सुरक्षा नियम
प्रस्तावना
विद्युत ऊर्जेचा वापर घरगुती, औद्योगिक व शैक्षणिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विद्युत वापरताना योग्य सुरक्षा नियम पाळले नाहीत तर अपघात होऊ शकतात. म्हणूनच विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांची माहिती असणे व त्यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
उद्देश
- विद्युत सुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.
- प्रयोगशाळेत पाळावयाचे सुरक्षा नियम जाणून घेणे.
- विद्युत अपघात टाळण्यासाठी योग्य उपाय समजून घेणे.
कृती
- प्रयोग सुरू करण्यापूर्वी सर्व कनेक्शन तपासले.
- मुख्य स्विच बंद करूनच सर्किट जोडले.
- इन्सुलेटेड (Insulated) साधनांचा वापर केला.
- योग्य फ्यूज व MCB बसवले आहेत का ते पाहिले.
- सर्किट शिक्षकांकडून तपासून घेतल्यानंतरच वीजपुरवठा सुरू केला.
निरीक्षण
- योग्य अर्थिंग असल्यास अपघाताचा धोका कमी होतो.
- ओव्हरलोड केल्यास फ्यूज उडतो.
- ओले हात असल्यास करंट लागण्याची शक्यता जास्त असते.
- सुरक्षा नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.
निष्कर्ष
विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांचे पालन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि सुरक्षितपणे काम करता येते.
भविष्यातील योजना
- विद्युत सुरक्षेबाबत जनजागृती करणे.
- सर्व उपकरणांना योग्य अर्थिंग करणे.
- नवीन सुरक्षा साधनांचा वापर करणे.
- शाळा/कार्यशाळेत नियमित सुरक्षा प्रशिक्षण आयोजित करणे.
मोटार रिवाइंडिंग
प्रस्तावना
इलेक्ट्रिक मोटार ही विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेमध्ये रूपांतर करणारे यंत्र आहे. मोटार दीर्घकाळ वापरामुळे किंवा ओव्हरलोडमुळे जळू शकते. अशावेळी मोटारचे कॉइल पुन्हा वळणे (Rewinding) आवश्यक असते. मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रियेमुळे मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते.
उद्देश
- मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रिया समजून घेणे.
- जळालेल्या कॉइलची तपासणी करणे.
- योग्य गेज वळण वापरून मोटार पुन्हा तयार करणे.
साहित्य
- जळालेली मोटार
- कॉपर वायर (योग्य गेज)
- इन्सुलेशन पेपर
- व्हर्निश (Varnish)
- मेगर / मल्टीमीटर
- स्क्रूड्रायव्हर, प्लायर्स
कृती
- मोटारचे कव्हर उघडून जळालेली कॉइल काढली.
- स्लॉट साफ करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
- जुन्या कॉइलप्रमाणेच टर्न्स मोजून नवीन कॉपर वायरने वळण दिले.
- कॉइल योग्यरित्या जोडली व कनेक्शन केले.
- व्हर्निश लावून वाळवले.
- मेगरने इन्सुलेशन टेस्ट केली.
- मोटार जोडून ट्रायल घेतली.
निरीक्षण
- योग्य टर्न्स आणि गेज वापरल्यास मोटार नीट चालते.
- इन्सुलेशन योग्य नसल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकतो.
- रिवाइंडिंगनंतर मोटारचा आवाज व तापमान तपासणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
योग्य पद्धतीने रिवाइंडिंग केल्यास जळालेली मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते. योग्य गेज, टर्न्स आणि इन्सुलेशन महत्त्वाचे असतात.
कृत्रिम श्वसन
प्रस्तावना
कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.
उद्देश
कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे
साहित्य
स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन
कृती
बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी
निरीक्षण
योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो
निष्कर्ष
कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते.
तारेचे मापन
प्रस्तावना
विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते
उद्देश
- दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
- तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
- तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
- मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे
साहित्य
- तांब्याचा/लोखंडाचा तार
- मीटर स्केल / मोजपट्टी
- स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
- मल्टीमीटर / ओहममीटर
- बॅटरी
- स्विच
- जोडणी तारा
कृती
अ) लांबी मोजणे
- तार सरळ पसरवून ठेवा.
- मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
- लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.
ब) व्यास मोजणे
- स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
- मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
- सूत्र वापरून व्यास काढा.
क) प्रतिकार मोजणे
- परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
- मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
- वाचन नोंद करा.
निरीक्षण
| क्र. | लांबी (m) | व्यास (mm) | प्रतिकार (Ω) |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 m | 0.5 mm | 2 Ω |
निष्कर्ष
तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.
भविष्यातील योजना
- भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.
- तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.
- अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.
- प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.
केबल इन्सुलेशन काढणे
प्रस्तावना
विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.
उद्देश
- केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
- आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
- सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.
साहित्य
- विद्युत केबल
- वायर / कटर
- प्लायर
- इन्सुलेशन टेप
- टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर
कृती
- प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
- केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
- वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
- हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
- आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
- आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
- जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.
निरीक्षण
- इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
- योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
- सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.
निष्कर्ष
या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.
भविष्यातील योजना
- भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.
- अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.
- इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.
विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे
प्रस्तावना
सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.
उद्देश
- विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
- मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
- नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.
साहित्य
- 1.5V ड्राय सेल
- 9V बॅटरी
- 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
- डिजिटल मल्टीमीटर
- जोडणी तारा
कृती
- मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
- योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
- लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
- मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
- प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.
निरीक्षण
| क्र. | सेल/बॅटरी प्रकार | नाममात्र व्होल्टेज | मोजलेले व्होल्टेज |
|---|---|---|---|
| 1 | ड्राय सेल | 1.5V | 1.48V |
| 2 | 9V बॅटरी | 9V | 8.95V |
| 3 | Li-ion सेल | 3.7V | 3.65V |
निष्कर्ष
विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.
भविष्यातील योजना
लोड (उदा. छोटा बल्ब/रेझिस्टर) जोडून लोड कंडिशनमध्ये व्होल्टेज मोजणे.
भविष्यात विविध प्रकारच्या बॅटऱ्या (रिचार्जेबल, लिथियम-आयन, लीड-अॅसिड) यांचे व्होल्टेज मोजून तुलना करणे.
बॅटरीचा चार्ज व डिस्चार्ज होताना व्होल्टेजमध्ये होणारा बदल अभ्यासणे.
