Electrical Lab

सुरक्षा नियम

प्रस्तावना

विद्युत ऊर्जेचा वापर घरगुती, औद्योगिक व शैक्षणिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विद्युत वापरताना योग्य सुरक्षा नियम पाळले नाहीत तर अपघात होऊ शकतात. म्हणूनच विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांची माहिती असणे व त्यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

उद्देश

• विद्युत सुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.
• प्रयोगशाळेत पाळावयाचे सुरक्षा नियम जाणून घेणे.
• विद्युत अपघात टाळण्यासाठी योग्य उपाय समजून घेणे.

कृती

1. प्रयोग सुरू करण्यापूर्वी सर्व कनेक्शन तपासले.
2. मुख्य स्विच बंद करूनच सर्किट जोडले.
3. इन्सुलेटेड (Insulated) साधनांचा वापर केला.
4. योग्य फ्यूज व MCB बसवले आहेत का ते पाहिले.
5. सर्किट शिक्षकांकडून तपासून घेतल्यानंतरच वीजपुरवठा सुरू केला.

निरीक्षण

• योग्य अर्थिंग असल्यास अपघाताचा धोका कमी होतो.
• ओव्हरलोड केल्यास फ्यूज उडतो.
• ओले हात असल्यास करंट लागण्याची शक्यता जास्त असते.
• सुरक्षा नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांचे पालन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि सुरक्षितपणे काम करता येते.

भविष्यातील योजना

• विद्युत सुरक्षेबाबत जनजागृती करणे.
• सर्व उपकरणांना योग्य अर्थिंग करणे.
• नवीन सुरक्षा साधनांचा वापर करणे.
• शाळा/कार्यशाळेत नियमित सुरक्षा प्रशिक्षण आयोजित करणे.

मोटार रिवाइंडिंग

प्रस्तावना

इलेक्ट्रिक मोटार ही विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेमध्ये रूपांतर करणारे यंत्र आहे. मोटार दीर्घकाळ वापरामुळे किंवा ओव्हरलोडमुळे जळू शकते. अशावेळी मोटारचे कॉइल पुन्हा वळणे (Rewinding) आवश्यक असते. मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रियेमुळे मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते.

उद्देश

• मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रिया समजून घेणे.
• जळालेल्या कॉइलची तपासणी करणे.
• योग्य गेज वळण वापरून मोटार पुन्हा तयार करणे.

साहित्य

• जळालेली मोटार
• कॉपर वायर (योग्य गेज)
• इन्सुलेशन पेपर
• व्हर्निश (Varnish)
• मेगर / मल्टीमीटर
• स्क्रूड्रायव्हर, प्लायर्स

कृती

1. मोटारचे कव्हर उघडून जळालेली कॉइल काढली.
2. स्लॉट साफ करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
3. जुन्या कॉइलप्रमाणेच टर्न्स मोजून नवीन कॉपर वायरने वळण दिले.
4. कॉइल योग्यरित्या जोडली व कनेक्शन केले.
5. व्हर्निश लावून वाळवले.
6. मेगरने इन्सुलेशन टेस्ट केली.
7. मोटार जोडून ट्रायल घेतली.

निरीक्षण

• योग्य टर्न्स आणि गेज वापरल्यास मोटार नीट चालते.
• इन्सुलेशन योग्य नसल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकतो.
• रिवाइंडिंगनंतर मोटारचा आवाज व तापमान तपासणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

योग्य पद्धतीने रिवाइंडिंग केल्यास जळालेली मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते. योग्य गेज, टर्न्स आणि इन्सुलेशन महत्त्वाचे असतात.

कृत्रिम श्वसन

प्रस्तावना

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.

उद्देश

कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे

साहित्य

स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन

कृती

बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी

निरीक्षण

योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो

निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते.

तारेचे मापन

प्रस्तावना

विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते

उद्देश

• दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
• तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
• तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
• मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे

साहित्य

• तांब्याचा/लोखंडाचा तार
• मीटर स्केल / मोजपट्टी
• स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
• मल्टीमीटर / ओहममीटर
• बॅटरी
• स्विच
• जोडणी तारा

कृती

अ) लांबी मोजणे

1. तार सरळ पसरवून ठेवा.
2. मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
3. लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.

ब) व्यास मोजणे

1. स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
2. मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
3. सूत्र वापरून व्यास काढा.

क) प्रतिकार मोजणे

1. परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
2. मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
3. वाचन नोंद करा.

निरीक्षण

क्र.	लांबी (m)	व्यास (mm)	प्रतिकार (Ω)
1	1 m	0.5 mm	2 Ω

निष्कर्ष

तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.
2. तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.
3. अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.
4. प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.

केबल इन्सुलेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.

उद्देश

• केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
• आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
• सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.

साहित्य

• विद्युत केबल
• वायर / कटर
• प्लायर
• इन्सुलेशन टेप
• टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर

कृती

1. प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
2. केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
3. वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
4. हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
5. आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
6. आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
7. जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.

निरीक्षण

• इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
• योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
• सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.
2. अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.
3. इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.

विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे

प्रस्तावना

सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.

उद्देश

• विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
• मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
• नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.

साहित्य

• 1.5V ड्राय सेल
• 9V बॅटरी
• 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडणी तारा

कृती

1. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
2. योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
3. लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
4. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
5. प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.

निरीक्षण

क्र.	सेल/बॅटरी प्रकार	नाममात्र व्होल्टेज	मोजलेले व्होल्टेज
1	ड्राय सेल	1.5V	1.48V
2	9V बॅटरी	9V	8.95V
3	Li-ion सेल	3.7V	3.65V

निष्कर्ष

विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या बॅटऱ्या (रिचार्जेबल, लिथियम-आयन, लीड-अॅसिड) यांचे व्होल्टेज मोजून तुलना करणे.
2. बॅटरीचा चार्ज व डिस्चार्ज होताना व्होल्टेजमध्ये होणारा बदल अभ्यासणे.
3. लोड (उदा. छोटा बल्ब/रेझिस्टर) जोडून लोड कंडिशनमध्ये व्होल्टेज मोजणे.

Board भरणे

प्रस्तावना

घरगुती वायरिंगमध्ये स्विच बोर्डला खूप महत्त्व आहे. लाइट, फॅन, आणि 5A/15A सॉकेट नियंत्रित करण्यासाठी स्विच बोर्ड वापरला जातो. योग्य पद्धतीने वायरिंग केल्यास सुरक्षित आणि व्यवस्थित वीज पुरवठा मिळतो.

उद्देश

• स्विच बोर्डमध्ये योग्य पद्धतीने वायर जोडणे शिकणे
• फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन ओळखणे
• सुरक्षित वायरिंग करण्याचा सराव करणे

साहित्य

• स्विच (6A)
• सॉकेट (6A)
• होल्डर / फॅन रेग्युलेटर
• PVC वायर (लाल – फेज, काळा – न्यूट्रल, हिरवा – अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• टेस्टर
• इन्सुलेशन टेप
• बोर्ड प्लेट

कृती

1. प्रथम मेन सप्लाय बंद करावा.
2. बोर्डमध्ये सर्व स्विच व सॉकेट व्यवस्थित बसवावे.
3. फेज वायर (लाल) मेन सप्लायमधून स्विचच्या इनपुटला जोडावी.
4. स्विचच्या आउटपुटमधून वायर लोड (लाइट/फॅन) ला जोडावी.
5. न्यूट्रल वायर (काळा) थेट लोडला जोडावी.
6. अर्थ वायर (हिरवा) सॉकेटच्या अर्थ पॉइंटला जोडावी.
7. सर्व कनेक्शन घट्ट आहेत का ते तपासावे.
8. शेवटी मेन सप्लाय सुरू करून टेस्टरने तपासणी करावी.

निरीक्षण

• स्विच ON केल्यावर लाइट/फॅन सुरू झाला.
• सॉकेटमध्ये योग्य व्होल्टेज मिळाले.
• कुठेही स्पार्किंग किंवा लूज कनेक्शन दिसले नाही.

निष्कर्ष

स्विच बोर्ड यशस्वीपणे भरला गेला. योग्य पद्धतीने फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन केल्यास सुरक्षित आणि योग्य कार्यप्रणाली मिळते.

भविष्यातील योजना

• 2 way स्विच वायरिंग शिकणे
• MCB व वितरण फळा वायरिंग शिकणे
• संपूर्ण घराची वायरिंग करणे

Patti Fitting करणे

प्रस्तावना

घरगुती वायरिंगमध्ये वायर सुरक्षित आणि नीट ठेवण्यासाठी पॅटी (Casing-Capping) वापरली जाते. यामुळे वायर सुरक्षित राहतात आणि दिसायलाही नीटनेटके वाटते.

उद्देश

• भिंतीवर पॅटी योग्य पद्धतीने बसवणे शिकणे
• वायर सुरक्षितपणे पॅटीमध्ये घालणे
• सरळ व नीट मोजमाप करून फिटिंग करणे

लागणारे साहित्य

• PVC पॅटी (Casing-Capping)
• स्क्रू व रॉवेल प्लग
• ड्रिल मशीन
• स्क्रू ड्रायव्हर
• हातोडा
• मोजपट्टी (Tape)
• पेन्सिल
• वायर

कृती

1. प्रथम भिंतीवर वायर जाण्याचा मार्ग पेन्सिलने मार्क करावा.
2. मोजपट्टीने योग्य माप घेऊन पॅटी कापावी.
3. मार्क केलेल्या ठिकाणी ड्रिल मशीनने होल पाडावे.
4. रॉवेल प्लग बसवून स्क्रूने पॅटी भिंतीवर घट्ट बसवावी.
5. पॅटीमध्ये वायर व्यवस्थित व सरळ घालाव्या.
6. सर्व वायर बसवल्यानंतर कॅपिंग लावून बंद करावे.
7. शेवटी सर्व फिटिंग तपासावे.

निरीक्षण

• पॅटी भिंतीवर सरळ आणि घट्ट बसली.
• वायर सुरक्षितपणे पॅटीमध्ये बसल्या.
• कुठेही लूज फिटिंग दिसले नाही.

निष्कर्ष

पॅटी फिटिंग यशस्वीपणे पूर्ण झाले. योग्य मोजमाप व काळजीपूर्वक बसविल्यास वायरिंग सुरक्षित आणि नीटनेटकी होते.

भविष्यातील योजना

• स्विच बोर्ड फिटिंग
• 1 रूम पूर्ण वायरिंग
• Conduit pipe wiring शिकणे

बॅटरीच्या पाण्याचे घनत्व मोजणे

प्रस्तावना:

बॅटरीतील पाण्याचे (Electrolyte – आम्ल + पाणी) घनत्व मोजून बॅटरीची चार्ज स्थिती (State of Charge) कळते. घनत्व जास्त असेल तर बॅटरी पूर्ण चार्ज असते, आणि कमी असेल तर डिस्चार्ज असते.

उद्देश:

बॅटरीतील इलेक्ट्रोलाइटचे घनत्व मोजून बॅटरीची स्थिती तपासणे.

साहित्य:

• Hydrometer
• लीड-अॅसिड बॅटरी (Lead Acid Battery)
• रबर ग्लोव्हज व गॉगल
• स्वच्छ कापड

कृती:

1. प्रथम बॅटरीचे कॅप सावधपणे उघडा.
2. Hydrometer इलेक्ट्रोलाइटमध्ये हलक्या हाताने बुडवा.
3. बल्ब दाबून द्रव आत खेचा.
4. फ्लोट (float) जिथे स्थिर राहतो ते वाचन (reading) घ्या.
5. सर्व सेलचे वाचन स्वतंत्रपणे घ्या.
6. काम झाल्यावर बॅटरीचे कॅप नीट बंद करा.

निरीक्षण

घनत्व (Gravity)	बॅटरी स्थिती
1.260 – 1.280	पूर्ण चार्ज
1.230 – 1.250	अर्धी चार्ज
1.200 खाली	डिस्चार्ज

निष्कर्ष:

घनत्व 1.260 ते 1.280 दरम्यान असल्यास बॅटरी पूर्ण चार्ज आहे.
जर घनत्व कमी असेल तर बॅटरीला चार्ज करणे आवश्यक आहे.

भविष्यातील योजना

1. बॅटरीचे घनत्व दर महिन्याला Hydrometer ने तपासणे.
2. घनत्व कमी आढळल्यास योग्य पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे.
3. इलेक्ट्रोलाइटची पातळी कमी असल्यास डिस्टिल्ड वॉटर (शुद्ध पाणी) भरून योग्य लेव्हल ठेवणे.
4. सर्व सेलचे रीडिंग समान राहतील याची काळजी घेणे.

फॅन बसवणे

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज उपकरणांचे महत्त्व खूप वाढले आहे. उष्ण हवामानात पंखा (Fan) हा अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. पंखा लावणे शिकल्यामुळे आपण घरातील लहान-मोठी कामे स्वतः करू शकतो. या प्रकल्पातून मला पंखा कसा बसवायचा आणि सुरक्षिततेची काळजी कशी घ्यायची हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

• पंखा कसा बसवायचा हे शिकणे.
• विजेच्या कामात सुरक्षिततेचे नियम समजून घेणे.
• घरगुती उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• सीलिंग फॅन (पंखा)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• इन्सुलेटेड टेप
• स्क्रू व नट-बोल्ट
• शिडी
• वायर

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य स्विच बंद केला.
२. शिडीच्या साहाय्याने पंखा बसवायच्या ठिकाणी पोहोचलो.
३. हुक व्यवस्थित घट्ट केला.
४. वायर योग्य प्रकारे जोडल्या (लाईव्ह, न्यूट्रल आणि अर्थ).
५. स्क्रू व नट-बोल्ट घट्ट केले.
६. इन्सुलेटेड टेपने वायर सुरक्षित केल्या.
७. मुख्य स्विच सुरू करून पंखा तपासला.

५) निरीक्षण

• पंखा योग्य प्रकारे जोडल्यास तो सुरळीत फिरतो.
• वायर सैल राहिल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• सुरक्षिततेची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला पंखा लावण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. विजेच्या कामात काळजी आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे हे शिकायला मिळाले. आता मी साधे विजेचे काम आत्मविश्वासाने करू शकतो.

A-फ्रेम 

प्रस्तावना :
A-फ्रेम हे प्रयोगशाळेत किंवा गणित-विज्ञान प्रयोगांमध्ये वापरले जाणारे एक साधन आहे.

त्याचा आकार ‘A’ अक्षरासारखा असतो. दोरी,

वस्तू लटकवणे किंवा समतोल (balance) व उंची मोजण्याचे प्रयोग करण्यासाठी A-फ्रेमचा उपयोग होतो.

उद्देश :
दोरी किंवा वस्तू लटकवून प्रयोग करणे व समतोल / उंची मोजणे.

कृती :

1. A-फ्रेम सपाट जमिनीवर ठेवा.
2. वरच्या टोकाला दोरी किंवा धागा बांधा.
3. दोरीच्या टोकाला वजन किंवा आवश्यक वस्तू लटकवा.
4. प्रयोगाच्या गरजेनुसार मोजमाप करा.

निरीक्षण :
A-फ्रेम स्थिर राहतो आणि त्यावर लटकवलेली वस्तू सरळ खाली लटकलेली दिसते.

निष्कर्ष :
A-फ्रेमच्या साहाय्याने समतोल व उंची मोजण्याचे प्रयोग सोप्या आणि अचूक पद्धतीने करता येतात. हे साधन प्रयोग सुरक्षित व व्यवस्थित करते.

जनरेटर

प्रस्तावना

जनरेटर हे एक विद्युत यंत्र आहे जे यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करते. जनरेटरचा कार्यसिद्धांत फॅराडेचा विद्युत चुंबकीय प्रेरण नियम यावर आधारित आहे. वीज निर्मितीसाठी जनरेटरचा वापर वीज केंद्रे, उद्योग, घरगुती व आपत्कालीन पुरवठ्यासाठी केला जातो.

उद्देश

जनरेटरची रचना, कार्यपद्धती व त्याद्वारे विद्युत ऊर्जा कशी निर्माण होते हे अभ्यासणे.

कृती

1. जनरेटरला यांत्रिक ऊर्जा (हाताने फिरवणे / टर्बाइन) दिली.
2. चुंबकीय क्षेत्रात कुंडली फिरवली.
3. कुंडलीच्या टोकांना जोडलेल्या गॅल्व्हानोमीटर/मीटरचे निरीक्षण केले.
4. फिरण्याचा वेग बदलून विद्युत प्रवाहातील बदल पाहिला.

निरीक्षण

1. कुंडली फिरवल्यावर विद्युत प्रवाह निर्माण झाला.
2. फिरण्याचा वेग वाढवल्यावर प्रवाहाचे प्रमाण वाढले.
3. फिरण्याची दिशा बदलल्यावर प्रवाहाची दिशा बदलली.

निष्कर्ष

जनरेटरमध्ये यांत्रिक ऊर्जा दिल्यास विद्युत चुंबकीय प्रेरणेमुळे विद्युत ऊर्जा निर्माण होते. त्यामुळे जनरेटर हे यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करणारे महत्त्वाचे साधन आहे.

सोलर कुकर

प्रस्तावना

सौर कुकर हा सूर्यऊर्जेचा उपयोग करून अन्न शिजवण्याचे साधन आहे. यामध्ये इंधनाची गरज नसते, त्यामुळे प्रदूषण होत नाही व इंधनाची बचत होते. शालेय प्रयोगांमध्ये सौर ऊर्जेचा प्रत्यक्ष उपयोग समजून घेण्यासाठी हा प्रयोग केला जातो.

उद्देश

• सौर ऊर्जेचा उपयोग करून अन्न शिजवता येते हे दाखवणे
• सौर कुकरची रचना व कार्यपद्धती समजून घेणे
• पर्यावरणपूरक ऊर्जा स्रोताची माहिती मिळवणे

साहित्य

• बॉक्स प्रकारचा सौर कुकर
• काळ्या रंगाची भांडी
• पारदर्शक काच/प्लास्टिक झाकण
• परावर्तक आरसा/अॅल्युमिनियम फॉइल
• शिजवण्यासाठी अन्न (भात/डाळ/भाजी)
• थर्मामीटर (असल्यास)

कृती

1. सौर कुकर उन्हात उघड्या जागेत ठेवा.
2. परावर्तक झाकण सूर्याच्या दिशेने झुकवा.
3. काळ्या भांड्यात अन्न ठेवा व कुकरमध्ये ठेवा.
4. काच झाकण नीट बंद करा.
5. 1–2 तास कुकर सूर्यप्रकाशात ठेवा.
6. दर 30 मिनिटांनी तापमान निरीक्षण करा.

निरीक्षण

• कुकरच्या आतले तापमान हळूहळू वाढते.
• काळ्या भांड्यातील अन्न शिजू लागते.
• साधारण 100–140°C तापमान प्राप्त होते.

निष्कर्ष

सौर कुकरच्या साहाय्याने सूर्यऊर्जेचा वापर करून अन्न शिजवता येते. हा ऊर्जा बचतीचा, स्वच्छ व पर्यावरणपूरक उपाय आहे.

बायोगॅस निर्मिती

प्रस्तावना

बायोगॅस हा जैविक कचरा (शेण, भाजीपाला कचरा इ.) कुजवून तयार होणारा ज्वलनशील वायू आहे. या वायूमध्ये मुख्यत्वे मिथेन (CH₄) असतो. बायोगॅसचा वापर स्वयंपाक, दिवा, वीज निर्मितीसाठी केला जातो.

उद्देश

• बायोगॅस कसा तयार होतो हे समजणे
• बायोगॅस प्लांटची रचना व कार्य पाहणे
• पर्यावरणपूरक व पर्यायी इंधनाची माहिती मिळवणे

साहित्य

• बायोगॅस प्लांट (मॉडेल/प्रत्यक्ष)
• शेण
• पाणी
• इनलेट टाकी
• डायजेस्टर टाकी
• गॅस पाइप
• आउटलेट (स्लरी) टाकी

कृती

1. शेण व पाणी 1:1 प्रमाणात मिसळले.
2. हे मिश्रण इनलेटमधून डायजेस्टरमध्ये सोडले.
3. डायजेस्टर हवाबंद (airtight) ठेवला.
4. काही दिवसांनी कुज प्रक्रिया सुरू झाली.
5. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे गोळा केला.
6. उरलेली स्लरी आउटलेटमधून बाहेर आली.

निरीक्षण

• काही दिवसांत गॅस तयार होऊ लागला.
• गॅस जळणारा असून निळसर ज्वाला दिसली.
• उरलेली स्लरी खत म्हणून उपयोगी ठरली.

निष्कर्ष

जैविक कचऱ्यापासून बायोगॅस तयार करता येतो. हा गॅस स्वच्छ, स्वस्त व पर्यावरणपूरक इंधन आहे. बायोगॅस प्लांट ग्रामीण व शहरी भागात उपयुक्त आहे.