del_th:null;
brp_del_sen:null;
delta:null;
module: photo;hw-remosaic: false;touch: (-1.0, -1.0);sceneMode: 8;cct_value: 0;AI_Scene: (-1, -1);aec_lux: 0.0;aec_lux_index: 0;albedo: ;confidence: ;motionLevel: -1;weatherinfo: null;temperature: 49;

उद्दिष्टे

निरोगी व दर्जेदार रोपे तयार करणे.
कमी जागेत मोठ्या प्रमाणात रोपे तयार करणे.
रोपांची सुरुवातीच्या काळात योग्य निगा राखणे.
शेतकरी व बागायतदारांना चांगल्या प्रतीची रोपे उपलब्ध करून देणे.
विविध पिकांच्या लागवडीसाठी आवश्यक रोपे तयार करणे.

नर्सरीचे प्रमुख प्रकार

१. फळझाडांची नर्सरी

या नर्सरीमध्ये आंबा, पेरू, चिकू, डाळिंब, लिंबू, पपई इत्यादी फळझाडांची रोपे तयार केली जातात. कलम, छाटकलम, बियाणे किंवा इतर पद्धतींचा वापर करून रोपे तयार केली जातात.

२. भाजीपाला नर्सरी

टोमॅटो, मिरची, वांगी, कोबी, फ्लॉवर, कांदा इत्यादी भाजीपाला पिकांची रोपे तयार केली जातात. तयार रोपे नंतर शेतात किंवा बागेत लावली जातात.

३. फुलझाडांची नर्सरी

गुलाब, झेंडू, जास्वंद, मोगरा, शेवंती इत्यादी फुलझाडांची रोपे या नर्सरीमध्ये तयार केली जातात. सजावटीसाठी आणि व्यावसायिक फुलशेतीसाठी या रोपांचा उपयोग होतो.

४. वनरोपांची नर्सरी

साग, बांबू, निलगिरी, कडुनिंब, वड, पिंपळ इत्यादी वृक्षांची रोपे तयार केली जातात. ही रोपे वनसंवर्धन, सामाजिक वनीकरण आणि वृक्षलागवडीसाठी वापरली जातात.

५. सजावटीच्या वनस्पतींची नर्सरी

घर, कार्यालय, बाग आणि उद्यान सुशोभीकरणासाठी लागणाऱ्या विविध शोभिवंत वनस्पतींची रोपे येथे तयार केली जातात. उदा. मनी प्लांट, क्रोटॉन, अरेका पाम इत्यादी.

६. शासकीय नर्सरी

सरकार किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या माध्यमातून चालवल्या जाणाऱ्या नर्सरींना शासकीय नर्सरी म्हणतात. येथे विविध प्रकारची रोपे तयार करून नागरिकांना व शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून दिली जातात.

७. खाजगी नर्सरी

खाजगी व्यक्ती किंवा संस्थांकडून व्यावसायिक पद्धतीने चालवल्या जाणाऱ्या नर्सरींना खाजगी नर्सरी म्हणतात. येथे फळझाडे, फुलझाडे, भाजीपाला आणि शोभिवंत वनस्पतींची विविध रोपे विक्रीसाठी उपलब्ध असतात.

आवश्यक साहित्य

चांगल्या प्रतीची बियाणे किंवा कलमे
कुंडी किंवा रोपांच्या ट्रे
माती
शेणखत किंवा कंपोस्ट
पाणी
फवारणीचे साहित्य
सावलीसाठी शेडनेट
रोपांची लेबले
खुरपे व इतर बागकामाची साधने

कृती

नर्सरीसाठी योग्य जागेची निवड केली.
माती, वाळू आणि सेंद्रिय खत यांचे योग्य मिश्रण तयार केले.
बियाणे किंवा कलमे निवडली.
बियाण्यांची पेरणी ट्रे किंवा वाफ्यांमध्ये केली.
रोपांना आवश्यकतेनुसार पाणी दिले.
रोपांना पुरेसा प्रकाश व सावली मिळण्याची व्यवस्था केली.
रोग व किडींपासून रोपांचे संरक्षण केले.
रोपांची नियमित वाढ तपासली.
निरोगी आणि मजबूत रोपे निवडली.
तयार रोपे लागवडीसाठी योग्य ठिकाणी हलवली.

नर्सरीचे फायदे

निरोगी व दर्जेदार रोपे मिळतात.
कमी जागेत मोठ्या प्रमाणात रोपे तयार करता येतात.
बियाण्यांची बचत होते.
रोपांची सुरुवातीच्या अवस्थेत योग्य काळजी घेता येते.
लागवडीसाठी मजबूत रोपे उपलब्ध होतात.
शेती व बागायती उत्पादन वाढण्यास मदत होते.
रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतात.

निष्कर्ष

नर्सरी ही शेती व बागायती क्षेत्रातील अत्यंत महत्त्वाची व्यवस्था आहे. नर्सरीमध्ये रोपांची योग्य निगा राखून निरोगी आणि मजबूत रोपे तयार केली जातात. फळझाडे, भाजीपाला, फुलझाडे, वनरोपे आणि शोभिवंत वनस्पती यांसाठी वेगवेगळ्या प्रकारच्या नर्सरी असतात. त्यामुळे दर्जेदार रोपांची उपलब्धता वाढवण्यासाठी आणि शेतीच्या उत्पादनात सुधारणा करण्यासाठी नर्सरींचे महत्त्व मोठे आहे.

शेती विभाग