परिचय व महत्त्वगाई
पालन हा शेतीला जोडधंदा आहे.
गाईपासून दूध, शेण आणि गोमूत्र मिळते.
शेणाचा वापर सेंद्रिय खत व बायोगॅससाठी केला जातो.
गाई पालनामुळे शेतकऱ्यांना नियमित उत्पन्न मिळते.
जातीची माहिती
भारतातील काही प्रमुख गाईंच्या जाती:
गिर – जास्त दूध देणारी.
साहीवाल – चांगले दूध उत्पादन व रोगप्रतिकारक.
रेड सिंधी – उष्ण हवामानात टिकणारी.
देवणी – महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध जात.
आहार व्यवस्थापन
हिरवा चारा, वाळलेला चारा आणि संतुलित पशुखाद्य द्यावे.
स्वच्छ व भरपूर पिण्याचे पाणी उपलब्ध असावे.
जनावराच्या वय व दूध उत्पादनानुसार आहार द्यावा.
खनिज मिश्रण व मीठ नियमित द्यावे.
निवारा व स्वच्छता
गोठा स्वच्छ, कोरडा आणि हवेशीर असावा.
जनावरांना पुरेशी जागा मिळावी.
शेण व घाण रोज साफ करावी.
पिण्याच्या पाण्याची भांडी स्वच्छ ठेवावीत.
आरोग्य व लसीकरण
वेळेवर लसीकरण करावे.
नियमित जंतनाशक औषध द्यावे.
आजारी जनावरांना त्वरित पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.
स्वच्छतेमुळे अनेक रोग टाळता येतात.
दूध उत्पादन व प्रक्रिया
ठराविक वेळी दूध काढावे.
दूध काढण्यापूर्वी हात व कास स्वच्छ धुवावेत.
दूध स्वच्छ भांड्यात साठवून थंड ठिकाणी ठेवावे.
दुधापासून तूप, दही, लोणी, पनीर इत्यादी पदार्थ तयार करता येतात.
उपयोग व अर्थकारण
दूध विकून नियमित उत्पन्न मिळते.
शेणापासून सेंद्रिय खत व बायोगॅस तयार करता येतो.
गोमूत्राचा वापर सेंद्रिय शेतीमध्ये केला जातो.
