pav

प्रस्तावना

आपल्या महाराष्ट्रात पाव नाश्त्याला खूप प्रमाणात खाल्ला जातो . मग तो मिसळ पाव , वडा पाव ,भजी पाव अशे इत्यादी प्रकारचे नाश्ताआहे . हा प्रोजेक्ट पाव बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजावतो.

उद्देश

पाव तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

बेकिंगमधील फर्मेंटेशन, ओव्हन तापमान आणि वेळ यांची माहिती घेणे.

स्वच्छता आणि अन्नसुरक्षा यांचा अभ्यास करणे.

छोटा व्यवसाय उत्पादनाची मूलभूत माहिती मिळवणे.

साहित्य

मैदा

यीस्ट

साखर

मीठ

कोमट पाणी

तेल/बटर

मिक्सिंग बाउल

मोजमाप कप

ओव्हन / तंदूर

पाव ट्रे

प्रक्रिया

(1) पीठ मळून घेणे

एका भांड्यात पीठ, साखर, मीठ एकत्र मिसळा.

यीस्ट कोमट पाण्यात सक्रिय करा.

हे मिश्रण पिठात घालून नरम कणिक मळा.

थोडे तेल लावून कणिक झाकून ठेवा.

(2) फर्मेंटेशन

पीठ 1–2 तास झाकून ठेवावी.

पिठाच्या दुप्पट झाल्यावर ते तयार झाल्याचे समजते.

(3) पावांना आकार देणे

पीठाचे छोटे समान गोळे बनवा.

तेल लावलेल्या पाव ट्रेमध्ये गोळे एका रांगेत ठेवा.

(4) दुसरे फर्मेंटेशन

ट्रेमधील गोळे 20–30 मिनिटे फुलू द्या.

गोळे एकमेकांना लागतील इतके फुलतात.

(5) बेकिंग

ओव्हन गरम करून पाव ट्रे त्यात ठेवा.

साधारण 12–15 मिनिटे बेक करा.

पाव सोनेरी तपकिरी झाल्यावर बाहेर काढा.

(6) थंड करणे

पाव पूर्ण थंड झाल्यावर त्यांना ट्रेमधून काढा.

निरीक्षण

फर्मेंटेशन योग्य झाले तर पाव हलका व मऊ तयार होतो.

ओव्हनचे तापमान जास्त असल्यास पाव जळू शकतो.

कमी बेकिंग वेळेत पाव कच्चा राहतो.

योग्य प्रमाणात यीस्ट वापरल्यास पाव चांगला फुलतो.

निष्कर्ष

या प्रोजेक्टमधून पाव बनवण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेची माहिती मिळाली. फर्मेंटेशन, तापमान, स्वच्छता आणि साहित्याचे प्रमाण यांचा पावाच्या गुणवत्तेवर मोठा परिणाम होतो. योग्य पद्धतीने काम केले तर आपण घरगुती पण व्यवसाय करू शकतो .

कॉस्टिंग

अ.क्र.	साहित्य	वापरलेले वजन	दर / kg (₹)	खर्च (₹)
1	मैदा	5 kg	45	225.00
2	साखर	100 gm	42	4.20
3	मीठ	80 gm	30	2.40
4	यीस्ट	110 gm	160	17.60
5	ब्रेड इम्प्रूव्हर	10 gm	500	5.00
6	तेल	50 gm	150	7.50
7	ऑटो चार्जेस	1 युनिट	14	14.00

एकूण कच्चा माल खर्च : ₹ 275.70
मजुरी (35%) : ₹ 96.49

एकूण उत्पादन खर्च (Total Cost) : ₹ 372.19

प्रति पाव खर्च (अंदाजे) : ₹ 2.88

आवळा प्रकल्प

प्रस्तावना

आम्ही आवळा हा प्रोजेक्ट तयार केला. आरोग्यासाठी खूप पौष्टिक असतो. त्यात व्हिटामिन c जास्त प्रमाणात असते व ते औषधी फळ मानले जाते. या प्रकल्पातून आवळ्याचे गुणधर्म ,उपयोग व महत्व याची माहिती घेतली आहे.

उद्देश

1 आवळ्याचे औषधी गुणधर्म जाणून घेणे.

2 तो कोणत्या सिझन मध्ये उपलब्ध होतो हे जाणून घेणे.

3 आवळ्यापासून कोणत्या प्रकारचे product तयार होतात ह्याची माहिती मिळवणे.

सर्वे

जयवंत भिकाजी गायकवाड यांची मुलाखत घेतली. ते हिवरे कुंभार मध्ये राहणारे होते. त्यांना शेतात 50 झाडे लावलेली होती.

आवळ्याचे 2 प्रकार आहेत. 1(राय आवळा)

2 (कंठी आवळा )

आवळ्याचे झाडे लावल्यानंतर 5 ते 6 वर्षांनी त्याला आवळा यायला लागले.

साहित्य

पातेल,चमचा , ग्लास, मग, डिश, नमक, काळी मिरी , जीरा,मसाले,आवळे , विनेगर, इत्यादी.

कृती

सर्व प्रथम आम्ही आवळे निवडून घेतले. त्यानंतर त्याला मिठाच्या पाण्यात 12 तास भिजत घातले. त्यानंतर त्यांना गरम पाण्यात शिजवून घेतले. त्यानंतर मसाले घालून आणि त्यात तेल घालून त्याला मुरायला ठेवलं. ते टिकण्यासाठी व आंबट लागण्यासाठी त्यात विनेगर टाकलं.

त्यानंतर आम्ही त्याचापासून आम्ही लोणच तयार केले .आणि आवळा सुपारी तयार केली .

त्यातून काय शिकलो :आवळा हा शरीरासाठी खूप उपयोगी असतो .

निरीक्षण

आवळा हा पांगून ठेवला पाहिजे नाहीतर तो लवकर खराब होतो .

निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आवळा हा खूप पोषक आणि बहुगुणी फळ आहे हे समजले .त्याचा खूप औषधी उपयोग होतात अवल्यापासून तयार होणारे पदार्थ आरोग्य आणि आर्थिक दोन्ही दृष्टीकोनातून फायदेशीर आहेत . म्हणून आवळ्याचे महत्व सर्वांनी जाणून ग्यावे व त्याचा वापर करावा .

कॉस्टिंग

क्र.	मटेरिअल	वजन	दर /kg	किंमत
1.	आवळा	2kg	40rs	80.00
2.	लोंच मसाला	150gm	80rs/100gm	120.00
3.	साध मीठ	150gm	30rs/kg	4.50
4.	तेल	400gm	150rs/kg	60.00
5.	गॅस चार्जेस	30gm	14kg	1.86
6.	पॅकिंग चर्जेस	10 जा	10rs	100.00
7.	फॉइल	10फा	1 rs	10.00

मजुरी (35%) : ₹ 131.72

एकूण उत्पादन खर्च (Total Cost) : ₹ 376.36

प्रती आवळा खर्च (अंदाजे) : ₹ 508.68

टूटी-फ्रूटी

प्रस्तावना

टूटी-फ्रूटी ही एक गोड, रंगीत आणि आकर्षक प्रक्रिया केलेली फळाची उत्पादने आहेत. प्रामुख्याने कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार केली जाते. केक, बिस्किटे, आइस्क्रीम व स्वीट्समध्ये टूटी-फ्रूटीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

उद्देश

कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

साहित्य

कच्ची पपई – 2 नग (एकूण वजन : 2793 ग्रॅम)

साखर व पाणी

अन्न रंग / फ्लेवर – 4 प्रकार

गॅस, भांडे, चाकू, चमचा

कृती

दोन कच्च्या पपई सोलून त्यांचे लहान तुकडे करून लो गॅसवर 3 ते 5 मिनिटे उकळले.

साखर व पाण्याचा एकतारी पाक तयार करून त्यात पपईचे तुकडे टाकले.

मिश्रण चार भागांत विभागून वेगवेगळे फ्लेवर घालून टूटी-फ्रूटी तयार केली.

निरीक्षण

उकळल्यानंतर पपईचे तुकडे मऊ झाले व पाकामुळे गोडवा आला.

फ्लेवरमुळे टूटी-फ्रूटी आकर्षक रंगाची व चवीची झाली.

निष्कर्ष

कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार करता येते हे शिकलो.

योग्य उकळणे, पाक बनवणे व स्वच्छता अन्नप्रक्रियेत महत्त्वाची आहे हे समजले.

ब्लड टेस्ट (रक्ततपासणी)

प्रस्तावना

आपल्या शरीराची खरी स्थिती जाणून घेण्यासाठी ब्लड टेस्ट ही अतिशय महत्त्वाची तपासणी आहे. रक्तामधील घटकांवरून आजार, पोषणाची पातळी आणि शरीराची कार्यक्षमता कळते.

उद्देश

नियमित आरोग्य तपासणी करणे

शरीरातील आजार ओळखणे

हिमोग्लोबिन, साखर, कोलेस्टेरॉल यांचे प्रमाण तपासणे

उपचार योग्य आहेत का हे पाहणे

निष्कर्ष

ब्लड टेस्ट ही आरोग्य तपासणीतील एक महत्त्वाची पायरी आहे. वेळोवेळी रक्ततपासणी केल्यास आपण निरोगी राहू शकतो आणि आजारांपासून स्वतःचे संरक्षण करू शकतो.

pizza

विज्ञान आश्रमातील पिझ्झा बनवण्याचा अनुभव

१) प्रस्तावना

विज्ञान आश्रमात विविध कौशल्यांवर आधारित शिक्षण दिले जाते. त्यामध्ये खाद्यपदार्थ बनवण्याचे प्रशिक्षणही दिले जाते. या प्रकल्पामध्ये आम्ही पिझ्झा बनवण्याची प्रक्रिया प्रत्यक्ष करून पाहिली. पिझ्झा हा इटली देशातील प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ असून आज जगभर लोकप्रिय आहे.

२) उद्देश

• पिझ्झा बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया शिकणे
• स्वच्छता व सुरक्षितता नियमांचे पालन करणे
• मोजमाप, मिश्रण व बेकिंग कौशल्य विकसित करणे
• समूहात काम करण्याची सवय लावणे

खर्च पत्रक (अंदाजे)

साहित्य	प्रमाण	किंमत (₹)
मैदा	१/२ किलो	25
चीज	200 ग्रॅम	90
भाजीपाला	—	40
यीस्ट	१ पाकीट	10
सॉस	१ बाटली	60
इतर (तेल, गॅस)	—	25
एकूण खर्च		250 ₹ (अंदाजे)

३) साहित्य

४) कृती

REDAY TO PIZZA

विभाग	माहिती
प्रस्तावना	पिझ्झा हा इटली देशातील लोकप्रिय खाद्यपदार्थ असून आम्ही तो प्रत्यक्ष बनवून पाहिला.
उद्देश	पिझ्झा बनवण्याची प्रक्रिया शिकणे, स्वच्छता राखणे, टीमवर्क विकसित करणे.
साहित्य	मैदा, यीस्ट, साखर, मीठ, तेल, पिझ्झा सॉस, चीज, कांदा, टोमॅटो, ढोबळी मिरची, कॉर्न.
कृती	१) यीस्ट फुगवणे २) पीठ मळणे ३) पीठ फुगू देणे ४) सॉस व टॉपिंग लावणे ५) ओव्हनमध्ये बेक करणे
निरीक्षण	योग्य तापमान व प्रमाण महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष	पिझ्झा बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली व आत्मविश्वास वाढला.

१. कोमट पाण्यात साखर व यीस्ट मिसळून ५–१० मिनिटे फुगू दिले.
२. मैद्यात मीठ व तेल घालून यीस्टचे पाणी मिसळले व मऊ पीठ मळले.
३. पीठ १ तास झाकून ठेवले, जेणेकरून ते फुगले.
४. फुगलेले पीठ लाटून गोल आकार दिला.
५. त्यावर पिझ्झा सॉस लावून भाजीपाला व चीज टाकले.
६. ओव्हनमध्ये १८०°C तापमानावर १५–२० मिनिटे बेक केले.
७. पिझ्झा तयार झाल्यावर कापून सर्वांना दिला.

५) निरीक्षण

• यीस्ट योग्य प्रमाणात घेतल्यास पीठ छान फुगते.
• ओव्हनचे तापमान योग्य नसेल तर पिझ्झा नीट बेक होत नाही.
• स्वच्छतेचे नियम पाळणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आम्हाला पिझ्झा बनवण्याची संपूर्ण माहिती मिळाली. मोजमाप, वेळेचे नियोजन आणि टीमवर्क यांचे महत्त्व समजले. स्वतः बनवलेला पिझ्झा खाण्याचा आनंद वेगळाच असतो. हा प्रकल्प आमच्यासाठी ज्ञानवर्धक व आनंददायी ठरला.

विज्ञान आश्रमातील व्हेज पफ बनवण्याचा अनुभव

१) प्रस्तावना

विज्ञान आश्रमात विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कामातून शिकण्याची संधी दिली जाते. खाद्य प्रक्रिया विभागामध्ये आम्ही व्हेज पफ बनवण्याचा प्रकल्प केला. व्हेज पफ हा बेकरीमध्ये मिळणारा लोकप्रिय आणि चविष्ट पदार्थ आहे. मैद्याच्या कुरकुरीत आवरणामध्ये मसालेदार भाजीचे सारण भरून तो तयार केला जातो.

२) उद्देश

• बेकरी पदार्थ बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेणे
• योग्य मोजमाप आणि तापमानाचे महत्त्व जाणून घेणे
• स्वच्छता आणि सुरक्षिततेचे नियम पाळणे
• समूहात काम करण्याची सवय विकसित करणे

३) साहित्य

• पफ पेस्ट्री शीट / मैदा
• बटाटा
• हिरवे मटार
• कांदा
• हिरवी मिरची
• हळद, लाल तिखट, गरम मसाला
• मीठ
• ते

४) कृती

१. प्रथम बटाटे उकडून सोलून कुस्करले.
२. कढईत तेल गरम करून कांदा, मिरची परतली.
३. त्यात मटार व मसाले घालून परतले.
४. शेवटी बटाटा घालून सारण तयार केले.
५. पफ पेस्ट्री शीट चौकोनी कापली.
६. त्यात तयार सारण भरून दुमडून कडा दाबल्या.
७. ओव्हनमध्ये १८०–२००°C तापमानावर १५–२० मिनिटे बेक केले.
८. पफ सोनेरी रंगाचा झाल्यावर बाहेर काढला.

५) निरीक्षण

• योग्य तापमान ठेवल्यास पफ छान फुगतो आणि कुरकुरीत होतो.
• जास्त वेळ बेक केल्यास पफ जळू शकतो.
• स्वच्छता राखणे खूप महत्त्वाचे आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आम्हाला व्हेज पफ बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. मोजमाप, वेळेचे नियोजन आणि टीमवर्क यांचे महत्त्व लक्षात आले. स्वतः बनवलेला पफ खाण्याचा आनंद वेगळाच होता. हा प्रकल्प आमच्यासाठी ज्ञानवर्धक आणि आनंददायी ठरला.