food lab

पाव

प्रस्तावना ; मी विज्ञान आश्रम ची विदहयार्थी आहे आम्ही पाव तयार केले

साहित्य

मैदा

ब्रेड इमपुअर

साखर

मीठ

ड्स्ट

तेल

पाणी

कृती

१) यीस्ट सक्रिय करणे

२) पीठ मळणे

1. मोठ्या भांड्यात मैदा व मीठ मिसळा.
2. तयार यीस्टचे मिश्रण घाला.
3. आवश्यक असल्यास 2–3 टेबलस्पून कोमट पाणी घालून मऊ, सैलसर पीठ मळा.
4. शेवटी लोणी/तेल घालून 8–10 मिनिटे हाताने चांगले मळा.

पीठ जितके मऊ, पाव तितके फुलतात.

३) पहिली फुलवणी (Proofing)

1. पीठाला तेल लावून भांड्यात ठेवा.
2. वरून झाकण/क्लिंग फिल्म लावा.
3. 1 तास गरम जागी ठेवा—पीठ दुप्पट फुगेल.

४) पाव आकार देणे

1. फुललेले पीठ हलके दाबून हवा काढा.
2. छोटे समान गोळे बनवा.
3. तुपाने/तेलाने चोपडलेल्या पॅनमध्ये एकमेकांच्या शेजारी लावा.

५) दुसरी फुलवणी

1. पॅन झाका आणि 20–30 मिनिटे पुन्हा फुलू द्या.
2. गोळे आकाराने वाढतील आणि एकमेकांना चिकटू लागतील.

कृती

1. कोमट दूध घ्या (गरम नसावे).
2. त्यात साखर व ड्राय यीस्ट घालून ढवळा.
3. 10 मिनिटे झाकून ठेवा. वर फेस आला म्हणजे यीस्ट सक्रिय झाले.

२) पीठ मळणे

1. मोठ्या भांड्यात मैदा व मीठ मिसळा.
2. तयार यीस्टचे मिश्रण घाला.
3. आवश्यक असल्यास 2–3 टेबलस्पून कोमट पाणी घालून मऊ, सैलसर पीठ मळा.
4. शेवटी लोणी/तेल घालून 8–10 मिनिटे हाताने चांगले मळा.

पीठ जितके मऊ, पाव तितके फुलतात.

३) पहिली फुलवणी (Proofing)

1. पीठाला तेल लावून भांड्यात ठेवा.
2. वरून झाकण/क्लिंग फिल्म लावा.
3. 1 तास गरम जागी ठेवा—पीठ दुप्पट फुगेल.

४) पाव आकार देणे

1. फुललेले पीठ हलके दाबून हवा काढा.
2. छोटे समान गोळे बनवा.
3. तुपाने/तेलाने चोपडलेल्या पॅनमध्ये एकमेकांच्या शेजारी लावा.

५) दुसरी फुलवणी

1. पॅन झाका आणि 20–30 मिनिटे पुन्हा फुलू द्या.
2. गोळे आकाराने वाढतील आणि एकमेकांना चिकटू लागतील.

६) बेक करणे

1. ओव्हन 180°C वर गरम करा.
2. पावांच्या वर दूध ब्रश करा.
3. 15–20 मिनिटे सोनेरी रंग येईपर्यंत बेक करा.

“पाव निरीक्षण”

1. पाव (ब्रेड) निरीक्षण – बेकरीमध्ये तयार होणारा पाव गुणवत्ता-तपासणी
2. पाव (मॉनसून रेनफॉलमध्ये वापरला जाणारा माप) – पाव म्हणजे ¼ भाग, त्यासंबंधी काही निरीक्षण
3. पावले/पाय (foot) निरीक्षण – वैद्यकीय किंवा फिजिकल तपासणी
4. पाव (धार्मिक प्रसादातील पाव) – त्यासंबंधी निरीक्षण किंवा प्रक्रिया

निष्कर्ष ;

पाव हा आजच्या व्यस्त जीवनशैलीत सहज उपलब्ध, झटपट तयार होणारा आणि विविध पदार्थांमध्ये वापरला जाणारा एक महत्त्वाचा खाद्यपदार्थ आहे. जरी तो चविष्ट आणि सोयीचा असला, तरी तो प्रामुख्याने मैद्यापासून तयार असल्याने त्यात तंतुमय घटक आणि पौष्टिकता कमी असते. त्यामुळे पाव सेवन नेहमी मर्यादित प्रमाणात करणे आणि शक्य असल्यास गव्हाचा किंवा मल्टीग्रेन पाव निवडणे अधिक आरोग्यदायी ठरते. योग्य पर्याय आणि संतुलित आहारासह पाव हा दैनंदिन आहाराचा सोयीस्कर भाग बनू शकतो.

मटेरियल	वजन	दर \kg	किमत
मैदा	7.759	40\KG	310.4
इस्ट	180 gm	160RS\kg	28.8
साखर	150 gm	42rs\kg	6.3
मीठ	150 gm	30rs\kg	4.5
ब्रेंड इम्पुअर	16 gm	260rs\kg	4.16
तेल	100 gm	130rs\kg	13
पाणी	limited	limited
ओव्हन चार्गेस	1 unit	14rs	14
मजुरी	35 %
			381.16
			133.40
			514.56

cake

१) प्रस्तावना :

साहित्य

1. मैदा – 200 ग्रॅम
2. साखर – 150 ग्रॅम
3. दूध – 150 मिली
4. तेल / बटर – 100 मिली
5. बेकिंग पावडर – 1 टीस्पून
6. बेकिंग सोडा – ½ टीस्पून
7. व्हॅनिला इसेन्स – 1 टीस्पून
8. मीठ – चिमूटभर

२) भांडी व उपकरणे:

1. मिक्सिंग बाऊल
2. फेटणी / व्हिस्क
3. मोजमाप कप व चमचे
4. चाळणी
5. केक मोल्ड / टिन
6. ओव्हन / गॅस कुकर
7. स्पॅटुला

३) कृती (प्रक्रिया) :

1. सर्व साहित्य मोजून तयार ठेवले.
2. एका भांड्यात मैदा, बेकिंग पावडर चाळून घेतले.
3. दुसऱ्या भांड्यात साखर व तेल/बटर नीट फेटले.
4. त्यात दूध घालून मिश्रण एकजीव केले.
5. तयार मिश्रण केक मोल्डमध्ये ओतले.
6. ओव्हन 180°C तापमानावर प्रीहिट करून 30–35 मिनिटे केक बेक केला.
7. केक थंड झाल्यावर मोल्डमधून बाहेर काढला.

४) निरीक्षण :

1. केक नीट फुललेला व मऊ झाला.
2. रंग सोनेरी तपकिरी झाला.
3. चव गोड व आकर्षक होती.
4. केक आतून व्यवस्थित शिजलेला होता.

५) निष्कर्ष :

योग्य प्रमाण, योग्य तापमान व स्वच्छता पाळल्यास चांगल्या दर्जाचा केक तयार होतो. या प्रॅक्टिकलमुळे केक बनवण्याची प्रक्रिया व ओव्हनचा वापर नीट समजला.

costing

अ.क्र.	साहित्य	प्रमाण	अंदाजे दर (₹)
1	मैदा	200 ग्रॅम	10
2	साखर	150 ग्रॅम	8
3	दूध	150 मिली	10
4	तेल / बटर	100 मिली	20
5	बेकिंग पावडर	1 टीस्पून	3
6	बेकिंग सोडा	½ टीस्पून	1
7	व्हॅनिला इसेन्स	1 टीस्पून	5
8	वीज / गॅस खर्च	—	10
एकूण खर्च			₹67 (अंदाजे)

ब्रेडचे गुलाबजाम

१) प्रस्तावना :

गुलाबजाम हा पारंपरिक भारतीय गोड पदार्थ आहे. साधारणपणे खव्यापासून तयार केला जातो; परंतु ब्रेडचा वापर करून कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने गुलाबजाम तयार करता येतो. या प्रॅक्टिकलमध्ये ब्रेडपासून गुलाबजाम बनवण्याची प्रक्रिया शिकली जाते.

२) साहित्य :

1. ब्रेडच्या स्लाइस – 6 नग
2. दूध – आवश्यकतेनुसार
3. साखर – 1 कप
4. पाणी – 1 कप
5. वेलची पावडर – ½ टीस्पून
6. तूप / तेल – तळण्यासाठी

३) उद्देश :

1. ब्रेडपासून गुलाबजाम तयार करणे शिकणे.
2. कमी खर्चात गोड पदार्थ बनवण्याची पद्धत समजणे.
3. तळणी व पाक करण्याची योग्य प्रक्रिया जाणून घेणे.

४) कृती (प्रक्रिया) :

1. ब्रेडच्या कडा काढून स्लाइस चुरडून घेतले.
2. त्यात थोडे दूध घालून मऊ पीठ मळले.
3. त्या पिठाचे छोटे गोळे तयार केले.
4. कढईत तूप/तेल गरम करून गोळे मंद आचेवर तळले.
5. दुसऱ्या भांड्यात साखर व पाणी उकळून पाक तयार केला.
6. पाकात वेलची पावडर घातली.
7. तळलेले गुलाबजाम गरम पाकात टाकून भिजू दिले.

५) निरीक्षण :

1. गुलाबजाम गोल व आकर्षक दिसले.
2. पाकात चांगले भिजून मऊ झाले.
3. चव गोड व सुगंधी होती.
4. रंग सोनेरी तपकिरी झाला.

६) निष्कर्ष :

ब्रेडपासून कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने चविष्ट गुलाबजाम तयार होतात. योग्य तापमान व पाकाचे प्रमाण ठेवल्यास उत्तम दर्जाचा

ब्रेड गुलाबजाम कॉस्टिंग

अ.क्र.	साहित्य	प्रमाण	अंदाजे खर्च (₹)
1	ब्रेड स्लाइस	6 नग	15
2	दूध	50 मिली	5
3	साखर	1 कप (200 ग्रॅम)	10
4	वेलची पावडर	½ टीस्पून	3
5	तूप / तेल	तळण्यासाठी	15
6	गॅस / वीज खर्च	—	7
एकूण खर्च			₹55 (अंदाजे)

पेठा

१) प्रस्तावना :

पेठा हा पांढऱ्या भोपळ्यापासून तयार होणारा प्रसिद्ध गोड पदार्थ आहे. उत्तर भारतात विशेषतः आग्रा येथील पेठा प्रसिद्ध आहे. साखरेच्या पाकात भोपळ्याचे तुकडे शिजवून पेठा तयार केला जातो.

२) उद्देश :

1. पेठा बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
2. पांढऱ्या भोपळ्याचा उपयोग करून गोड पदार्थ तयार करणे.
3. पाक तयार करण्याचे तंत्र शिकणे.
4. स्वच्छता व योग्य तापमानाचे महत्त्व समजणे.

३) साहित्य :

1. पांढरा भोपळा – 1 किलो
2. साखर – 800 ग्रॅम
3. चुना पाणी (Lime water) – आवश्यकतेनुसार
4. पाणी – आवश्यकतेनुसार
5. वेलची पावडर / केवडा इसेन्स – थोडेसे

४) निरीक्षण :

1. पेठा पारदर्शक व चमकदार दिसला.
2. तुकडे आतून मऊ व बाहेरून घट्ट झाले.
3. चव गोड व सुगंधी होती.
4. पेठ्याचा रंग आकर्षक झाला.

५) निष्कर्ष :

योग्य पद्धतीने चुना पाणी वापरून व साखरेचा पाक योग्य प्रमाणात ठेवल्यास उत्तम दर्जाचा पेठा तयार होतो. या प्रॅक्टिकलमुळे पारंपरिक गोड पदार्थ बनवण्याचे ज्ञान मिळाले.

ठीक आहे खाली पेठ्याची अंदाजे कॉस्टिंग (Andaj Costing) दिली आहे — १ किलो पांढऱ्या भोपळ्यापासून तयार होणाऱ्या पेठ्यासाठी.

---

पेठा कॉस्टिंग

अ.क्र.	साहित्य	प्रमाण	अंदाजे खर्च (₹)
1	पांढरा भोपळा	1 किलो	20
2	साखर	800 ग्रॅम	40
3	चुना पाणी	आवश्यकतेनुसार	5
4	वेलची पावडर / केवडा इसेन्स	थोडेसे	5
5	पाणी	—	2
6	गॅस / वीज खर्च	—	8
एकूण खर्च			₹80 (अंदाजे)

स्ट्रॉबेरी चॉकलेट

१) प्रस्तावना :

स्ट्रॉबेरी चॉकलेट हा आकर्षक व चविष्ट गोड पदार्थ आहे. ताज्या स्ट्रॉबेरीवर वितळलेले चॉकलेट लावून हा पदार्थ तयार केला जातो. हा पदार्थ कमी वेळात व सोप्या पद्धतीने बनवता येतो.

२) साहित्य :

1. ताज्या स्ट्रॉबेरी – 250 ग्रॅम
2. डार्क / मिल्क चॉकलेट – 200 ग्रॅम
3. बटर – 1 टेबलस्पून
4. साखर पावडर – आवश्यकतेनुसार (पर्यायी)

३) उद्देश :

1. स्ट्रॉबेरी व चॉकलेट वापरून गोड पदार्थ तयार करणे.
2. चॉकलेट वितळवण्याची योग्य पद्धत शिकणे.
3. आकर्षक सादरीकरणाचे महत्त्व समजणे.

४) कृती (प्रक्रिया) :

1. स्ट्रॉबेरी स्वच्छ धुऊन पूर्ण कोरड्या केल्या.
2. चॉकलेट व बटर डबल बॉयलर पद्धतीने वितळवले.
3. प्रत्येक स्ट्रॉबेरी चॉकलेटमध्ये बुडवली.
4. ट्रेवर ठेवून चॉकलेट घट्ट होईपर्यंत थंड केले.

५) निरीक्षण :

1. स्ट्रॉबेरीवर चॉकलेटचा लेप समसमान लागला.
2. रंग आकर्षक व चमकदार दिसला.
3. चव गोड व ताजीतवानी होती.

६) निष्कर्ष :

कमी वेळात व कमी साहित्य वापरून स्वादिष्ट स्ट्रॉबेरी चॉकलेट तयार होते. योग्य तापमान ठेवल्यास चॉकलेट नीट वितळते व दर्जेदार पदार्थ मिळतो.

(उपवास) इडली प्रीमिक्स

प्रस्तावना

उपवासाच्या दिवशी पचायला हलके, पौष्टिक व चविष्ट अन्न आवश्यक असते. उपवास इडली प्रीमिक्सपासून तयार केलेली इडली ही झटपट बनणारी व आरोग्यदायी आहे. या प्रयोगातून उपवासासाठी योग्य साहित्य वापरून इडली तयार करण्याची प्रक्रिया समजते.

साहित्य

1. उपवास इडली प्रीमिक्स
2. दही
3. पाणी
4. मीठ (उपवासासाठी योग्य असल्यास)
5. इडलीपात्र
6. तेल/तूप

उद्देश

1. उपवास इडली प्रीमिक्सपासून इडली तयार करणे
2. उपवासासाठी योग्य अन्नपदार्थांची माहिती मिळवणे
3. झटपट व सोपी अन्नप्रक्रिया शिकणे
4. स्वच्छतेचे महत्त्व समजून घेणे

कृती

1. एका भांड्यात उपवास इडली प्रीमिक्स घेतले.
2. त्यात दही व आवश्यकतेनुसार पाणी घालून पीठ तयार केले.
3. पीठ 10–15 मिनिटे झाकून ठेवले.
4. इडलीपात्राला तेल/तूप लावून पीठ ओतले.
5. सुमारे 10–12 मिनिटे वाफवून इडल्या तयार केल्या.

निरीक्षण

1. इडल्या मऊ व हलक्या तयार झाल्या.
2. प्रीमिक्समुळे वेळ व मेहनत कमी लागली.
3. इडल्या उपवासासाठी योग्य व पचायला सोप्या होत्या.
4. वाफवण्यामुळे इडल्यांचा रंग व पोत चांगला होता.

निष्कर्ष

या प्रयोगातून उपवास इडली प्रीमिक्स वापरून इडली सहज व कमी वेळेत तयार करता येते हे समजले. उपवासासाठी ही इडली पौष्टिक, हलकी व चविष्ट आहे. योग्य पद्धत व स्वच्छता पाळल्यास दर्जेदार अन्न तयार होते.

costing

हळदीचे लोणचे

साहित्य

1. ओळी (ओल्या) हळद – 250 ग्रॅम
2. मीठ – चवीनुसार
3. मोहरीची पूड – 2 चमचे
4. लाल तिखट – 1 चमचा
5. हिंग – चिमूटभर
6. लिंबाचा रस – 2–3 चमचे
7. तेल (मोहरी/शेंगदाणा) – 3–4 चमचे

कृती

1. ओळी हळद नीट धुऊन सोलून पातळ काप करा.
2. हे काप थोडा वेळ उन्हात वाळवून घ्या म्हणजे ओलसरपणा कमी होईल.
3. एका भांड्यात हळद, मीठ, मोहरीची पूड, लाल तिखट आणि हिंग एकत्र मिसळा.
4. त्यात लिंबाचा रस आणि तेल घालून सर्व मिश्रण नीट हलवा.
5. तयार लोणचे स्वच्छ व कोरड्या काचेच्या बरणीत भरा.
6. बरणी 2–3 दिवस उन्हात ठेवा.
7. नंतर लोणचे खाण्यास तयार होते.

उद्देश

1. ओल्या हळदीचे लोणचे बनवण्याची पारंपरिक पद्धत समजून घेणे.
2. ओल्या हळदीचे औषधी व पौष्टिक महत्त्व जाणून घेणे.
3. घरगुती पदार्थांमधून आरोग्य जपण्याचे महत्त्व समजावणे.
4. पारंपरिक खाद्यसंस्कृती जतन करण्याबाबत जागरूकता निर्माण करणे.

निरीक्ष

1. ओळी हळद ताजी, सुगंधी व किंचित कडू चवीची असते.
2. लोणचे बनवताना मीठ, मोहरी, लिंबू आणि तेल वापरले जाते.
3. योग्य प्रमाणात मीठ व तेल असल्यास लोणचे टिकाऊ होते.
4. ओल्या हळदीचे लोणचे चवीला तिखट-आंबट असून पचनास मदत करते.
5. लोणचे काही दिवस ठेवले की चव अधिक खुलते.

निष्कर्ष

ओल्या हळदीचे लोणचे हे आरोग्यदायी आणि चविष्ट पारंपरिक पदार्थ आहे. यामध्ये औषधी गुणधर्म असल्यामुळे ते रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते. योग्य पद्धतीने तयार व साठवलेले लोणचे दीर्घकाळ टिकते. अशा घरगुती पदार्थांमुळे आपली संस्कृती जपली जाते आणि आरोग्यही सुधारते.

पाणीपुरी

साहित्य (Ingredients):

पुरीसाठी :

1. रेडीमेड पुऱ्या – 1 पाकीट

पाणीपुरीच्या पाण्यासाठी :
2. पुदिन्याची पाने – 1 वाटी
3. कोथिंबीर – ½ वाटी
4. हिरवी मिरची – 1–2
5. चिंचेचा कोळ – 2 चमचे
6. मीठ – चवीनुसार
7. जिरे पूड – 1 चमचा
8. थंड पाणी – आवश्यकतेनुसार

बटाटा भरण्यासाठी :
9. उकडलेले बटाटे – 3–4
10. कांदा (चिरलेला) – 1
11. चाट मसाला – 1 चमचा
12. मीठ – चवीनुसार

कृती

1. पुदिना, कोथिंबीर, हिरवी मिरची वाटून त्यात पाणी, चिंचेचा कोळ, मीठ व जिरे पूड मिसळून पाणीपुरीचे पाणी तयार करा.
2. उकडलेले बटाटे मॅश करून त्यात कांदा, मीठ व चाट मसाला मिसळा.
3. प्रत्येक पुरीच्या वरच्या बाजूला छोटे छिद्र पाडा.
4. पुऱ्यांमध्ये बटाट्याचे मिश्रण भरा.
5. तयार पाणी पुऱ्यांमध्ये ओता.
6. पाणीपुरी लगेच सर्व्ह करा.

उद्देश

1. पाणीपुरी तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. घरगुती पदार्थ बनवण्याची आवड निर्माण करणे.
3. स्वच्छता व अन्नसुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.
4. भारतीय स्ट्रीट फूडची ओळख करून घेणे.

निरीक्षण

1. पाणीपुरी गोड, तिखट व आंबट चवीचे मिश्रण असते.
2. ताजे साहित्य वापरल्यास चव अधिक चांगली लागते.
3. पुऱ्या कुरकुरीत असल्यास पाणीपुरी अधिक चविष्ट होते.
4. स्वच्छतेची काळजी घेतल्यास आरोग्यास सुरक्षित राहते.

निष्कर्ष

पाणीपुरी हा सर्वांना आवडणारा लोकप्रिय पदार्थ आहे. योग्य साहित्य आणि स्वच्छतेने तयार केल्यास तो चविष्ट व सुरक्षित ठरतो. घरच्या घरी बनवलेली पाणीपुरी आरोग्यदायी असून भारतीय खाद्यसंस्कृतीचे वैशिष्ट्य दर्शवते.

कॉस्टिंग

मटेरियल	दर	किमत
वाटणा
चाट मसाला
पाणी पुरी
शेव
भूंदी
कांदा
प्लेट
गस चार्गेस
बटाटा
कोथिंबीर
हिरवी मिरची
लसुन
पुदिना
चीच पाणी

खावा तयार करणे

साहित्य

1. पूर्ण फॅट दूध – 1 लिटर
2. तूप – 1 चमचा (ऐच्छिक)

कृती

1. कढईत दूध ओता व मध्यम आचेवर गरम करा.
2. दूध उकळू लागल्यावर सतत ढवळत रहा.
3. दूध आटू लागल्यावर ते जाडसर होत जाते.
4. दूध तळाला लागू नये म्हणून सतत हलवत राहा.
5. सर्व पाणी आटल्यावर दूध घट्ट होऊन खावा तयार होतो.
6. शेवटी चमचाभर तूप घालून खावा नीट मिसळा.
7. गॅस बंद करून खावा थंड होऊ द्या.

उद्देश

1. खावा तयार करण्याची पारंपरिक पद्धत समजून घेणे.
2. दूध आटवून दुग्धजन्य पदार्थ कसे बनतात हे जाणून घेणे.
3. घरगुती पदार्थ बनवण्याचे कौशल्य विकसित करणे.
4. स्वच्छता व संयमाचे महत्त्व समजणे.

निरीक्षण

1. दूध उकळताना त्याचा रंग हळूहळू बदलतो.
2. दूध घट्ट होत जात असताना सुगंध येतो.
3. सतत ढवळल्यास दूध जळत नाही.
4. दूध पूर्ण आटल्यावर खावा मऊ व दाणेदार बनतो.

निष्कर्ष

खावा हा दूधापासून तयार होणारा पौष्टिक पदार्थ आहे. योग्य तापमान आणि सतत ढवळणी केल्यास खावा चांगल्या प्रतीचा बनतो. घरच्या घरी तयार केलेला खावा स्वच्छ, ताजा आणि आरोग्यदायी असतो. त्यामुळे खावा बनवणे ही उपयुक्त व शिकण्यासारखी प्रक्रिया आहे.

costing

मटेरीअल	वजन	दर	किमत
दुध	7 lit	40	280
साखर	40 gm	42	1680
गस चार्गेस	270 gm	370	1870
इलायची पावडर	109 gm 4400	3800	38.00
			359 50
			125 72
			477.22

गहू खीर

साहित्य

1. गहू (रवा/भरडा) – ½ वाटी
2. दूध – 1 लिटर
3. साखर – चवीनुसार
4. तूप – 1–2 चमचे
5. वेलची पूड – ½ चमचा
6. काजू – 6–8
7. मनुका – 8–10

उद्देश

1. गहू खीर तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. पौष्टिक पदार्थ बनवण्याचे ज्ञान मिळवणे.
3. गहू आणि दूध यांचे पोषणमूल्य समजून घेणे.
4. स्वच्छता व योग्य प्रमाणाचे महत्त्व समजणे.

कृती

1. गहू स्वच्छ धुऊन थोडा वेळ वाळवून जाडसर दळून घ्या (किंवा रवा वापरा).
2. कढईत तूप गरम करून त्यात गहू मंद आचेवर परता.
3. गहू हलका गुलाबी रंग येईपर्यंत परतावा.
4. त्यात दूध घालून सतत ढवळत उकळू द्या.
5. खीर घट्ट झाल्यावर साखर घाला.
6. वेलची पूड, काजू व मनुका घालून नीट मिसळा.
7. 5–10 मिनिटे मंद आचेवर शिजू द्या व गॅस बंद करा.

निरीक्षण

1. तुपात परतल्यावर गहू सुगंधी होतो.
2. दूध घातल्यावर मिश्रण हळूहळू घट्ट होते.
3. साखर घातल्यानंतर खीर अधिक मऊ व चमकदार दिसते.
4. योग्य शिजल्यावर खीर चविष्ट व गोड लागते.

निष्कर्ष

गहू खीर हा पौष्टिक आणि ऊर्जा देणारा पदार्थ आहे. योग्य साहित्य व पद्धत वापरल्यास खीर चांगल्या प्रतीची तयार होते. घरच्या घरी तयार केलेली गहू खीर स्वच्छ, आरोग्यदायी आणि स्वादिष्ट असते. त्यामुळे हा पदार्थ प्रात्यक्षिकासाठी उपयुक्त आहे.

कॉस्टिंग

मटेरियल	वजन	दर	किमत
गहू	1.5 kg	40	60
दुध	6lit	48	288
सुंठ	15 gm	100	15
बडी सोप	15 gm	280	4
इलायची	15 gm	4000	60
ओला नळाल	600 gm	30	180
ड्राय फूड	240 gm	1000	240
गस चार्गेस	180 gm	870	11
ओवहन चार्गेस	9 tas	870	167
पाकिंग बाग	24 bag	1.33	5
मिक्सर ब्चार्गेस	1 unit	16	144
			1174.94

कुकिस तयार करणे

उद्देश

चविष्ट व पौष्टिक कुकिस तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे आणि बेकिंगचे ज्ञान मिळवणे.

साहित्य

• मैदा – 1 कप
• साखर पिठी – ½ कप
• लोणी / बटर – ½ कप
• बेकिंग पावडर – ½ टीस्पून
• वॅनिला एसन्स – ½ टीस्पून
• दूध – आवश्यकतेनुसार

कृती

1. एका भांड्यात लोणी व साखर एकजीव होईपर्यंत फेटून घ्या.
2. त्यात मैदा व बेकिंग पावडर घालून मळा.
3. वॅनिला एसन्स व थोडे दूध घालून मऊ पीठ तयार करा.
4. पीठाचे छोटे गोळे करून चपटा आकार द्या.
5. बेकिंग ट्रेमध्ये ठेवून 180°C तापमानावर 15–20 मिनिटे बेक करा.
6. थंड झाल्यावर कुकिस खाण्यास तयार होतात.

निरीक्षण

• बेक करताना कुकिस फुलले.
• रंग सोनेरी झाला.
• चव कुरकुरीत व गोड झाली.

निष्कर्ष

योग्य प्रमाणात साहित्य व योग्य तापमान ठेवल्यास चविष्ट आणि कुरकुरीत कुकिस तयार होतात. या प्रक्रियेतून बेकिंगचे प्राथमिक ज्ञान मिळाले.

मटेरीअल	वजन	दर	किमत
नाचणी पीठ	160 gm	80rs	9.60
गहू पीठ	160gm	40rs	6.40
बेकिंग पावडर	6gm	350rs	2.10
कस्टड पावडर	80gm	100rs	8.00
मगरीन	100gm	130rs	13.00
बटर	150gm	200rs	30.00
दुध	100gm	40rs	4.00
चोकॉचीप्स	100gm	50rs	50.00
तुसेंस	3gm	38rs	5.70
ओवेन चार्गेस	1 unit	14rs	14.00
पाच्किंग चार्ग्र्स	4box	5rs	20.00
स्टीकर	4 sticer	1.5rs	6.00
गुड पावडर	400gm	400rs	200.00
मजुरी 35%			402.40 140.84 ——————— 543.24

चिंच सॉस

उद्देश

चविष्ट व पौष्टिक कुकिस तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे आणि बेकिंगचे ज्ञान मिळवणे.

साहित्य

• मैदा – 1 कप
• साखर पिठी – ½ कप
• लोणी / बटर – ½ कप
• बेकिंग पावडर – ½ टीस्पून
• वॅनिला एसन्स – ½ टीस्पून
• दूध – आवश्यकतेनुसार

कृती

1. एका भांड्यात लोणी व साखर एकजीव होईपर्यंत फेटून घ्या.
2. त्यात मैदा व बेकिंग पावडर घालून मळा.
3. वॅनिला एसन्स व थोडे दूध घालून मऊ पीठ तयार करा.
4. पीठाचे छोटे गोळे करून चपटा आकार द्या.
5. बेकिंग ट्रेमध्ये ठेवून 180°C तापमानावर 15–20 मिनिटे बेक करा.
6. थंड झाल्यावर कुकिस खाण्यास तयार होतात.

निरीक्षण

• बेक करताना कुकिस फुलले.
• रंग सोनेरी झाला.
• चव कुरकुरीत व गोड झाली.

निष्कर्ष

योग्य प्रमाणात साहित्य व योग्य तापमान ठेवल्यास चविष्ट आणि कुरकुरीत कुकिस तयार होतात. या प्रक्रियेतून बेकिंगचे प्राथमिक ज्ञान मिळाले.

उद्देश

घरगुती पद्धतीने चविष्ट व कुरकुरीत गार्लिक ब्रेड तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे.

साहित्य

• ब्रेड – 4 स्लाइस / 1 लांब ब्रेड
• लोणी / बटर – 3 टेबलस्पून
• लसूण – 5 ते 6 पाकळ्या (बारीक कुटलेली)
• ओवा / मिक्स हर्ब्स – ½ टीस्पून
• मीठ – चवीनुसार
• चीज (ऐच्छिक) – आवश्यकतेनुसार

कृती

1. एका वाटीत लोणी, लसूण, मीठ व हर्ब्स एकत्र मिसळा.
2. ब्रेडवर हे मिश्रण समान पसरवा.
3. हवे असल्यास वरून चीज घाला.
4. ओव्हन / तवा / तंदूरमध्ये ब्रेड भाजा.
5. ब्रेड सोनेरी व कुरकुरीत होईपर्यंत भाजा.
6. गरम गरम गार्लिक ब्रेड तयार.

निरीक्षण

• ब्रेडचा रंग सोनेरी झाला.
• लसणाचा सुगंध छान पसरला.
• ब्रेड कुरकुरीत व चविष्ट झाला.

निष्कर्ष

योग्य प्रमाणात साहित्य व योग्य तापमान ठेवल्यास चविष्ट व कुरकुरीत गार्लिक ब्रेड तयार होतो. या प्रक्रियेतून बेकिंगचे प्राथमिक ज्ञान मिळाले.

costing…….

मटेरीअल	वजन	दर	किमत
चीच	1800gm	60	108.00
गुड	1800gm	40	72.00
मोहिरी	20gm	800	16.00
जिरे	15gm	40	4.50
काळ मीठ	10gm	350	0.40
लाल मिरच मसाला	10gm	350	350
गरम मसाला	5gm	50	1.75
चाटमसाला	5gm	500	72.00
सायट्रिक acid	5gm	2	372
सोदिम बेन्झोईद	1gm	870	284.87
standing pauch	36pac	14	99.70
गस चार्गेस	60 gm	14	384.57

वेज पफ

प्रस्तावना :

वेज पफ हा एक चविष्ट व पौष्टिक नाश्ता आहे. यात विविध भाज्यांचा वापर केला जातो. हा पदार्थ बनवायला सोपा असून मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांना आवडतो. वेज पफमधून भाज्यांचे पोषणमूल्य शरीराला मिळते.

साहित्य :

1. पफ पेस्ट्री शीट
2. उकडलेले बटाटे
3. कांदा
4. मटार
5. गाजर
6. हिरवी मिरची
7. आले-लसूण पेस्ट
8. मीठ
9. तेल
10. गरम मसाला
11. हळद
12. ओव्हन / गॅस स्टोव्ह

कृती :

1. कढईत तेल गरम करून त्यात कांदा परतावा.
2. त्यात आले-लसूण पेस्ट व हिरवी मिरची घालावी.
3. मटार, गाजर व उकडलेले बटाटे घालून मसाले व मीठ मिसळावे.
4. तयार भाजी थंड होऊ द्यावी.
5. पफ पेस्ट्री शीटमध्ये भाजी भरून कडा नीट बंद कराव्यात.
6. ओव्हनमध्ये किंवा कढईत सोनेरी रंग येईपर्यंत पफ भाजावेत.

उद्देश :

पौष्टिक व चविष्ट वेज पफ तयार करणे.

निरीक्षण :

• भाज्यांचा सुगंध आकर्षक होता.
• पफ सोनेरी व कुरकुरीत झाले.
• पफची चव उत्तम लागली.

निष्कर्ष :

योग्य साहित्य व कृती वापरून स्वादिष्ट व पौष्टिक वेज पफ तयार करता येतो हे या प्रयोगातून समजले.

सर्वव्यापक सुरक्षा सावधानता

प्रस्तावना :

शाळेतील प्रयोगशाळा किंवा घरच्या छोट्या प्रयोगांमध्येही सुरक्षा नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. सुरक्षिततेचे उपाय न पाळल्यास जखमा, अपघात किंवा रासायनिक इजा होऊ शकते. या उपक्रमातून सुरक्षिततेचे महत्त्व शिकता येते.

साहित्य :

1. प्रयोगशाळा / घरातील साधनसामग्री
2. सुरक्षा उपकरणे – ग्लासेस, हातमोजे, कोट
3. फर्स्ट-एड किट
4. साफ-सुथरे भांडे, चमचे, पॅड
5. नोटबुक व पेन

कृती :

1. प्रयोग सुरू करण्यापूर्वी हात धुवा व सुरक्षा उपकरणे वापरा.
2. रसायन व भांड्यांचा योग्य वापर करा.
3. उघड flames व गरम भांड्यांपासून काळजी घ्या.
4. कोणतेही अपघात झाल्यास फर्स्ट-एड किट वापरा किंवा शिक्षकांना कळवा.
5. प्रयोग संपल्यानंतर सर्व साहित्य नीट साफ करा व जागा स्वच्छ ठेवा.

उद्देश :

प्रयोग करताना स्वतःचे व इतरांचे आरोग्य सुरक्षित ठेवणे आणि अपघात टाळणे.

निरीक्षण :

• हात व कपाळ स्वच्छ ठेवले.
• कोणताही अपघात झाला नाही.
• सर्व साहित्य व्यवस्थित ठेवल्याने प्रयोग सुरळीत पार पडला.

निष्कर्ष :

सुरक्षा नियम पाळल्याने प्रयोग सुरक्षित व यशस्वी होतो. सुरक्षिततेची काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण त्यामुळे अपघात टाळता येतात आणि आरोग्य टिकते.

निर्जलीकरण आणि त्याची कारणे

प्रस्तावना :

निर्जलीकरण म्हणजे शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे. पाणी शरीरातील जीवनसत्वे टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे. जास्त ताप, अतिसार, उलटी, पुरेसा पाणी न पिणे यामुळे शरीर निर्जलित होते. या उपक्रमातून निर्जलीकरणाची कारणे समजतात आणि त्याचा परिणाम पाहता येतो.

साहित्य :

1. पाण्याचा ग्लास
2. मीठ
3. साखर
4. ड्रॉअर / नोटबुक व पेन
5. उदाहरणार्थ प्रतिकात्मक चित्रे किंवा मॉडेल (गरज असल्यास)

कृती :

1. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होण्याची कारणे यादी करा.
2. अतिसार, उलटी, जास्त घाम आदी उदाहरणे नोट करा.
3. पाणी, साखर व मीठ यांचे ORS द्रावण तयार करा व निर्जलीकरण रोखण्याचे उपाय नोंदवा.
4. प्रतिकात्मक प्रयोगाद्वारे दर्शवा की कमी पाण्याने शरीरात कसे परिणाम होतात.

उद्देश :

निर्जलीकरणाची कारणे, लक्षणे व त्यापासून बचावाचे उपाय समजणे.

निरीक्षण :

• जास्त घाम आल्यावर किंवा पाणी कमी प्याल्यावर थकवा, डोकेदुखी, थकवा आढळतो.
• ORS पिण्याने शरीरातील पाणी व क्षारांचे प्रमाण संतुलित राहते.
• निर्जलीकरण रोखण्यासाठी वेळोवेळी पाणी पिणे महत्त्वाचे आहे.

निष्कर्ष :

निर्जलीकरणामुळे शरीरातील पाणी व क्षार कमी होतात, ज्यामुळे थकवा, उलटी, त्वचेची कोरडेपणा इत्यादी लक्षणे दिसतात. योग्य प्रमाणात पाणी व ORS पिण्यामुळे निर्जलीकरण टाळता येते आणि आरोग्य टिकवता येते.