वैयक्तिक स्वच्छता

माहिती

स्वतःच्या शरीराची, कपड्यांची व आजूबाजूच्या सवयींची स्वच्छता राखणे म्हणजे वैयक्तिक स्वच्छता. यामुळे आरोग्य चांगले राहते आणि आजारांपासून संरक्षण मिळते.

उद्दिष्टे

शरीर निरोगी व स्वच्छ ठेवणे
आजार व संसर्ग टाळणे
चांगल्या सवयी लावणे
आत्मविश्वास वाढवणे
समाजात स्वच्छतेचे महत्त्व समजावणे

निरीक्षण

हात नियमितपणे साबणाने धुतले जातात का?
जेवणापूर्वी व शौचानंतर हात धुण्याची सवय आहे का?
दात दिवसातून दोन वेळा घासले जातात का?
नखे कापलेली व स्वच्छ आहेत का?
केस स्वच्छ व नीटनेटके आहेत का?
स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात का?
रुमालाचा योग्य वापर केला जातो का?

पाव

प्रस्तावना

आपल्या महाराष्ट्रात पाव नाश्त्याला खूप प्रमाणात खाल्ला जातो . मग तो मिसळ पाव , वडा पाव ,भजी पाव अशे इत्यादी प्रकारचे नाश्ताआहे . हा प्रोजेक्ट पाव बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजावतो.

उद्देश

पाव तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

बेकिंगमधील फर्मेंटेशन, ओव्हन तापमान आणि वेळ यांची माहिती घेणे.

स्वच्छता आणि अन्नसुरक्षा यांचा अभ्यास करणे.

छोटा व्यवसाय उत्पादनाची मूलभूत माहिती मिळवणे.

साहित्य

मैदा

यीस्ट

साखर

मीठ

कोमट पाणी

तेल/बटर

मिक्सिंग बाउल

मोजमाप कप

ओव्हन / तंदूर

पाव ट्रे

प्रक्रिया

(1) पीठ मळून घेणे

एका भांड्यात पीठ, साखर, मीठ एकत्र मिसळा.

यीस्ट कोमट पाण्यात सक्रिय करा.

हे मिश्रण पिठात घालून नरम कणिक मळा.

थोडे तेल लावून कणिक झाकून ठेवा.

(2) फर्मेंटेशन

पीठ 1–2 तास झाकून ठेवावी.

पिठाच्या दुप्पट झाल्यावर ते तयार झाल्याचे समजते.

(3) पावांना आकार देणे

पीठाचे छोटे समान गोळे बनवा.

तेल लावलेल्या पाव ट्रेमध्ये गोळे एका रांगेत ठेवा.

(4) दुसरे फर्मेंटेशन

ट्रेमधील गोळे 20–30 मिनिटे फुलू द्या.

गोळे एकमेकांना लागतील इतके फुलतात.

(5) बेकिंग

ओव्हन गरम करून पाव ट्रे त्यात ठेवा.

साधारण 12–15 मिनिटे बेक करा.

पाव सोनेरी तपकिरी झाल्यावर बाहेर काढा.

(6) थंड करणे

पाव पूर्ण थंड झाल्यावर त्यांना ट्रेमधून काढा.

निरीक्षण

फर्मेंटेशन योग्य झाले तर पाव हलका व मऊ तयार होतो.

ओव्हनचे तापमान जास्त असल्यास पाव जळू शकतो.

कमी बेकिंग वेळेत पाव कच्चा राहतो.

योग्य प्रमाणात यीस्ट वापरल्यास पाव चांगला फुलतो.

निष्कर्ष

या प्रोजेक्टमधून पाव बनवण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेची माहिती मिळाली. फर्मेंटेशन, तापमान, स्वच्छता आणि साहित्याचे प्रमाण यांचा पावाच्या गुणवत्तेवर मोठा परिणाम होतो. योग्य पद्धतीने काम केले तर आपण घरगुती पण व्यवसाय करू शकतो .

कॉस्टिंग

अ.क्र.	साहित्य	वापरलेले वजन	दर / kg (₹)	खर्च (₹)
1	मैदा	5 kg	45	225.00
2	साखर	100 gm	42	4.20
3	मीठ	80 gm	30	2.40
4	यीस्ट	110 gm	160	17.60
5	ब्रेड इम्प्रूव्हर	10 gm	500	5.00
6	तेल	50 gm	150	7.50
7	ऑटो चार्जेस	1 युनिट	14	14.00

एकूण कच्चा माल खर्च : ₹ 275.70
मजुरी (35%) : ₹ 96.49

एकूण उत्पादन खर्च (Total Cost) : ₹ 372.19

प्रति पाव खर्च (अंदाजे) : ₹ 2.88

आवळा लोंच 

प्रस्तावना

मी dbrt ची विद्यार्थिनी आहे . आम्ही आवळा हा प्रोजेक्ट तयार केला. आरोग्यासाठी खूप पौष्टिक असतो. त्यात व्हिटामिन c जास्त प्रमाणात असते व ते औषधी फळ मानले जाते. या प्रकल्पातून आवळ्याचे गुणधर्म ,उपयोग व महत्व याची माहिती घेतली आहे.

उद्देश

1 आवळ्याचे औषधी गुणधर्म जाणून घेणे.

2 तो कोणत्या सिझन मध्ये उपलब्ध होतो हे जाणून घेणे.

3 आवळ्यापासून कोणत्या प्रकारचे product तयार होतात ह्याची माहिती मिळवणे.

सर्वे

जयवंत भिकाजी गायकवाड यांची मुलाखत घेतली. ते हिवरे कुंभार मध्ये राहणारे होते. त्यांना शेतात 50 झाडे लावलेली होती.

आवळ्याचे 2 प्रकार आहेत. 1(राय आवळा)

2 (कंठी आवळा )

आवळ्याचे झाडे लावल्यानंतर 5 ते 6 वर्षांनी त्याला आवळा यायला लागले.

साहित्य

पातेल,चमचा , ग्लास, मग, डिश, नमक, काळी मिरी , जीरा,मसाले,आवळे , विनेगर, इत्यादी.

कृती

सर्व प्रथम आम्ही आवळे निवडून घेतले. त्यानंतर त्याला मिठाच्या पाण्यात 12 तास भिजत घातले. त्यानंतर त्यांना गरम पाण्यात शिजवून घेतले. त्यानंतर मसाले घालून आणि त्यात तेल घालून त्याला मुरायला ठेवलं. ते टिकण्यासाठी व आंबट लागण्यासाठी त्यात विनेगर टाकलं.

त्यानंतर आम्ही त्याचापासून आम्ही लोणच तयार केले .आणि आवळा सुपारी तयार केली .

त्यातून काय शिकलो :आवळा हा शरीरासाठी खूप उपयोगी असतो .

निरीक्षण

आवळा हा पांगून ठेवला पाहिजे नाहीतर तो लवकर खराब होतो .

निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आवळा हा खूप पोषक आणि बहुगुणी फळ आहे हे समजले .त्याचा खूप औषधी उपयोग होतात अवल्यापासून तयार होणारे पदार्थ आरोग्य आणि आर्थिक दोन्ही दृष्टीकोनातून फायदेशीर आहेत . म्हणून आवळ्याचे महत्व सर्वांनी जाणून ग्यावे व त्याचा वापर करावा .

कॉस्टिंग

क्र.	मटेरिअल	वजन	दर /kg	किंमत
1.	आवळा	2kg	40rs	80.00
2.	लोंच मसाला	150gm	80rs/100gm	120.00
3.	साध मीठ	150gm	30rs/kg	4.50
4.	तेल	400gm	150rs/kg	60.00
5.	गॅस चार्जेस	30gm	14kg	1.86
6.	पॅकिंग चर्जेस	10 जा	10rs	100.00
7.	फॉइल	10फा	1 rs	10.00

मजुरी (35%) : ₹ 131.72

एकूण उत्पादन खर्च (Total Cost) : ₹ 376.36

प्रती आवळा खर्च (अंदाजे) : ₹ 508.68

आवळा सुपारी

१) प्रस्तावना

आवळा सुपारी हा एक आरोग्यदायी आणि चविष्ट पदार्थ आहे. आवळ्यामध्ये व्हिटॅमिन C भरपूर प्रमाणात असते, त्यामुळे तो शरीरासाठी खूप फायदेशीर असतो. आवळा, मीठ व विविध मसाल्यांचा वापर करून तयार केलेली सुपारी खाण्यास स्वादिष्ट आणि पचनास उपयुक्त असते.

२) उद्देश

• आवळ्याचे पौष्टिक महत्त्व समजून घेणे.
• घरच्या घरी आरोग्यदायी सुपारी तयार करणे.
• कमी खर्चात चांगला व टिकाऊ पदार्थ बनवणे.
• मसाल्यांचे प्रमाण आणि चव यांचा अभ्यास करणे.

३) साहित्य

• आवळा
• काळं मीठ
• साधं मीठ
• ओवा
• काळी मिरी
• हिंग
• जिरे

४) कृती

1. प्रथम आवळे स्वच्छ धुऊन वाफवून/उकळून घेतले.
2. थंड झाल्यावर आवळ्याच्या फोडी केल्या व बी काढून टाकले.
3. एका भांड्यात आवळ्याच्या फोडींमध्ये काळं मीठ व साधं मीठ मिसळले.
4. त्यात ओवा, काळी मिरी, हिंग व जिरे घालून सर्व मिश्रण चांगले हलवले.
5. हे मिश्रण काही वेळ उन्हात वाळवून घेतले.
6. पूर्ण वाळल्यावर तयार झालेली आवळा सुपारी हवाबंद डब्यात भरून ठेवली.

५) निरीक्षण

• सुपारीचा रंग नैसर्गिक हिरवट-तपकिरी झाला.
• मसाल्यांमुळे चव आंबट, खारट व थोडी तिखट लागली.
• वाळवताना आवळ्याचा आकार थोडा कमी झाला.
• तयार सुपारी सुगंधी व खाण्यास कुरकुरीत झाली.

६) निष्कर्ष

आवळा सुपारी बनवण्याची प्रक्रिया सोपी व कमी खर्चिक आहे. या प्रकल्पातून आवळ्याचे आरोग्यदायी गुणधर्म समजले. मसाल्यांचा योग्य वापर केल्यास चव वाढते. घरच्या घरी स्वच्छ व पौष्टिक सुपारी तयार करता येते.

कॉस्टिंग

अ.क्र	साहित्य	वजन	दर (₹/kg किंवा युनिट)	किंमत (₹)
1	आवळा	2.5 kg	40	100
2	मीठ	130 gm	30	3.90
3	काळं मीठ	65 gm	40	2.60
4	ओवा	35 gm	150	5.26
5	काळी मिरी	65 gm	800	52
6	हिंग	30 gm	350	12.25
7	जिरे	65 gm	400	26
8	गॅस चार्जेस	30 gm (अंदाजे)	810/kg	1.86
9	मिक्सर चार्जेस	½ युनिट	10	5
10	ड्रायर चार्जेस	2 तास	18.33	36.66
11	पॅकिंग चार्जेस	7 नग	1	7

एकूण खर्च = ₹ 252.52

मजुरी (35%) = ₹ 88.38

एकूण किंमत = ₹ 340.90

चहा

प्रस्तावना

भारतामध्ये चहा हा प्रत्येक घराचा अविभाज्य घटक आहे. सकाळी उठल्यापासून संध्याकाळपर्यंत कधीही प्यायला तयार असणारा हा पेय अनेकांच्या दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या प्रोजेक्टमध्ये आपण साधा, सुगंधी आणि चविष्ट चहा कसा बनवायचा हे आपण पाहणार आहोत.

साहित्य ;

पाणी – 100ml

दूध – 3 लिटर

साखर – ५ चमचे (चवीनुसार)

चहा पत्ती – २ चमचा

आलं (किसलेले) – १० gm

वेलची – ४ ते ५ (ठेचून)

कृती

पाणी आणि चहा पत्ती ,अद्रक ,विलायची उकळून घेणे आणि दुध टाकून उकळून घ्यावे .त्यानंतर गाळून घ्यावे .

काळजी घेणे

चहा पत्ती जास्त घालू नये; चहा कडवट होऊ शकतो.

दूध आणि पाण्याचे प्रमाण चवीप्रमाणे ठेवा.

उकळताना भांडे लक्षात ठेवावे, अन्यथा चहा उतू जाऊ शकतो.

चहाचे प्रकार

आला–वेलची चहा

कडाक चहा

लिंबू चहा (दूधाशिवाय)

मसाला चहा

ग्रीन टी

निष्कर्ष

चहा हा भारतीय संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. योग्य प्रमाणात साहित्य, मसाले आणि उकळी दिल्यास साध्या चहाचीही चव अप्रतिम होऊ शकते. हा प्रोजेक्ट चहा बनवण्याची साधी पण आवश्यक पद्धत स्पष्ट करतो.

कॉस्टिंग

टूटी-फ्रूटी

प्रस्तावना

टूटी-फ्रूटी ही एक गोड, रंगीत आणि आकर्षक प्रक्रिया केलेली फळाची उत्पादने आहेत. प्रामुख्याने कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार केली जाते. केक, बिस्किटे, आइस्क्रीम व स्वीट्समध्ये टूटी-फ्रूटीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

उद्देश

कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

साहित्य

कच्ची पपई – 2 नग (एकूण वजन : 2793 ग्रॅम)

साखर व पाणी

अन्न रंग / फ्लेवर – 4 प्रकार

गॅस, भांडे, चाकू, चमचा

पदार्थ	वजन
कच्ची पपई	1.791 किलो
वेस्टेज	53 ग्रॅम
पपईच्या फोडी	1171 ग्रॅम
प्रोडक्शन लॉस	117 ग्रॅम
साखर	1171 ग्रॅम
पाणी	550 ग्रॅम
कलर	0.5 ग्रॅम
फ्लेवर	3 ml

कृती

दोन कच्च्या पपई सोलून त्यांचे लहान तुकडे करून लो गॅसवर 3 ते 5 मिनिटे उकळले.

साखर व पाण्याचा एकतारी पाक तयार करून त्यात पपईचे तुकडे टाकले.

मिश्रण चार भागांत विभागून वेगवेगळे फ्लेवर घालून टूटी-फ्रूटी तयार केली.

निरीक्षण

उकळल्यानंतर पपईचे तुकडे मऊ झाले व पाकामुळे गोडवा आला.

फ्लेवरमुळे टूटी-फ्रूटी आकर्षक रंगाची व चवीची झाली.

निष्कर्ष / यातून काय शिकलो

कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार करता येते हे शिकलो.

योग्य उकळणे, पाक बनवणे व स्वच्छता अन्नप्रक्रियेत महत्त्वाची आहे हे समजले.

अ.क्र	साहित्य	वजन	दर (₹/kg किंवा युनिट)	किंमत (₹)
1	पपई	500 gm	20 ₹/kg	10.00
2	साखर	292 gm	42 ₹/kg	12.264
3	कलर	5 gm	300 ₹/kg	0.15
4	फ्लेवर (स्ट्रॉबेरी)	3 ml	10 ₹/20 ml	10.50
5	गॅस चार्जेस	30 gm	870 ₹/kg	1.86
6	फिक्स चार्जेस	1 unit	10 ₹/unit	10.00
7	पॅकिंग चार्जेस	4 बॅग	3 ₹/bag	12.00

Total Cost = ₹ 76.64

मोरिंगा चिक्की

प्रस्तावना

मोरिंगा हा इक असा औषधी गुणधर्म असलेला व पोषण मूल्यांनी भरलेला पदार्थ आहे . मोरिंगा मध्ये क्याल्शिम ,आयर्न ,प्रोटीन,वित्यानिम A ,C यांचे प्रमाण खूप जास्त आहे . त्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकार शक्ती वाढते आणि हाडे मजबूत होतात .

उद्देश

1 :पौष्टिक व आरोग्यदायी अल्पाहार उपलब्ध करणे .

2 :ग्रामीण महिलांना व शेतकऱ्यांना उत्पनाचे साधन उपलब्ध करून देणे .

3 :मुलांच्या पोषणात सुधारणा करणे .

साहित्य :

1 : 1500 किलो शेंगदाणे

2 : 1 किलो जवस

3 : 1 किलो तेल

4 : 100 ग्राम मोरिंगा पावडर

5 : 25 gm तूप

6 : 750 gm गूळ

आवश्यक साधने

कढई /पातेल

ग्यास शेगडी

चमचे ,कालथा

पोल पट ,रोलिंग पिन

चाकू व सुरी

वजनकाटा

हायजेनिक प्याकिंग

कृती

शेंगदाणे ,जवस,तील,भाजून घ्यावेत .

काढईत गुळ टाकून वितळून घ्यावे त्यानंतर तूप टाकून ते मिक्स करून घ्यावे .

पाक योग्य होईपर्यंत तो गरम करावा .

त्यात मोरीन्गाची पावडर आणि शेंगदाणे ,जवस ,तीळ ,मिक्स करावे .

थोडे तूप लावून मिश्रण पाटावर ओतून लाटण्याने पसरावे .

गरम असतानाच चौकोनी /गोल आकारात कापून घ्यावे .

थंड झाल्यावर हायजेनिक प्याकिंग मध्ये भरून विक्रीसाठी ठेवावे .

त्यातून काय शिकलो

मोरिंगाचे महत्व

मोरिंगा म्हणजे शेवगा हा पोषण मूल्यांनी समृद्ध असा वनस्पती आहे.त्याच्या शेंगा ,पाने ,फुले आणि बिया सर्वच उपयोगी आहेत .

पौष्टिक मूल्य –

मोरिंगाच्यापानांमध्ये प्रथिने , लोह ,क्याल्शिम ANTIOXIDANTS मुबालक प्रमाणात असतात .

औषधी उपयोग

१ .. रक्तातील साखरेचे प्रमाण संतुलित ठेवण्यास मदत होते .

२ .. रोग्प्रतीकाराची शक्ती वाढते .

३ .. शरीरातील सूज व वेदना कमी करण्यासाठी उपयुक्त .

पर्यावरण पूरकता

मोरिंगा झाड जलद वाढते आणि जमिनीची सुपीकता .

निरीक्षण

मोरिंगा चिक्कीची चव गोडसर व थोडी वेगळी लागली .

चिक्की खुशखुशीत व पौष्टिक होती .

बनवण्याची पद्धत सोपी व कमी खर्चिक आहे .

निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आम्हाला कळले कि मोरिंगा (शेवगा) हे झाड केवळ भाजीपुर्तेच उपयुक्त नसून त्यातून तयार केलेली चिक्की सुद्धा पौष्टिक आणि चविष्ट असते . त्यामुळे आरोग्य सुधारण्यास मदत होते व स्तानिक संसाधनांचा योग्य उपयोग होतो .

शिकलो ते

पोषक अन्न तयार करण्याचे कौशल्य

गटाने काम करण्याचे महत्व

स्तानिक शेती व झाडाचं उपयोग

आरोग्यदायी जीवनशैलीसाठी नव्या कल्पना

कॉस्टिंग

मटेरियल	वजन	दर /kg	किमत
शेंगदाणा	200 gm	130 rs	26
तीळ	120gm	200rs	24
जवस	80gm	120rs	9.6
तूप	40gm	600rs	12
गूळ	400 gm	45	18
पॅकिंग चार्जेस	2 box	5	10
स्टीकर	2	1.5	3
मिक्सर् चार्जेस	1/2 unit	10rs/ 1 unit	5
मोरिंगा पावडर	20 gm	600rs	12
gass चार्जेस	120gm	870rs/1 unit	7.45
मजुरी = 35			139.05 487.71 ———- 187.71

गुलाब जामून

प्रस्तावना

गुलाब जमून आणि रसगुल्ले हे गोड असतात .गुलाबजाम हा मावा किंवा खव्यापासून तयार करून तळला जातो आणि साखरेच्या पाकात भिजवला जातो. त्याचा मऊ, रसाळ आणि सुगंधी स्वाद सर्वांना आवडतो. दुसरीकडे

उद्देश

खाव्या पासून गुलाब जमून बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेण्य करिता .

साहित्य

खवा

मैदा

बेकिंग सोडा

दूध

साखर

पाणी

कृती

गोळे साखरेच्या पाकात मुरण्या साठी ठेऊन दिले

दुध पासून ख्गावा तयार कारून घेतला

खव्याच वाजून करून त्यच्या निम्या वजन एवढ्या मैद्या मध्ये माळून घेतलं

मळलेल्या पीटाचे गोळे करून घेतले

गोळे तेलात टाळून घेतले

रस गुल्ले

प्रस्तावना

रसगुल्ला हा पदार्थ गोड आसतो दुध पासून तयार केला जातो रसगुल्ल्याचा मऊ, स्पंजी आणि रसाने भरलेला पोत हा त्याचा मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

उद्देश

जर दुध खरब झालेलं असेल तर त्याचा उपयोग कसा करायचा

रसगुल्ले कशे बनवायचे त्याची प्रक्रिया कशी करायची हे शिकण्यासाठी

साहित्य

पूर्ण फॅट दूध

लिंबाचा रस किंवा व्हिनेगर –

साखर

पाणी

वेलची पूड

कृती

धुधात व्हिनेगर टाकून उकळून घेतलं

दुधातल फट आणि पाणी वेगळ करून घेतलं

फट मळून घेतलं

माळून झाल्यावर त्याचे गोळे केले

मग साखरेच्या पाकात मुरण्या साठी ठेऊन दिले

निरीक्षण

पीट मळताना थोडा थोडा दुध टाकून मालयाच

गोळे करताना अलगद हाताने वळायचे

निष्कर्ष यातून काय शिकालो

खाव्या पासून गुलाब जमून कसे तयार करायचे ते शीकलो

योग्य परमान वासू वापरणे कमी जास्त झाल्यास पदार्थ खरब होतो