तुषार सिंचन

प्रस्तावना

भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. शेतीसाठी पाणी हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. मात्र पाण्याची कमतरता, अनियमित पाऊस आणि वाढती लोकसंख्या यामुळे उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करणे आवश्यक झाले आहे. पारंपरिक पद्धतीने शेतीला पाणी देताना मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा अपव्यय होतो. हा अपव्यय कमी करण्यासाठी तुषार सिंचन पद्धतीचा वापर केला जातो.

तुषार सिंचनामध्ये पाणी पाईपद्वारे शेतात नेऊन विशेष तुषारकांच्या साहाय्याने पावसाप्रमाणे पिकांवर फवारले जाते. त्यामुळे पाण्याचे समान वितरण होते आणि पाण्याची बचत होते. ही पद्धत भाजीपाला, फळबागा, फुले, कडधान्ये आणि इतर अनेक पिकांसाठी उपयुक्त आहे.

उद्दिष्टे

• पाण्याचा अपव्यय कमी करणे.
• पिकांना आवश्यक तेवढेच पाणी देणे.
• पिकांची वाढ व उत्पादन वाढवणे.
• कमी पाण्यात अधिक क्षेत्र सिंचनाखाली आणणे.
• आधुनिक सिंचन पद्धतीची माहिती मिळवणे.

आवश्यक साहित्य

• पाण्याची टाकी किंवा पाण्याचा स्रोत
• पाण्याचा पंप
• मुख्य पाईप
• उपपाईप
• तुषारक (Sprinkler)
• व्हॉल्व्ह
• फिल्टर
• जोडणीसाठी आवश्यक फिटिंग्ज
• वीज किंवा पंप चालविण्याची व्यवस्था

कृती

1. सर्वप्रथम पाण्याचा स्रोत निश्चित केला.
2. पाण्याच्या स्रोताजवळ पंपाची व्यवस्था केली.
3. पंपाला मुख्य पाईप जोडला.
4. मुख्य पाईपमधून उपपाईप शेतातील विविध भागांमध्ये नेले.
5. उपपाईपवर योग्य अंतरावर तुषारक बसवले.
6. पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करण्यासाठी व्हॉल्व्ह बसवले.
7. पंप सुरू केल्यानंतर पाणी पाईपमधून तुषारकांपर्यंत पोहोचले.
8. तुषारकांमधून पाणी पावसाच्या थेंबांप्रमाणे पिकांवर पडू लागले.
9. संपूर्ण शेतात पाणी समान प्रमाणात पोहोचते का, याची पाहणी केली.
10. आवश्यकतेनुसार पाण्याचा दाब आणि तुषारकांची दिशा समायोजित केली.

तुषार सिंचनाचे फायदे

• पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत होते.
• पिकांना समान प्रमाणात पाणी मिळते.
• जमिनीची धूप कमी होते.
• कमी पाण्यात मोठ्या क्षेत्राला सिंचन करता येते.
• मजुरीचा खर्च कमी होतो.
• पिकांच्या उत्पादनात वाढ होण्यास मदत होते.
• असमतल जमिनीवरही ही पद्धत वापरता येते.

निष्कर्ष

तुषार सिंचन ही पाण्याची बचत करणारी आणि आधुनिक शेतीसाठी उपयुक्त सिंचन पद्धत आहे. या पद्धतीमध्ये पाणी पावसाप्रमाणे पिकांवर फवारले जात असल्यामुळे पाण्याचे समान वितरण होते आणि अपव्यय कमी होतो. वाढती पाण्याची गरज आणि पाण्याची कमतरता लक्षात घेता तुषार सिंचनाचा वापर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते. त्यामुळे “पाणी वाचवा, शेती वाचवा” या उद्देशाने तुषार सिंचनाचा अधिकाधिक वापर करणे गरजेचे आहे.