1. मिलेट्सचे पोषणमूल्य समजून घेणे
2. आरोग्यदायी व पौष्टिक लाडू तयार करणे
3. जंक फूडऐवजी घरगुती पौष्टिक पदार्थांचा वापर वाढवणे
4. मिलेट्सचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवणे
5. लहान मुलांमध्ये पौष्टिक आहाराची सवय लावणे

मोरिंगा चिक्की

प्रस्तावना

मोरिगा हा एक असा औषधी गुणधर्म असलेला पोषणमूल्यंनी भरलेले पदार्थ आहेत . मोरीगा मध्ये कॅलसीयम ,आर्यन प्रोतीन वितमीनियं ac यांचे प्रमाण खूप जास्त आहे तीमुळे शरीरकी रोगप्रतिकर शक्ति वाढवते आणि हाड माजगुत होतात .

ऊदेश

१. पौष्टिक घटकांची पूर्तता

२. रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे

३. रक्तातील हिमोग्लोबिन वाढवणे.

४. हाडे आणि स्नायू मजबूत करणे

५. पचनशक्ती सुधारणा

६. शालेय पोषणपूरक खाद्य म्हणून उपयोग

साहित्य

1 मोरिंगा पावडर -100

2 गूळ -750 gm

3 शेंगदाणे –1500 kg

4 तूप – 25 gm

5 तिळ –1 kg

6 जवस -1 kg

आवश्यक साहित्य

कढई /पाटील

गॅस / शेगडी

चमचा /कालथा

चाकू/सूरी

वजन कटा

कृती

शेगदाणे, जवस, तीळ,भाजून घ्यावेत कढईत गूळ टाकून विटळून घ्यावा त्यानंतर तूप टाकून ते मिश्रण करून घ्यावे पाक शेंगदाणे मंद आचेवर भाजून घ्या.साले काढून हलकेसे कुटून बाजूला ठेवा.कढईत १ कप गूळ आणि २–३ टेबलस्पून पाणी घालून वितळू द्या.गुळाचा पाक थोडा घट्ट (२ तारा किंवा चिक्कीचा) होईपर्यंत उकळा.पाक तयार आहे की नाही पाहण्यासाठी थोडा गुळाचा पाक थंड पाण्यात टाका — तो गोळा झाला तर पाक तयार.पाक तयार झाल्यावर गॅस मंद करून २–३ टेबलस्पून मोरिंगा पावडर घाला.व्यवस्थित मिसळा, गुठळ्या राहू देऊ नका.आता भाजलेले कुटलेले शेंगदाणे पाकात घालून नीट मिसळा.हवे असल्यास १ टेबलस्पून तिळ आणि थोडीशी इलायची पावडर घालू शकता.एका ताटाला किंवा प्लॅटला तूप लावून ग्रीस करा.गरम मिश्रण ताटात ओतून पाट्याने समान पसरवा.थोडं कोमट झाल्यावर सुरीने चौकोनी किंवा इच्छित आकारात कापा.

त्यातून काय शिकलो :-

मराठीत त्याला शेवगा किंवा शेवग्याचे झाड असेही म्हणतात. मोरिंगा (Moringa oleifera) हे एक औषधी आणि अत्यंत पोषक गुणधर्म असलेले झाड आहे.
त्याच्या ,शेंगा ,पाने ,फुले ,बिया,सगळेच खाण्यासाठी किंवा औषधी उपयोगांसाठी वापरले जातात.

आलेली अडचणी :-

मोरिंगा चिक्की बनवता ना मला मोरिंगा म्हणजे काय तेच माहित नवते .

निरीक्षण

१ मोरिंगा चिक्की ची चव गोडसर व थोडी वेगळी लागली

२ चिक्की खुसखुशित व पौष्टिक होती

निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आम्हाला कळले कि मोरिंगा (शेवगा ) हे झाड केवळ भाजीपुरतेच उपुक्त नसून त्यतून केलेली चिक्की सुद्ध्द पौष्टिक आणि चविष्ट असते . त्यमुळे

आरोग्य सुधारण्यस मदत होते व स्थनिक संसाधनांचा योग्य उपयोग होतो .

खर्चे:-

मेटेरिअल	वजन	दर /kg	किमत	
शेंगदाणे	200gm	१३० rs	२६	
तीळ	120gm	200 rs	२४	
जवस	80gm	120 rs	9.6	
तूर	40gm	600 rs	12	
गस	120gm	870 rs /unit	7.45	
गुळ	400gm	45 rs	18	
पेकीन बिल	2 box	5 rs	10	
स्टीकर	2	1.5	3	
मिक्सर चार्जेस	1/2unit	10 rs / unit	5	
मोरिंगा पावडर	20gm	600 rs	12	
मजुरी			487	187.71

पाव

प्रस्तावना

पाव हा आपल्या दैनंदिन आहारातील एक महत्त्वाचा आणि लोकप्रिय खाद्यपदार्थ आहे. गव्हाचे पीठ, पाणी, यीस्ट आणि मीठ यांच्या मिश्रणातून पाव तयार केला जातो. हलका, मऊ आणि पचायला सोपा असल्यामुळे तो नाश्ता, दुपारचे जेवण आणि संध्याकाळी स्नॅक्समध्ये मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जातो.

साहित्य

१. मैदा / गव्हाचे पीठ

२. यीस्ट (Yeast)

३. साखर

४. मीठ

5. पाणी

6. तेल किंवा लोणी

कृती

एका वाटीत कोमट दूध, साखर आणि यीस्ट घाला.१० मिनिटे झाकून ठेवा.मिश्रण फसफसू लागले की यीस्ट चांगले सक्रिय झाले आहे.मोठ्या भांड्यात मैदा, मीठ एकत्र मिसळा.मध्ये खळगा करून त्यात यीस्टचे मिश्रण व थोडे कोमट पाणी घाला.मऊ, चिकट पण गुळगुळीत असे पीठ मळून घ्या.शेवटी त्यावर तेल/लोणी लावून ८–१० मिनिटे चांगले मळा.पीठाला तेल लावून भांड्यात ठेवा व झाकून ठेवा.१ ते १.५ तास उबदार जागेत ठेवून द्या.पीठ दुप्पट फुगले की झाले.फुललेले पीठ हलकेच दाबून हवाबुडबुडे काढा.समान आकाराच्या १०–१२ गोळ्या बनवाबेकिंग ट्रे ला तेल/लोणी लावा आणि गोळ्या एकमेकांच्या जवळ लावा (लाडी पावसारखे).ट्रेला ३०–४० मिनिटे झाकून ठेवापाव गोळे पुन्हा फुगतीलओव्हन १८०°C वर प्रिहीट करा.वर थोडे दूध किंवा लोणी लावल्यास पाव चमकदार होतील.१८०°C वर १५–१८ मिनिटे बेक करा.वरून सोनेरी रंग आला की पाव तयार.बाहेर काढून लगेच पावावर थोडे लोणी लावा.थंड झाल्यावर हवाबंद डब्यात ठेवा.

त्या काय शिकलो

पाव बनवता ना मी पाव कसे बनवायचे ते शिकले . व इष्ट कसे वापरायचे हे शिकलो

निष्कर्ष

पाव प्रकल्पातून आम्हाला पाव बनवण्य ची संपूर्ण प्रक्रिया समजून घेता आली पीठ मळणे, फर्मेंटेशन, आकार देणे आली बेकिग या ठप्प्य्मुळेपाव कसा तयार होतो हे प्रत्यक्ष प्रत्यक्ष अनुभव आला या प्रकल्पातून स्वच्छता , वेळेचे नियोजन ,साहित्याचे प्रकार ,सहकार्याने काम करण्याचे महत्त्व हे शिकलो.

कॉस्टिंग

मटेरियल	वजन	दर / kg	किंमत
मैदा	७ kg	40 /kg	२८०
ईस्ट	१५० gm	160/ kg	2400
साखर	150 gm	41/kg	6.15
मीठ	120 gm	15/kg	1.8
ब्रेड इम्पुअर	14 gm	130/50gm	3.64
ओव्हन चार्जेस	1/unit	14rs/unit	14.00
तेल	100gm	130/ kg	13 .00
मजुरी			342.59 119 .90 —————— 465.4969

लिंब लोणच

प्रस्तावन

लिंब लोणच ही आपल्या भारतीय खाद्यसंस्कृतीतील एक लोकप्रिय आणि पारंपरिक खाद्यप्रणाली आहे, जी चव, सुगंध आणि स्वादाचा अनोखा संगम देते. लिंबाच्या ताजी, आंबट आणि तिखट चवीमुळे लोणचं जेवणासोबत, स्नॅकसोबत किंवा विंच्यांबरोबर घेतले की ते खाणं अधिक रुचकर बनवते.

उद्देश

जेवणाची चव वाढवणे

भूक वाढवणे आणि पचनास मदत करणे

उन्हाळ्यात-हिवाळ्यात दोन्ही ऋतूंमध्ये नियमित वापरता येईल असे टिकाऊ अन्न तयार करणे

लिंबातील व्हिटॅमिन C जपून वापरणे

घरच्या घरी सुरक्षित, रसायनमुक्त लोणचं तयार करणे

साहित्य

लिंबे

मीठ

हळद

हिरवी मिरची

मेथी दाणे

हिंग

मोहरी दाणे

कढीपत्ता

तेल

लिंबाचा रस

कृती

सुरुवात लिंबापासून करूया.

• लिंबे स्वच्छ धुऊन पूर्ण कोरडी करा.
• मधोमध चार चिरे पाडा किंवा छोटे तुकडे करा.

आता मसाला तयार करूया.

• एका भांड्यात मीठ, हळद, तिखट, मेथी पूड आणि हिंग नीट मिसळा.
• हा मसाला लिंबाच्या तुकड्यांवर टाका आणि हलकेच मिक्स करा.

लिंबाला मसाला आत मुरवूया.

• मसाला लिंबात व्यवस्थित जाईल असे हलक्या हाताने ढवळा.
• आता हे मिश्रण स्वच्छ काचेच्या बरणीत भरून ठेवा.

तेलाची वेळ आली.

• ½ कप तेल गरम करून पूर्ण थंड होऊ द्या.
• थंड झालेले तेल बरणीतल्या लिंबावर ओता.
• तेलामुळे लोणचं टिकाऊ राहते.

थोडा लिंबाचा रस घालू.

• ½ कप लिंबूरस बरणीत घालून पुन्हा एकदा हलक्या हाताने हलवा.

मुरण्यासाठी ठेवू.

• बरणी बंद करून 5–7 दिवस उजेडात किंवा खोलीच्या तापमानावर ठेवा.
• दररोज एकदा हलके हलवा म्हणजे मसाला नीट लागतो.

बस्स! लोणचं तयार.

• ७ दिवसात लिंबे मऊ होतील आणि लोणचं छान चविष्ट होईल.

त्यतून क्या शिकलो

स्वच्छता आणि कोरडेपणा खूप महत्त्वाचा आहे – लिंबे, भांडी आणि बरणी पूर्ण कोरडी असली तरच लोणचं खराब होत नाही.

मसाल्याचे प्रमाण चव आणि टिकाऊपणा ठरवते – मीठ, हळद, मेथी आणि तिखट यांचे योग्य संतुलन ठेवण्याचे कौशल्य शिकले.

तेलामुळे लोणचं टिकतं – गरम करून थंड केलेले तेल घालणे हा लोणचं अधिक दिवस टिकवण्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.

लिंबाचा रस लोणचं मऊ आणि आंबट बनवतो – रसामुळे लिंबे नीट मुरतात आणि चव वाढते.

दररोज हलक्या हाताने हलवणे आवश्यक – मसाला सर्व तुकड्यांवर समान लागण्यासाठी हे खूप गरजेचे आहे.

लोणचं बनवताना संयम गरजेचा आहे – ५–७ दिवस मुरायला दिल्याशिवाय खरी चव येत नाही.

घरचे लोणचं अधिक सुरक्षित आणि स्वादिष्ट असते – कोणतेही रसायन किंवा प्रिझर्वेटिव्ह नसल्याने चव आणि आरोग्य दोन्ही उत्तम.

निष्कर्ष

लिंबाचे लोणच हे आपल्या स्वयंपाकातील सर्वाधिक लोकप्रिय आणि चव वाढवणारे पदार्थांपैकी एक आहे. साधे साहित्य, स्वच्छ पद्धत आणि योग्य मुरवणी यांचा सुंदर मेळ साधला की घरच्या घरी सहजपणे स्वादिष्ट, तिखट-आंबट लिंबाचे लोणच तयार करता येते.

मीठ, मसाले, लिंबाचा रस आणि तेल यांचे योग्य प्रमाण लोणचं टिकाऊ बनवते, तर मुरवणीची प्रक्रिया त्याला अस्सल पारंपरिक चव देते. जेवणात अगदी थोड्यासा लोणच्यानेही चव वाढते, भूक लागते आणि जेवणात एक वेगळा ताजेपणा येतो.

एकूणच, लिंबाचे लोणच हे चवीचा, परंपरेचा आणि साठवणीच्या कौशल्याचा उत्तम संगम असलेला पदार्थ आहे, जो प्रत्येक घरात वर्षानुवर्षे प्रिय मानला जातो.

चहा

प्रस्तावन

भारतामध्ये चहा चहा हा प्रत्येक घरात अविभाज घटक आहे सकाळी उठल्यापासून संध्याकाळपर्यंत कधीही यला तयार असणारा हा पेय अनेकाचा दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे या प्रोजेक्टमध्ये आपणच साधा समृद्धी आणि चविष्ट चहा कसा बनवायचा हे आपण पाहणार आहोत.

साहित्य

पाणी १००ml

दुध ३ लिटर

साखर ५ चमचा

आल (ठेचलेला ) 10gm

इलायची ४ ते ५ (ठेचून )

चहा पावडर २ चमचा

कृती

सुरुवात
│
▼
पाणी घ्या
│
▼
पाणी गरम करा
│
▼
साखर टाका? ──► (होय/नाही)
│
▼
चहा पत्ती टाका व तुम्हाला हव तस त्यत आलं, इलायची ,हे ठेचून टाका
│
▼
उकळी येऊ द्या
│
▼
दूध टाका
│
▼
पुन्हा उकळी येऊ द्या
│
▼
गॅस बंद करा
│
▼
चहा गाळून घ्या
│
▼
चहा तयार
│
▼
समाप्त

निष्कर्ष

चहा हा भारतीय संस्कृतीतील दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. त्याची चव, सुवास आणि ताजेतवाने करणारी उब मनाला आनंद देते. सकाळची सुरुवात असो, थकवा घालवायचा असो किंवा मित्रमैत्रिणींशी गप्पा – चहाचं स्थान कायम खास असतं. योग्य प्रमाणात घेतल्यास चहा ऊर्जा वाढवतो, मन ताजेतवाने करतो आणि दिवसाची सुरुवात आनंदी करतो.

कास्टिंग

मटेरियल	वजन	दर	किमंत
साखर	300 GM	42 RS	१२.६०
चहा पावडर	80 GM	51 RS	45 .60
पाणी	1.5 RT	20 RS	1.50
gas चार्जेश	90 GM	1650 \ 19KG	7.81
दुध	3.5 RT	50 RS	775.5
मजुरी ३५ %			एकून ; ३२.३८

लिंबू लोणच

१) प्रस्तावना

निंबू लोणच हे भारतीय खाद्यसंस्कृतीतील एक पारंपरिक व लोकप्रिय लोणच आहे. निंबू, मीठ, मसाले व तेल यांच्या साहाय्याने बनवले जाणारे हे लोणच चवीला आंबट-तिखट असून जेवणाची चव वाढवते. निंबूमध्ये असलेले जीवनसत्त्व ‘क’ (Vitamin C) आरोग्यास उपयुक्त असून पचनास मदत होते. ग्रामीण व शहरी भागात निंबू लोणच घरगुती पातळीवर तसेच व्यावसायिक स्वरूपात तयार केले जाते.

२) सर्वे

निंबू लोणचाविषयी माहिती मिळवण्यासाठी स्थानिक पातळीवर सर्वेक्षण करण्यात आले.
या सर्वेक्षणात खालील बाबी लक्षात आल्या:

• बहुतांश घरांमध्ये निंबू लोणच घरच्या घरी तयार केले जाते.
• चव, टिकाऊपणा व आरोग्यदृष्ट्या फायदे यामुळे निंबू लोणच अधिक पसंत केले जाते.
• काही लोक बाजारात मिळणारे लोणच वापरतात, तर अनेकजण पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेले लोणच पसंत करतात.
• मीठ व तेलाचे योग्य प्रमाण टिकाऊपणासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.

३) साहित्य निरीक्षण

निंबू लोणच तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य व त्यांचे निरीक्षण पुढीलप्रमाणे:

• निंबू: ताजे, पिकलेले व रसाळ निंबू वापरल्यास चव उत्तम येते.
• मीठ: संरक्षक म्हणून कार्य करते व लोणच खराब होण्यापासून वाचवते.
• मसाले: मोहरी, हिंग, हळद, मिरची पावडर इ. मसाले चव व सुगंध वाढवतात.
• तेल: लोणच टिकवण्यासाठी व चव संतुलित करण्यासाठी उपयोगी ठरते.

साहित्याची स्वच्छता व योग्य प्रमाणात वापर केल्यास लोणच दीर्घकाळ टिकते, हे निरीक्षणातून स्पष्ट झाले.

४) निष्कर्ष

निंबू लोणच हे चविष्ट, पौष्टिक व टिकाऊ असे पारंपरिक अन्नपदार्थ आहे. योग्य साहित्य, स्वच्छता व पद्धत वापरल्यास घरगुती पातळीवर उत्तम दर्जाचे लोणच तयार करता येते. निंबू लोणचामुळे जेवणाची चव वाढते तसेच आरोग्यालाही फायदे होतात. त्यामुळे निंबू लोणचाचे भारतीय आहारातील महत्त्व अधोरेखितराही

रागी बाईट्स

१) प्रस्तावना

रागी (नाचणी) हे एक पौष्टिक तृणधान्य असून त्यामध्ये कॅल्शियम, लोह, तंतुमय घटक व प्रथिने भरपूर प्रमाणात असतात. सध्याच्या काळात आरोग्यदृष्ट्या फायदेशीर व पौष्टिक पदार्थांना मोठी मागणी आहे. रागी बाईट्स हा असा एक आधुनिक व पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे जो मुलांपासून प्रौढांपर्यंत सर्वांना आवडतो. चवीसोबत पोषणमूल्य जपणारा हा पदार्थ घरगुती तसेच व्यावसायिक पातळीवर तयार करता येतो.

२) सर्वे

रागी बाईट्सविषयी माहिती मिळवण्यासाठी परिसरातील लोकांचा छोटेखानी सर्वे करण्यात आला.
सर्वेक्षणातून पुढील निरीक्षणे नोंदवली गेली:

• अनेक लोकांना रागीचे आरोग्यदृष्ट्या फायदे माहिती आहेत.
• मुलांसाठी पौष्टिक स्नॅक्स म्हणून रागी बाईट्सला पसंती दिली जाते.
• काही लोक पारंपरिक पदार्थांपेक्षा आधुनिक पद्धतीने तयार केलेले रागी पदार्थ अधिक स्वीकारतात.
• बाजारातील स्नॅक्सपेक्षा घरगुती, तेल कमी असलेले पदार्थ लोक अधिक पसंत करतात.

३) उद्देश

रागी बाईट्स तयार करण्यामागील मुख्य उद्देश पुढीलप्रमाणे:

• रागीचे पोषणमूल्य जपून चविष्ट पदार्थ तयार करणे.
• मुलांना व तरुणांना पौष्टिक स्नॅक्सची सवय लावणे.
• पारंपरिक धान्यांचा आहारात अधिक समावेश करणे.
• घरगुती पातळीवर आरोग्यदायी व कमी खर्चिक पदार्थ तयार करणे.

४) साहित्य निरीक्षण

रागी बाईट्स तयार करण्यासाठी वापरलेले साहित्य व त्यांचे निरीक्षण:

• रागी पीठ: ताजे व बारीक दळलेले असल्यास बाईट्स मऊ व चविष्ट होतात.
• भाजीपाला (कांदा, गाजर, कोथिंबीर): चव, रंग व पौष्टिकता वाढवतात.
• मसाले (मीठ, मिरची पावडर, जिरे): स्वाद वाढवण्यासाठी आवश्यक.
• तेल: बाईट्स तळण्यासाठी किंवा शॅलो फ्रायसाठी वापरले जाते; कमी तेल वापरल्यास पदार्थ अधिक आरोग्यदायी ठरतो.

साहित्याचे प्रमाण योग्य ठेवल्यास रागी बाईट्स कुरकुरीत व स्वादिष्ट बनतात.

५) निष्कर्ष

रागी बाईट्स हा एक पौष्टिक, चविष्ट व आरोग्यदायी खाद्यपदार्थ आहे. पारंपरिक रागीचा आधुनिक स्वरूपात वापर केल्यामुळे तो सर्व वयोगटांना आवडतो. योग्य पद्धत व साहित्य वापरल्यास घरच्या घरी सहज तयार करता येणारा हा पदार्थ संतुलित आहारासाठी उपयुक्त आहे. त्यामुळे रागी बाईट्सचा दैनंदिन आहारात समावेश करणे लाभदायक ठरते

मिलेटस CHOCOLATE

१) प्रस्तावना

मिलेट्स (भरड धान्ये) ही पोषणमूल्यांनी समृद्ध असून त्यामध्ये तंतुमय घटक, खनिजे व प्रथिने मोठ्या प्रमाणात असतात. सध्याच्या काळात आरोग्यदायी व नैसर्गिक पदार्थांची मागणी वाढत आहे. चॉकलेट हा सर्व वयोगटांना आवडणारा पदार्थ असून मिलेट्सचा वापर करून तयार केलेले चॉकलेट हे चव आणि पोषण यांचा उत्कृष्ट संगम आहे. मिलेट्स चॉकलेटमुळे जंक फूडऐवजी पौष्टिक पर्याय उपलब्ध होतो.

२) सर्वे

मिलेट्स चॉकलेटविषयी माहिती मिळवण्यासाठी स्थानिक पातळीवर सर्वेक्षण करण्यात आले.
या सर्वेक्षणातून पुढील बाबी समोर आल्या:

• बहुतांश लोकांना मिलेट्सचे आरोग्यदायी फायदे माहिती आहेत.
• मुलांसाठी पौष्टिक गोड पदार्थाची गरज असल्याचे मत अनेकांनी व्यक्त केले.
• बाजारात उपलब्ध असलेल्या चॉकलेटमध्ये साखर व कृत्रिम घटक जास्त असल्याचे लोकांचे मत आहे.
• घरगुती पातळीवर तयार केलेले मिलेट्स चॉकलेट स्वीकारण्याची तयारी अनेकांनी दर्शवली.

३) साहित्य

मिलेट्स चॉकलेट तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• रागी / ज्वारी / बाजरी पीठ (भाजलेले)
• कोको पावडर
• गूळ पावडर / खजूर पेस्ट
• दूध / नारळ दूध
• तूप / बटर
• सुकामेवा (काजू, बदाम – ऐच्छिक)
• वेलची पावडर (चवीसाठी)

४) कृती

1. प्रथम मिलेट्स पीठ मंद आचेवर हलकेसे भाजून घ्यावे.
2. एका पातेल्यात तूप गरम करून त्यात दूध घालावे.
3. त्यात गूळ पावडर किंवा खजूर पेस्ट घालून विरघळू द्यावी.
4. आता भाजलेले मिलेट्स पीठ व कोको पावडर घालून सतत ढवळावे.
5. मिश्रण घट्ट झाल्यावर त्यात वेलची पावडर व सुकामेवा घालावा.
6. मिश्रण साच्यात ओतून थंड होऊ द्यावे.
7. थंड झाल्यावर चौकोनी तुकडे करून मिलेट्स चॉकलेट तयार होते.

५) उद्देश

मिलेट्स चॉकलेट तयार करण्यामागील उद्देश पुढीलप्रमाणे:

• मिलेट्सचा आहारात समावेश वाढवणे.
• आरोग्यदायी व नैसर्गिक घटकांचा वापर करून चॉकलेट तयार करणे.
• मुलांना पौष्टिक गोड पदार्थ उपलब्ध करून देणे.
• घरगुती व लघुउद्योग पातळीवर नवीन उत्पादनाची संधी निर्माण करणे.

६) निरीक्षण

• मिलेट्स पीठ योग्य प्रमाणात भाजल्यास चॉकलेटला चांगला स्वाद येतो.
• गूळ किंवा खजूर वापरल्यामुळे चॉकलेट नैसर्गिक गोड लागते.
• साच्यात ओतल्यानंतर योग्य वेळ थंड केल्यास चॉकलेट नीट आकार घेते.
• कृत्रिम रंग किंवा संरक्षकांशिवायही चॉकलेट टिकाऊ राहते (मर्यादित कालावधीसाठी).

७) निष्कर्ष

मिलेट्स चॉकलेट हे चविष्ट, पौष्टिक व आरोग्यदायी असे आधुनिक खाद्यपदार्थ आहे. पारंपरिक मिलेट्सचा नाविन्यपूर्ण पद्धतीने वापर केल्यामुळे ते सर्व वयोगटांना आवडते. योग्य साहित्य व पद्धतीने तयार केल्यास मिलेट्स चॉकलेट हे संतुलित आहारासाठी उपयुक्त असून आरोग्यदायी जीवनशैलीस चालना देते.

मिलेट्स लाडू

प्रस्तावना

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात लोक जंक फूडचा जास्त वापर करत आहेत, ज्यामुळे आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत आहे. यावर उत्तम उपाय म्हणजे मिलेट्स (तृणधान्ये). ज्वारी, बाजरी, रागी, नाचणी यांसारखी मिलेट्स पौष्टिक, फायबरयुक्त आणि पचायला हलकी असतात.
मिलेट्सपासून बनवलेले लाडू हे चविष्ट, पौष्टिक व ऊर्जा देणारे असतात. त्यामुळे आरोग्यदायी आहार म्हणून मिलेट्स लाडूंचा वापर वाढत आहे.

साहित्य

• ज्वारी / बाजरी / रागी पीठ
• गूळ
• तूप
• शेंगदाणे
• तीळ
• वेलची पूड
• सुकामेवा (काजू, बदाम – ऐच्छिक)

निरीक्षण

• मिलेट्स भाजल्यावर छान सुगंध येतो
• गुळामुळे लाडूंना नैसर्गिक गोडवा मिळतो
• लाडू बनवताना मिश्रण कोमट असावे
• हे लाडू दीर्घकाळ टिकतात
• खाल्ल्यानंतर पोट भरल्यासारखे वाटते

निष्कर्ष

मिलेट्स लाडू हे आरोग्यदायी, चविष्ट आणि पौष्टिक आहेत.
यामध्ये भरपूर फायबर, लोह, कॅल्शियम व ऊर्जा असते.
हे लाडू लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वांसाठी उपयुक्त आहेत.
नियमित सेवन केल्यास आरोग्य सुधारते व आजारांपासून संरक्षण मिळते.

तीळाची चिक्की

१) प्रस्तावना

तीळ ही एक पौष्टिक व आरोग्यदायी खाद्यपदार्थ आहे. हिवाळ्यात तीळ खाल्ल्याने शरीराला उष्णता मिळते. तीळ आणि गूळ यापासून बनवलेली तीळाची चिक्की ही स्वादिष्ट व पौष्टिक असते. ग्रामीण भागात ती विशेषतः मकरसंक्रांतीला बनवली जाते.

२) उद्देश

1. तीळाचे पोषणमूल्य समजून घेणे
2. घरच्या घरी चिक्की तयार करणे
3. आरोग्यदायी पदार्थांचा वापर वाढवणे
4. पारंपरिक खाद्यसंस्कृती जपणे
5. मुलांमध्ये पौष्टिक आहाराची सवय लावणे

३) साहित्य

• पांढरे / काळे तीळ
• गूळ
• तूप
• वेलची पूड (ऐच्छिक)
• पाणी (थोडेसे)

४) कृती

1. प्रथम तीळ स्वच्छ करून हलके भाजून घ्यावेत.
2. कढईत गूळ घेऊन मंद आचेवर वितळवावा.
3. गूळ वितळल्यावर त्यात तीळ व थोडे तूप घालावे.
4. मिश्रण चांगले ढवळून सपाट पाटावर पसरवावे.
5. थंड झाल्यावर त्याचे तुकडे कापावेत.

५) निरीक्षण

• तीळ भाजल्यावर छान वास येतो
• गूळ गरम असताना चिकट होतो
• मिश्रण थंड झाल्यावर कडक होते
• चिक्की चविष्ट व कुरकुरीत लागते
• दीर्घकाळ टिकते

६) निष्कर्ष

तीळाची चिक्की ही पौष्टिक, ऊर्जा देणारी व आरोग्यास लाभदायक आहे.
तीळामध्ये कॅल्शियम, लोह व प्रथिने भरपूर प्रमाणात असतात.
हिवाळ्यात चिक्की खाल्ल्याने शरीर बळकट राहते.
म्हणून घरगुती व नैसर्गिक पदार्थांचा वापर करणे फायदेशीर आहे.

शेंगदाणा हा पोषणमूल्यांनी भरलेला व सहज उपलब्ध असलेला पदार्थ आहे. शेंगदाणे व गूळ वापरून तयार केली जाणारी शेंगदाणा चिक्की ही चविष्ट, स्वस्त आणि आरोग्यदायी असते. विशेषतः हिवाळ्यात ही चिक्की खाल्ल्याने शरीराला उष्णता व ऊर्जा मिळते.

शेंगदाणा चिक्की

प्रस्तावना

1. शेंगदाण्याचे पोषणमूल्य समजून घेणे
2. घरच्या घरी चिक्की बनवण्याची पद्धत शिकणे
3. आरोग्यदायी पदार्थांचा वापर वाढवणे
4. पारंपरिक खाद्यसंस्कृती जपणे
5. जंक फूडऐवजी पौष्टिक पदार्थ खाण्याची सवय लावणे

साहित्य

• शेंगदाणे
• गूळ
• तूप
• पाणी (थोडेसे)
• वेलची पूड (ऐच्छिक)

कृती

1. शेंगदाणे भाजून सोलून घ्यावेत.
2. कढईत गूळ घालून मंद आचेवर वितळवावा.
3. गूळ वितळल्यावर त्यात तूप व शेंगदाणे घालावेत.
4. मिश्रण नीट ढवळून पाटावर पसरवावे.
5. थंड झाल्यावर त्याचे तुकडे कापावेत.

निरीक्षण

• शेंगदाणे भाजल्यावर खमंग वास येतो
• गूळ गरम असताना चिकट होतो
• थंड झाल्यावर चिक्की कडक होते
• चिक्की चविष्ट व कुरकुरीत लागते
• बराच काळ टिकते

निष्कर्ष

शेंगदाणा चिक्की ही पौष्टिक, ऊर्जा देणारी व आरोग्यास उपयुक्त आहे.
यामध्ये प्रथिने, लोह व कॅल्शियम भरपूर प्रमाणात असते.
ही चिक्की लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांसाठी उपयुक्त आहे.
म्हणून आपण नेहमी घरगुती व नैसर्गिक पदार्थांचा वापर केला

अननस चॉकलेट

प्रस्तावना

अननस (Ananas) हे एक चवदार व पौष्टिक फळ आहे. चॉकलेटमध्ये अननस मिसळून एक नवीन व आकर्षक खाद्यपदार्थ तयार करता येतो. अननसाचा आंबट-गोड स्वाद आणि चॉकलेटची गोड चव एकत्र येऊन चविष्ट अननस चॉकलेट तयार होते. हा पदार्थ घरगुती तसेच लघुउद्योगासाठी उपयुक्त आहे.

उद्देश

• अननस चॉकलेट तयार करण्याची पद्धत शिकणे
• फळे व चॉकलेट यांचे प्रक्रिया तंत्र समजून घेणे
• चव, रंग व पोत यामध्ये बदल कसा होतो हे पाहणे
• लघुउद्योग/स्वयंरोजगाराची माहिती मिळवणे

साहित्य

• डार्क / मिल्क चॉकलेट – 200 ग्रॅम
• सुकवलेले अननसाचे तुकडे – ½ कप
• साखर – आवश्यकतेनुसार
• तूप / बटर – 1 चमचा
• चॉकलेट मोल्ड किंवा ट्रे
• गॅस / इंडक्शन
• भांडे व चमचा

कृती

1. चॉकलेटचे छोटे तुकडे करून डबल बॉयलर पद्धतीने वितळवावे.
2. वितळलेल्या चॉकलेटमध्ये 1 चमचा तूप/बटर घालावे.
3. सुकवलेले अननसाचे छोटे तुकडे त्यात मिसळावेत.
4. मिश्रण चांगले हलवून मोल्ड किंवा ट्रेमध्ये ओतावे.
5. ट्रे फ्रिजमध्ये 30–40 मिनिटे ठेवावी.
6. चॉकलेट घट्ट झाल्यावर मोल्डमधून काढावे.

निरीक्षण

• चॉकलेट पूर्णपणे वितळून गुळगुळीत झाले.
• अननसाचे तुकडे चॉकलेटमध्ये समान पसरले.
• चॉकलेट घट्ट झाल्यावर आकर्षक रंग व सुगंध दिसून आला.
• चवीला गोड व किंचित आंबटपणा जाणवला.

निष्कर्ष

या प्रयोगातून चविष्ट व पौष्टिक अननस चॉकलेट यशस्वीरीत्या तयार झाले. योग्य साहित्य व पद्धत वापरल्यास घरच्या घरी चांगल्या प्रतीचे चॉकलेट बनवता येते. =

आवळा सुपारी

प्रस्तावना

आवळा हा व्हिटॅमिन C ने समृद्ध असा औषधी फळ आहे. आवळ्याची प्रक्रिया करून सुपारी तयार केल्यास ती चवदार, टिकाऊ व आरोग्यास उपयुक्त ठरते. आवळा सुपारीचा वापर मुखशुद्धीसाठी तसेच पचन सुधारण्यासाठी केला जातो. हा पदार्थ घरगुती व लघुउद्योगासाठी उपयुक्त आहे.

उद्देश

• आवळा सुपारी तयार करण्याची पद्धत शिकणे
• आवळ्याची प्रक्रिया व साठवण तंत्र समजून घेणे
• चव व टिकाव कसा वाढतो हे पाहणे
• स्वयंरोजगाराची संधी समजून घेणे

साहित्य

• ताजा आवळा – ½ किलो
• साखर – 200 ग्रॅम
• मीठ – चिमूटभर
• काळी मिरी पूड – ½ चमचा
• जिरे पूड – ½ चमचा
• वेलची पूड – ½ चमचा
• लिंबाचा रस – 1 चमचा
• पाणी – आवश्यकतेनुसार
• सुरी, भांडे, गॅस

कृती

1. आवळे स्वच्छ धुऊन छोटे तुकडे करावेत.
2. भांड्यात पाणी उकळवून त्यात आवळ्याचे तुकडे 5–10 मिनिटे शिजवावेत.
3. शिजलेले आवळे गाळून थंड करावेत.
4. त्यात साखर, मीठ व सर्व मसाले मिसळावेत.
5. मिश्रण मंद आचेवर थोडा वेळ गरम करावे.
6. तयार आवळा सुपारी थंड झाल्यावर हवाबंद डब्यात साठवावी.

निरीक्षण

• आवळ्याचा कडूपणा कमी झाला.
• साखर व मसाल्यांमुळे चव सुधारली.
• सुपारी टिकाऊ व चवदार झाली.
• सुगंध आकर्षक वाटला.

निष्कर्ष

या प्रयोगातून चविष्ट व आरोग्यदायी आवळा सुपारी यशस्वीरीत्या तयार झाली. योग्य प्रक्रिया केल्यास आवळ्याचा टिकाव वाढतो.

कप केक

प्रस्तावना

कप केक हा ओव्हनमध्ये किंवा कुकरमध्ये तयार केला जाणारा गोड पदार्थ आहे. पीठ, साखर, अंडी/दूध व बटर यांच्या मिश्रणातून कप केक बनवला जातो. लहान आकारामुळे कप केक आकर्षक दिसतो व सर्व वयोगटांमध्ये आवडीचा पदार्थ आहे. हा पदार्थ घरगुती तसेच लघुउद्योगासाठी उपयुक्त आहे.

उद्देश

• कप केक तयार करण्याची पद्धत शिकणे
• बेकिंग प्रक्रियेची माहिती मिळवणे
• योग्य प्रमाणात साहित्य वापरण्याचे महत्त्व समजणे
• खाद्यप्रक्रिया व स्वयंरोजगाराची ओळख होणे

साहित्य

• मैदा – 1 कप
• साखर – ½ कप
• बटर / तेल – ½ कप
• दूध – ½ कप
• बेकिंग पावडर – 1 चमचा
• बेकिंग सोडा – ¼ चमचा
• व्हॅनिला एसन्स – 1 चमचा
• कप केक मोल्ड / पेपर कप
• ओव्हन / कुकर

कृती

1. मैदा, बेकिंग पावडर व बेकिंग सोडा चाळून घ्यावे.
2. दुसऱ्या भांड्यात बटर व साखर एकत्र फेटावे.
3. त्यात दूध व व्हॅनिला एसन्स घालावे.
4. हळूहळू मैद्याचे मिश्रण त्यात मिसळावे.
5. तयार मिश्रण कप केक मोल्डमध्ये ओतावे.
6. ओव्हनमध्ये 180°C तापमानावर 20–25 मिनिटे बेक करावे
   (कुकरमध्ये 30 मिनिटे).
7. थंड झाल्यावर कप केक सर्व्ह करावे.

निरीक्षण

• बेकिंग दरम्यान केक फुगले.
• केक मऊ व स्पंजी झाला.
• रंग सोनेरी झाला.
• चव गोड व सुगंधी वाटली.

निष्कर्ष

या प्रयोगातून स्वादिष्ट व आकर्षक कप केक यशस्वीरीत्या तयार झाला. योग्य साहित्य व तापमान ठेवल्यास चांगल्या प्रतीचा कप केक बनतो. रताळ्याचा हलवा

रताळ्याचा हलवा

१) प्रस्तावना

रताळा हा पौष्टिक कंदमूळ आहे. त्यामध्ये कार्बोहायड्रेट, फायबर, जीवनसत्त्व A व C मुबलक प्रमाणात असतात. रताळ्यापासून तयार होणारा रताळ्याचा हलवा हा चविष्ट, पौष्टिक व पचनास हलका असा पदार्थ आहे. सण-समारंभ तसेच घरगुती उपयोगासाठी हा हलवा तयार केला जातो.

२) उद्देश

1. रताळ्याचा वापर करून पौष्टिक पदार्थ तयार करणे.
2. हलवा बनवण्याची योग्य पद्धत शिकणे.
3. स्वयंपाकातील स्वच्छता व सुरक्षितता पाळणे.
4. चव, रंग व पोत यांचे निरीक्षण करणे.

३) साहित्य

1. रताळे – २ ते ३ (मध्यम आकाराचे)
2. साखर / गूळ – १ कप
3. तूप – २ ते ३ टेबलस्पून
4. दूध – ½ कप (ऐच्छिक)
5. वेलची पूड – ½ टीस्पून
6. काजू, बदाम, मनुका – थोडेसे
7. पाणी – आवश्यकतेनुसार

४) कृती

1. रताळे स्वच्छ धुवून उकडून सोलून घ्यावेत.
2. उकडलेले रताळे किसून किंवा मॅश करून घ्यावेत.
3. कढईत तूप गरम करून त्यात किसलेले रताळे घालावेत.
4. मंद आचेवर सतत ढवळत रताळे परतावे.
5. त्यात दूध घालून मिश्रण घट्ट होईपर्यंत शिजवावे.
6. नंतर साखर/गूळ घालून नीट मिसळावे.
7. वेलची पूड व सुका मेवा घालावा.
8. तूप सुटू लागल्यावर गॅस बंद करावा.
9. गरमागरम रताळ्याचा हलवा तयार होतो.

५) निरीक्षण

1. शिजवल्यावर रताळ्यांचा रंग आकर्षक दिसतो.
2. साखर/गूळ घातल्यावर हलव्याची चव वाढते.
3. तूप सुटल्यावर हलवा योग्यरीत्या शिजल्याचे लक्षात येते.
4. हलव्याचा सुगंध व पोत चांगला आढळतो.

खजूर चॉकलेट

प्रस्तावना :

खजूर हा पौष्टिक व नैसर्गिक गोड पदार्थ आहे. चॉकलेटसोबत खजूर एकत्र करून चविष्ट व आरोग्यदायी खजूर चॉकलेट तयार करता येते. हे घरच्या घरी सहज करता येते व लहान-मोठ्यांना आवडते.

उद्देश :

1. खजूर वापरून चॉकलेट तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे.
2. नैसर्गिक व पौष्टिक गोड पदार्थ बनवणे.
3. स्वयंपाक कौशल्य वाढवणे.

साहित्य :

1. खजूर – 200 ग्रॅम
2. कोको पावडर / डार्क चॉकलेट – 2 चमचे / 100 ग्रॅम
3. तूप किंवा बटर – 1 चमचा
4. काजू / बदाम (किसलेले) – 2 चमचे
5. वेलची पूड – चिमूटभर
6. गॅस, कढई, चमचा

कृती :

1. खजूर बिया काढून बारीक चिरून किंवा मिक्सरमध्ये वाटून घ्यावे.
2. कढईत तूप/बटर गरम करून त्यात खजूर घालावा.
3. खजूर नरम होईपर्यंत सतत ढवळावे.
4. त्यात कोको पावडर किंवा वितळवलेले डार्क चॉकलेट घालावे.
5. काजू, बदाम व वेलची पूड मिसळावी.
6. मिश्रण घट्ट झाल्यावर गॅस बंद करावा.
7. मिश्रण साच्यात ओतून थंड होऊ द्यावे.
8. सेट झाल्यावर खजूर चॉकलेट तयार.

निरीक्षण :

1. खजूर गरम केल्यावर मऊ व चिकट झाला.
2. चॉकलेट मिसळल्यावर रंग गडद व आकर्षक झाला.
3. थंड झाल्यावर चॉकलेट व्यवस्थित सेट झाले.

निष्कर्ष : खजूर चॉकलेट कमी साखरेत, पौष्टिक व चविष्ट तयार झाले. घरच्या घरी कमी खर्चात व सोप्या पद्धतीने खजूर चॉकलेट बनवता येते.

आइस केक

प्रस्तावना :

आइस केक हा थंड व चविष्ट गोड पदार्थ आहे. बिस्किटे, क्रीम व दूध वापरून फ्रीजमध्ये सेट करून हा केक तयार केला जातो. उन्हाळ्यात आइस केक विशेष लोकप्रिय आहे.

उद्देश :

1. आइस केक तयार करण्याची सोपी पद्धत शिकणे.
2. घरच्या घरी थंड गोड पदार्थ बनवणे.
3. स्वयंपाकातील कौशल्य वाढवणे.

साहित्य :

1. बिस्किटे (मॅरी / डाइजेस्टिव) – 2 पाकिटे
2. फ्रेश क्रीम / व्हीप्ड क्रीम – 1 कप
3. थंड दूध – ½ कप
4. साखर – 2–3 चमचे
5. चॉकलेट सिरप / कोको पावडर – 2 चमचे
6. ड्रायफ्रुट्स (काजू, बदाम) – सजावटीसाठी
7. साचा (मोल्ड)
8. फ्रीज

कृती :

1. एका भांड्यात क्रीम व साखर एकत्र फेटून घ्यावी.
2. बिस्किटे थोडी थोडी दुधात बुडवून घ्यावीत.
3. साच्यात आधी बिस्किटांचा थर लावावा.
4. त्यावर क्रीम पसरवावी व चॉकलेट सिरप घालावा.
5. असे 2–3 थर तयार करावेत.
6. वरून ड्रायफ्रुट्स टाकावेत.
7. साचा फ्रीजमध्ये 4–5 तास ठेवावा.
8. सेट झाल्यावर आइस केक तयार.

निरीक्षण :

1. फ्रीजमध्ये ठेवल्यावर केक व्यवस्थित सेट झाला.
2. बिस्किटे मऊ झाली व क्रीमसोबत चांगली मिसळली.
3. केक थंड, मऊ व चविष्ट झाला.

निष्कर्ष :

आइस केक कमी वेळात, कमी साहित्य वापरून तयार होतो. तो थंड, रुचकर व सर्वांना आवडणारा गोड पदार्थ आहे. घरच्या घरी सहज बनवता येतो.

आवळा लोणचं

प्रस्तावना :

आवळा हा जीवनसत्त्व ‘C’ ने समृद्ध असा फळप्रकार आहे. आवळ्यापासून तयार केलेले लोणचं आरोग्यास उपयुक्त असून जेवणाची चव वाढवते. घरगुती पद्धतीने स्वच्छतेने लोणचं तयार करता येते.

उद्देश :

1. आवळा लोणचं तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. आवळ्याचे पौष्टिक गुण जतन करणे.
3. घरगुती अन्नप्रक्रिया कौशल्य वाढवणे.

साहित्य :

1. आवळा – 500 ग्रॅम
2. मीठ – चवीनुसार
3. हळद – 1 चमचा
4. मोहरी डाळ – 2 चमचे
5. मेथी दाणे – 1 चमचा
6. लाल तिखट – 1–2 चमचे
7. हिंग – चिमूटभर
8. तेल – 1 कप (मोहरीचे/शेंगदाण्याचे)
9. कढई, स्वच्छ बाटली

कृती :

1. आवळे स्वच्छ धुऊन उकळून घ्यावेत.
2. थंड झाल्यावर आवळ्याच्या फोडी कराव्यात.
3. कढईत तेल गरम करून त्यात मोहरी डाळ, मेथी दाणे टाकावेत.
4. हळद, लाल तिखट व हिंग घालून मिश्रण गॅस बंद करावा.
5. आवळ्याच्या फोडींमध्ये मीठ व मसाल्याचे मिश्रण घालून नीट मिसळावे.
6. तयार लोणचं स्वच्छ, कोरड्या बाटलीत भरावे.

निरीक्षण :

1. आवळे उकळल्यावर मऊ झाले.
2. मसाले तेलात परतल्यावर सुगंध छान आला.
3. काही दिवसांनी लोणचं अधिक चविष्ट झाले.

निष्कर्ष :

आवळा लोणचं पौष्टिक, चविष्ट व टिकाऊ तयार झाले. योग्य स्वच्छता व प्रमाण पाळल्यास लोणचं दीर्घकाळ साठवता येते.

आवळा कॅंडी

प्रस्तावना :

आवळा हा जीवनसत्त्व ‘C’ ने भरपूर असलेला फळप्रकार आहे. आवळ्यापासून तयार केलेली कॅंडी चविष्ट असून आरोग्यास उपयुक्त आहे. ही कॅंडी घरच्या घरी स्वच्छतेने व सोप्या पद्धतीने तयार करता येते.

उद्देश :

1. आवळा कॅंडी तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे.
2. आवळ्याचे पौष्टिक घटक जतन करणे.
3. घरगुती अन्नप्रक्रिया कौशल्य वाढवणे.

साहित्य :

1. आवळा – 500 ग्रॅम
2. साखर – 500 ग्रॅम
3. पाणी – आवश्यकतेनुसार
4. मीठ – चिमूटभर (ऐच्छिक)
5. वेलची पूड – चिमूटभर
6. भांडी, चाकू, स्वच्छ कापड

कृती :

1. आवळे स्वच्छ धुऊन उकळून घ्यावेत.
2. थंड झाल्यावर आवळ्याच्या फोडी कराव्यात.
3. एका भांड्यात साखर व पाणी घेऊन पाक तयार करावा.
4. पाकात आवळ्याच्या फोडी घालून काही वेळ उकळाव्यात.
5. गॅस बंद करून मिश्रण 24 तास तसेच ठेवावे.
6. दुसऱ्या दिवशी फोडी काढून उन्हात/छायेत वाळवाव्यात.
7. वाळल्यावर आवळा कॅंडी तयार.

निरीक्षण :

1. उकळल्यावर आवळे मऊ झाले.
2. साखरेच्या पाकामुळे आवळ्याची चव गोड झाली.
3. वाळवल्यावर कॅंडी टिकाऊ झाली.

निष्कर्ष :

आवळा कॅंडी पौष्टिक, चविष्ट व दीर्घकाळ टिकणारी तयार झाली. घरच्या घरी कमी खर्चात आरोग्यदायी कॅंडी बनवता येते.

पेरूची आईस्क्रीम

प्रस्तावना :

पेरू हे जीवनसत्त्व ‘C’ ने समृद्ध फळ आहे. पेरूपासून तयार केलेली आईस्क्रीम चविष्ट, थंड व आरोग्यदायी असते. उन्हाळ्यात ही आईस्क्रीम विशेष आवडीने खाल्ली जाते.

उद्देश :

1. पेरूची आईस्क्रीम तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. फळांपासून थंड गोड पदार्थ बनवण्याचे कौशल्य वाढवणे.
3. पौष्टिक व स्वादिष्ट आईस्क्रीम तयार करणे.

साहित्य :

1. पिकलेले पेरू – 3 ते 4
2. साखर – ½ कप
3. दूध – 1 कप
4. फ्रेश क्रीम – ½ कप
5. लिंबाचा रस – 1 चमचा
6. मीठ – चिमूटभर
7. मिक्सर, गाळणी, साचा
8. फ्रीज

कृती :

1. पेरू स्वच्छ धुऊन सोलून तुकडे करावेत.
2. मिक्सरमध्ये पेरू, साखर व दूध घालून वाटावे.
3. हे मिश्रण गाळणीने गाळून बिया काढून टाकाव्यात.
4. त्यात क्रीम, लिंबाचा रस व चिमूटभर मीठ घालून नीट मिसळावे.
5. मिश्रण साच्यात ओतावे.
6. साचा फ्रीजमध्ये 6–7 तास ठेवावा.
7. सेट झाल्यावर पेरूची आईस्क्रीम तयार.

निरीक्षण :

1. मिश्रण गुळगुळीत व सुगंधी झाले.
2. फ्रीजमध्ये ठेवल्यावर आईस्क्रीम व्यवस्थित सेट झाली.
3. आईस्क्रीम चवदार, थंड व ताजेतवानी झाली.

निष्कर्ष :

पेरूची आईस्क्रीम घरच्या घरी सोप्या पद्धतीने तयार करता येते. ती पौष्टिक, चविष्ट व आरोग्यास फायदेशीर आहे.

उपास इडली प्रीमिक्स

प्रस्तावना :

उपासाच्या दिवशी खाता येईल असा हलका, पचायला सोपा व पौष्टिक पदार्थ म्हणजे उपास इडली. उपास इडली प्रीमिक्समुळे कमी वेळात स्वच्छ व सोप्या पद्धतीने इडली तयार करता येते.

उद्देश :

1. उपास इडली प्रीमिक्स तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. उपासासाठी योग्य व पौष्टिक अन्न तयार करणे.
3. वेळ व श्रम वाचवणे.

साहित्य :

1. सामा तांदूळ (वरई) पीठ – 1 कप
2. राजगिरा पीठ – ½ कप
3. शेंगदाणे (भाजलेले, दळलेले) – ¼ कप
4. जिरे – 1 चमचा
5. मीठ – उपासासाठी योग्य प्रमाणात
6. ईनो / फळांचा सोडा – 1 चमचा
7. पाणी / दही – आवश्यकतेनुसार
8. इडली साचे, स्टीमर

कृती :

1. एका भांड्यात सर्व पीठे एकत्र करून नीट मिसळावीत.
2. त्यात दळलेले शेंगदाणे, जिरे व मीठ घालावे.
3. हे मिश्रण कोरडे प्रीमिक्स म्हणून साठवता येते.
4. इडली बनवताना आवश्यक तेवढा प्रीमिक्स घ्यावा.
5. त्यात पाणी किंवा दही घालून घट्टसर पीठ तयार करावे.
6. शेवटी ईनो घालून हलक्या हाताने मिसळावे.
7. साच्यात ओतून 10–12 मिनिटे वाफवावे.

निरीक्षण :

1. प्रीमिक्समधून पीठ पटकन तयार झाले.
2. वाफवल्यावर इडल्या मऊ व फुललेल्या झाल्या.
3. चव हलकी व पचायला सोपी होती.

निष्कर्ष :

उपास इडली प्रीमिक्समुळे कमी वेळात स्वादिष्ट व पौष्टिक इडल्या तयार होतात

चिंच लोणचं

प्रस्तावना :

चिंच ही आंबट चवीची व पचनास उपयुक्त फळ आहे. चिंचेपासून तयार केलेले लोणचं जेवणाची चव वाढवते व दीर्घकाळ टिकते. घरच्या घरी स्वच्छतेने हे लोणचं तयार करता येते.

उद्देश :

1. चिंच लोणचं तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. चिंचेचे पौष्टिक गुण जतन करणे.
3. घरगुती अन्नप्रक्रिया कौशल्य वाढवणे.

साहित्य :

1. पिकलेली चिंच – 250 ग्रॅम
2. मीठ – चवीनुसार
3. गूळ – 100 ग्रॅम
4. लाल तिखट – 1–2 चमचे
5. मोहरी डाळ – 1 चमचा
6. मेथी दाणे – ½ चमचा
7. हिंग – चिमूटभर
8. तेल – ½ कप
9. कढई, स्वच्छ काचेची बाटली

कृती :

1. चिंच स्वच्छ करून पाण्यात भिजवावी.
2. मऊ झाल्यावर बिया व तंतू काढून घ्यावेत.
3. कढईत तेल गरम करून मोहरी डाळ व मेथी दाणे परतावे.
4. त्यात हिंग, लाल तिखट व मीठ घालावे.
5. चिंच व गूळ घालून मिश्रण घट्ट होईपर्यंत शिजवावे.
6. गार झाल्यावर लोणचं बाटलीत भरावे.

निरीक्षण :

1. चिंच मऊ झाल्याने लगदा सहज वेगळा झाला.
2. गूळ व मसाल्यांमुळे चव आंबट-गोड झाली.
3. लोणचं घट्ट व सुगंधी तयार झाले.

निष्कर्ष :

चिंच लोणचं चविष्ट, टिकाऊ व पचनास उपयुक्त तयार झाले. योग्य प्रमाण व स्वच्छतेमुळे लोणचं दीर्घकाळ साठवता येते.

पेठा

प्रस्तावना :

पेठा हा कोहळा पासून तयार केला जाणारा एक गोड पदार्थ आहे. हा पदार्थ उत्तर भारतात विशेषतः प्रसिद्ध असून घरगुती पातळीवरही सहज तयार करता येतो. पेठा स्वादिष्ट, पचायला हलका व टिकाऊ असतो.

उद्देश :

1. कोहळ्यापासून पेठा तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. स्वच्छता व योग्य प्रमाणात साहित्य वापरण्याचे ज्ञान मिळवणे.
3. घरगुती पातळीवर गोड पदार्थ तयार करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

साहित्य :

1. कोहळा – 1 किलो
2. साखर – 750 ग्रॅम
3. चुना पाणी – 1 वाटी
4. पाणी – आवश्यकतेनुसार
5. वेलची पावडर – ½ चमचा
6. केशर (ऐच्छिक)

कृती :

1. कोहळ्याची साल काढून त्याचे चौकोनी तुकडे करा.
2. हे तुकडे चुना पाण्यात 1–2 तास भिजत ठेवा.
3. नंतर तुकडे स्वच्छ पाण्याने 2–3 वेळा धुवा.
4. उकळत्या पाण्यात कोहळ्याचे तुकडे शिजवा.
5. वेगळ्या भांड्यात साखर व पाणी घालून पाक तयार करा.
6. पाकात शिजवलेले कोहळ्याचे तुकडे घालून मंद आचेवर शिजवा.
7. शेवटी वेलची पावडर व केशर घालून गॅस बंद करा.
8. थंड झाल्यावर पेठा तयार होतो.

निरीक्षण :

1. कोहळ्याचे तुकडे पारदर्शक व कुरकुरीत झाले.
2. साखरेचा पाक तुकड्यांमध्ये चांगला मुरला.
3. पेठ्याला चांगली चव व सुगंध आला.

निष्कर्ष : योग्य पद्धतीने व स्वच्छतेने प्रक्रिया केल्यास कोहळ्यापासून स्वादिष्ट व टिकाऊ पेठा तयार करता येतो. हा पदार्थ घरगुती तसेच लघुउद्योगासाठी उपयुक्त आहे.

इन्स्टंट पुरण

प्रस्तावना :

पुरण हे महाराष्ट्रातील पारंपरिक गोड पदार्थ आहे. साधारणपणे ते तयार करण्यासाठी जास्त वेळ लागतो; परंतु इन्स्टंट पद्धतीने कमी वेळात स्वादिष्ट पुरण तयार करता येते. ही पद्धत सोपी, वेळ वाचवणारी आणि घरगुती वापरासाठी उपयुक्त आहे.

उद्देश :

1. इन्स्टंट पद्धतीने पुरण तयार करण्याची प्रक्रिया शिकणे.
2. वेळेची बचत करून गोड पदार्थ तयार करण्याचे कौशल्य मिळवणे.
3. योग्य प्रमाणात साहित्य वापरण्याचे ज्ञान मिळवणे.

साहित्य :

1. चणाडाळ – 1 वाटी
2. गूळ – 1 वाटी
3. वेलची पावडर – ½ चमचा
4. जायफळ पूड – चिमूटभर
5. पाणी – आवश्यकतेनुसार
6. तूप – 1 चमचा

कृती :

1. कुकरमध्ये चणाडाळ व पाणी घालून 3–4 शिट्ट्या द्या.
2. शिजलेली डाळ गाळून घ्या.
3. मिक्सरमध्ये डाळ व गूळ एकत्र बारीक करून घ्या.
4. हे मिश्रण कढईत घालून मंद आचेवर शिजवा.
5. सतत ढवळत राहा, जेणेकरून मिश्रण तळाला लागू नये.
6. मिश्रण घट्ट झाले की त्यात वेलची व जायफळ पूड घाला.
7. शेवटी तूप घालून गॅस बंद करा.
8. थंड झाल्यावर इन्स्टंट पुरण तयार होते.

निरीक्षण :

1. पुरण मऊ व एकसारखे झाले.
2. गुळाचा गोडवा व डाळीची चव योग्य प्रमाणात आली.
3. कमी वेळात पुरण तयार झाले.

निष्कर्ष :

इन्स्टंट पद्धतीने कमी वेळात चविष्ट व पौष्टिक पुरण तयार करता येते. ही पद्धत घरगुती वापरासाठी तसेच वेळेअभावी उपयुक्त ठरते.

चिंच सास

प्रस्तावना :

चिंच सास हा उन्हाळ्यातील एक पारंपरिक व आरोग्यदायी पेय आहे. चिंचेमुळे शरीराला थंडावा मिळतो तसेच पचनशक्ती सुधारते. हा पदार्थ घरगुती पातळीवर सहज व कमी खर्चात तयार करता येतो.

उद्देश :

1. चिंच सास तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. उन्हाळ्यात उपयोगी पडणारे पारंपरिक पेय तयार करणे.
3. स्वच्छता व योग्य प्रमाणात साहित्य वापरण्याचे ज्ञान मिळवणे.

साहित्य :

1. चिंच – 1 वाटी
2. पाणी – 3 ते 4 वाट्या
3. गूळ / साखर – 2 ते 3 चमचे
4. मीठ – चवीनुसार
5. जिरे पूड – ½ चमचा
6. काळे मीठ (ऐच्छिक)

कृती :

1. चिंच पाण्यात 1–2 तास भिजत ठेवा.
2. भिजलेली चिंच हाताने चोळून रस काढा.
3. हा रस गाळून घ्या.
4. त्यात पाणी, गूळ/साखर व मीठ घाला.
5. जिरे पूड व काळे मीठ घालून चांगले ढवळा.
6. थंड करून सर्व्ह करा.

निरीक्षण :

1. सास आंबट-गोड चवीचा झाला.
2. पिण्यास थंड व ताजेतवाने वाटला.
3. पचनास हलका व आरामदायी आहे.

निष्कर्ष :

चिंच सास हा स्वस्त, पौष्टिक व आरोग्यदायी पेय आहे. योग्य पद्धतीने तयार केल्यास तो उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा व ऊर्जा देत .

जांभूळ ज्यूस

प्रस्तावना :

जांभूळ हा उन्हाळ्यात मिळणारा पौष्टिक व औषधी गुणधर्म असलेला फळ आहे. जांभूळ ज्यूस शरीरासाठी लाभदायक असून तो पचनशक्ती वाढवतो व शरीराला थंडावा देतो.

उद्देश :

1. जांभूळ ज्यूस तयार करण्याची पद्धत शिकणे.
2. नैसर्गिक व आरोग्यदायी पेय तयार करणे.
3. फळांपासून प्रक्रिया केलेले पदार्थ तयार करण्याचे कौशल्य मिळवणे.

साहित्य :

1. जांभूळ – 500 ग्रॅम
2. पाणी – 1 ते 2 वाट्या
3. साखर / मध – चवीनुसार
4. मीठ – चिमूटभर
5. जिरे पूड – ½ चमचा

कृती :

1. जांभूळ स्वच्छ धुवून बिया काढा.
2. मिक्सरमध्ये जांभूळ घालून थोडे पाणी घालून वाटा.
3. गाळणीने रस गाळून घ्या.
4. त्यात साखर/मध, मीठ व जिरे पूड घाला.
5. चांगले ढवळून थंड करून सर्व्ह करा.

निरीक्षण :

1. ज्यूस जांभळी रंगाचा व आकर्षक दिसतो.
2. चव आंबट-गोड व ताजेतवाने आहे.
3. पिल्यानंतर ताजेतवाने वाटते.

निष्कर्ष :

जांभूळ ज्यूस हा नैसर्गिक, पौष्टिक व आरोग्यास उपयुक्त पेय आहे. योग्य पद्धतीने तयार केल्यास तो शरीराला थंडावा देतो व पचनास मदत करतो.