1.दैनंदिनी (नर्सरी व्यवस्थापन):आज आम्ही नर्सरी व्यवस्थापन या विषयाचे प्रात्यक्षिक केले.
2.सुरुवातीला नर्सरी परिसराची स्वच्छता करून सर्व साहित्य, कुंड्या आणि ट्रे व्यवस्थित लावले.
3 त्यानंतर रोपांची पाहणी करून सर्व कुंड्या एकसारख्या रांगेत योग्य ठिकाणी ठेवण्यात आल्या
.4 रोपांना आवश्यकतेनुसार माती भरली, पाणी दिले आणि त्यांची योग्य प्रकारे देखभाल केली.
5यामध्ये चिंच, जांभूळ, गुलाब, नागिणीचे पान (Snake Plant), विविध शोभेची झाडे, तुळस, कढीपत्ता, मोगरा, जास्वंद तसेच इतर अनेक प्रकारच्या रोपांची लागवड व संगोपन केले.
6.बीज ट्रेमध्ये योग्य प्रमाणात माती भरून काही नवीन रोपांची लागवड करण्याची प्रक्रियाही शिकली. प्रत्येक रोपाच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेली काळजी, पाणी व्यवस्थापन, योग्य प्रकाश, स्वच्छता आणि नियमित निरीक्षण यांचे महत्त्व समजून घेतले.
7.या प्रात्यक्षिकामुळे नर्सरीचे नियोजन, रोपांची योग्य मांडणी, लागवड, देखभाल आणि नर्सरी स्वच्छ व आकर्षक ठेवण्याचे कौशल्य आत्मसात करता आले. याचा भविष्यात शेती व बागायती क्षेत्रात निश्चितच उपयोग होईल.
2.नर्सरी चे प्रकार
1.तात्पुरती (Temporary Nursery)एका हंगामासाठी तयार केली जाते.पीक लावल्यानंतर नर्सरी बंद केली जाते.उदा. भाजीपाला आणि काही हंगामी पिके.
2.कायमस्वरूपी (Permanent Nursery)अनेक वर्षे चालणारी नर्सरी.फळझाडे, शोभेची झाडे आणि वनरोपे तयार करण्यासाठी वापरली जाते.पाणी, कुंपण आणि इतर सुविधा कायमस्वरूपी असतात.
3.विशेष नर्सरी (Specialized Nursery)विशिष्ट प्रकारची रोपे तयार करण्यासाठी.उदा. फळझाडांची नर्सरी, फुलझाडांची नर्सरी, वनरोपांची नर्सरी, औषधी वनस्पतींची नर्सरी.
3.बियाणे ची निवड व पेरणी
बियाणे निवड व पेरणीबियाणे निवडचांगले उत्पादन मिळण्यासाठी बियाण्यांची योग्य निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.- प्रमाणित व शुद्ध बियाणे निवडावे.
– उगवणक्षमता जास्त (किमान 80–90%) असलेले बियाणे वापरावे.- रोग व किडीमुक्त बियाणे निवडावे.
– स्थानिक हवामान व जमिनीस योग्य वाण निवडावा.- पेरणीपूर्वी आवश्यक असल्यास बियाण्यावर बीजप्रक्रिया करावी.
पेरणीयोग्य वेळी व योग्य पद्धतीने पेरणी केल्यास रोपांची वाढ चांगली होते.- योग्य हंगामात पेरणी करावी.- जमीन चांगली तयार करून पेरणी करावी
.- बियाणे योग्य खोलीवर व योग्य अंतरावर पेरावे.- पेरणीनंतर हलके पाणी द्यावे.- आवश्यकतेनुसार तण नियंत्रण व खत व्यवस्थापन करावे
.निष्कर्षयोग्य बियाण्यांची निवड आणि शास्त्रीय पद्धतीने पेरणी केल्यास उगवण चांगली होते, रोपे निरोगी वाढतात आणि उत्पादनात वाढ होते.
4.माती व माध्यम.
माती व माध्यमरोपवाटिकेत निरोगी व जोमदार रोपे तयार करण्यासाठी योग्य माती व माध्यमाची निवड अत्यंत महत्त्वाची असते.
माती- भुसभुशीत, सुपीक व चांगला निचरा होणारी माती वापरावी.- माती रोग, किडी व तणांच्या बियांपासून मुक्त असावी
.- मातीचा सामू (pH) साधारण 6.5 ते 7.5 असावा.- पेरणीपूर्वी माती निर्जंतुक करणे फायदेशीर ठरते.
माध्यमरोपे वाढविण्यासाठी खालील माध्यमांचे मिश्रण वापरले जाते:- बागेची माती- चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट- वाळू- कोकोपीट (गरजेनुसार)सामान्य मिश्रण:1 भाग माती : 1 भाग शेणखत : 1 भाग वाळूनिष्कर्षयोग्य माती व संतुलित माध्यम वापरल्यास बियाण्यांची उगवण चांगली होते, मुळांची वाढ जोमदार होते आणि निरोगी रोपे तयार होतात.
5.पाणी व खत व्यवस्थापन.
पाणी व खत व्यवस्थापनरोपवाटिकेतील रोपे निरोगी व जोमदार वाढण्यासाठी योग्य पाणी व खत व्यवस्थापन आवश्यक आहे
.पाणी व्यवस्थापन- पेरणीनंतर हलके पाणी द्यावे.- माती नेहमी ओलसर राहील याची काळजी घ्यावी; पाणी साचू देऊ नये.- सकाळी किंवा संध्याकाळी पाणी द्यावे
.- उन्हाळ्यात गरजेनुसार जास्त वेळा, तर पावसाळ्यात आवश्यकतेनुसार पाणी द्यावे.- शक्य असल्यास झारी किंवा ठिबक सिंचनाचा वापर करावा.खत व्यवस्थापन- पेरणीपूर्वी चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट मिसळावे.- रोपांच्या वाढीनुसार संतुलित रासायनिक खतांचा वापर करावा.-
आवश्यक असल्यास सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करावा.- खत योग्य प्रमाणात व योग्य वेळी द्यावे; अति खत देणे टाळावे.निष्कर्षयोग्य पाणी व खत व्यवस्थापनामुळे रोपांची वाढ चांगली होते, मुळे मजबूत बनतात आणि निरोगी, दर्जेदार रोपे तयार होतात.
6.रोग व कीड नियंत्रण.
रोग व किड नियंत्रणरोपवाटिकेतील रोपे निरोगी ठेवण्यासाठी रोग व किडींचे योग्य वेळी नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.रोग नियंत्रण- रोगमुक्त व प्रमाणित बियाण्यांचा वापर करावा.- पेरणीपूर्वी बियाण्यांवर बीजप्रक्रिया करावी.-
रोपवाटिका स्वच्छ व तणमुक्त ठेवावी.- पाणी साचू देऊ नये, त्यामुळे बुरशीजन्य रोग कमी होतात.- रोगाची लक्षणे दिसताच बाधित रोपे काढून नष्ट करावीत
.- आवश्यकतेनुसार शिफारशीनुसार बुरशीनाशकांची फवारणी करावी.किड नियंत्रण- रोपांची नियमित पाहणी करावी.- किडग्रस्त पाने व रोपे काढून नष्ट करावीत.- पिवळे किंवा निळे चिकट सापळे वापरावेत.- उपयुक्त कीटकांचे संवर्धन करावे
.- आवश्यकतेनुसार शिफारशीनुसार कीटकनाशकांचा वापर करावा.निष्कर्षयोग्य वेळी रोग व किड नियंत्रण केल्यास रोपे निरोगी राहतात, वाढ चांगली होते आणि दर्जेदार रोपे तयार होतात.
7.रोपे व रोपांतर
रोपे तयार करणे व रोपांतररोपे तयार करणेरोपवाटिकेत योग्य पद्धतीने रोपे तयार केल्यास त्यांची वाढ चांगली होते आणि उत्पादन वाढते.- योग्य व प्रमाणित बियाण्यांची निवड करावी
.- सुपीक व भुसभुशीत मातीमध्ये बियाणे पेरावे.- नियमित पाणी, खत आणि तण नियंत्रण करावे.- रोग व किडींपासून रोपांचे संरक्षण करावे.
– रोपे निरोगी व मजबूत होईपर्यंत त्यांची योग्य निगा राखावी.रोपांतर (Transplanting)- रोपे योग्य वयाची आणि 4–6 पाने आलेली असताना रोपांतर करावे
.- रोपांतर करण्यापूर्वी शेताची योग्य मशागत करून बेड तयार करावेत.- संध्याकाळी किंवा ढगाळ वातावरणात रोपांतर करणे अधिक योग्य असते.
– रोपे योग्य अंतरावर लावावीत.- रोपांतरानंतर त्वरित हलके पाणी द्यावे.- काही दिवस रोपांची विशेष काळजी घ्यावी.निष्कर्षयोग्य पद्धतीने रोपे तयार करून योग्य वेळी रोपांतर केल्यास रोपे लवकर स्थिर होतात, त्यांची वाढ चांगली होते आणि अधिक उत्पादन मिळते.
