बोर्डभरणे
विद्युत उपकरणांना सुरक्षित आणि नियंत्रित पद्धतीने पुरवठा करण्यासाठी बोर्ड वायरिंग महत्त्वाची भूमिका बजावते. घर, कार्यालय किंवा उद्योगातील विविध सर्किट्सचे योग्य नियोजन, तारांची निवड, स्विच-सॉकेटची मांडणी व सुरक्षा मानकांचे पालन हे सर्व बोर्ड वायरिंगमध्ये येते. योग्य प्रकारे केलेले वायरिंग सुरक्षितता, कार्यक्षमता आणि दीर्घकालीन स्थिरतेसाठी आवश्यक आहे.२) उद्देश
विद्युत पुरवठ्याचे वितरण व्यवस्थित करणे
- सर्किट्सचे नियंत्रण व संरक्षण सुनिश्चित करणे
- सुरक्षित, टिकाऊ आणि अचूक वायरिंग प्रणाली तयार करणे
- ओव्हरलोड, शॉर्ट सर्किट यांसारख्या धोक्यांपासून संरक्षण मिळवणे
- वायरिंगचे ज्ञान व कौशल्य practically विकसित करणे
३) साहित्य
- वायर (रंग कोडनुसार – फेज, न्यूट्रल, अर्थ)
- स्विच, सॉकेट, होल्डर, फ्यूज/MCB
- बोर्ड/प्लेट
- स्क्रू-ड्रायव्हर, प्लायर, कटर/स्ट्रिपर
- इन्सुलेटिंग टेप
- टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर
- ड्रिल मशीन (गरजेनुसार)
४) कृती / निरीक्षण
- सर्व साहित्याची तपासणी करून सुरक्षेची खात्री केली.
- बोर्डाचे मोजमाप घेऊन आवश्यक जागा ठरवली.
- फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ वायर रंग कोड प्रमाणे निवडून कापल्या.
- स्विच-सॉकेटची योग्य मांडणी करून जोडणी केली.
- तारांच्या टोकांना स्ट्रिप करून सुरक्षितपणे जोडले.
- कनेक्शन घट्ट करून इन्सुलेशन तपासले.
- टेस्ट लॅम्प/मल्टीमीटरने सर्किटची चाचणी केली.
- संपूर्ण वायरिंग व्यवस्थित बसवून बोर्ड बंद केला.
निरीक्षण: सर्व जोडण्या योग्य क्रमाने झाल्यामुळे सर्किट योग्यप्रकारे कार्यरत आढळले; कोणत्याही ठिकाणी स्पार्क किंवा ओव्हरहिटिंग दिसून आले नाही.
५) निष्कर्ष
बोर्ड वायरिंग करताना योग्य साहित्याची निवड, रंग कोडचे पालन, मजबूत जोडणी व सुरक्षा नियमांचे अनुसरण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य पद्धतीने केलेले वायरिंग सुरक्षित, विश्वसनीय आणि कार्यक्षम असते. या प्रयोगातून घरगुती विद्युत इंस्टॉलेशनचे मूलभूत तत्त्व स्पष्टपणे समजले १) प्रस्तावना
घरगुती स्वयंपाकघरातील मिक्सर हे एक महत्त्वाचे इलेक्ट्रिक उपकरण आहे. वेळोवेळी मिक्सरमध्ये जॅम होणे, आवाज वाढणे, ब्लेड फिरणे थांबणे, वायरिंगची समस्या किंवा मोटर गरम होणे अशा अनेक बिघाड दिसतात. अशा वेळी साधी तपासणी आणि योग्य दुरुस्ती तंत्र जाणून घेणे महत्वाचे असते. मिक्सरची दुरुस्ती केल्याने त्याचे आयुष्य वाढते व उपकरण सुरक्षितपणे वापरता येते.
२) उद्देश
- मिक्सरचे मूलभूत भाग व त्यांचे कार्य समजून घेणे
- दोष शोधणे (Troubleshooting) याची पद्धत शिकणे
- साध्या बिघाडांची दुरुस्ती प्रत्यक्ष करणे
- सुरक्षा नियमांचे पालन करून इलेक्ट्रिक उपकरणे उघडणे व तपासणे
- योग्य मेंटेनन्समुळे उपकरणाचा कार्यक्षम वापर
सोलर ब्याटरी पाणी टाकने
BATTERY बॅटरी मेंटेनन्सचा अनुभव – आश्रमातील शिकण्याचा टप्पा
आश्रमात राहात असताना मला बॅटरी मेंटेनन्सचं काम शिकण्याची उत्तम संधी मिळाली. सुरुवातीला बॅटरीचं काम थोडं कठीण वाटलं, पण दिवसेंदिवस अनुभव घेतल्यावर त्यामागचं विज्ञान आणि काळजी समजली. मी बॅटरीमध्ये पाणी कसे भरायचे, कोणते पाणी वापरायचे, आणि त्याचे योग्य प्रमाण किती ठेवायचे हे शिकले. त्याचबरोबर बॅटरी चार्ज करताना कोणत्या सुरक्षा नियमांचं पालन करावं, आणि ओव्हरचार्जिंग टाळण्यासाठी काय काळजी घ्यावी, याचंही ज्ञान मिळालं.
आम्ही सगळ्या बॅटऱ्या स्वच्छ ठेवण्यावर, त्यांच्या कनेक्शनची तपासणी करण्यावर आणि नियमित पातळी तपासण्यावर भर दिला. हे काम करताना जबाबदारी, शिस्त आणि संयम या तीन गोष्टी शिकायला मिळाल्या. या अनुभवातून मला केवळ तांत्रिक ज्ञान नाही, तर टीमवर्क आणि प्रॅक्टिकल कामाचं महत्त्वही समजलं.
आजही जेव्हा बॅटरी मेंटेनन्सचं काम पाहतो, तेव्हा आश्रमात शिकलेला हा अनुभव मनात अभिमानाने जागा घेतो. तो माझ्या शिक्षणातील एक महत्त्वाचा आणि प्रेरणादायी टप्पा ठरला आहेबॅटरीचा वॅट (Watt) कसा तपासायचा
बॅटरीचा वॅट म्हणजे ती बॅटरी एक वेळेस किती विद्युत शक्ती (Power) पुरवू शकते हे दर्शवते.
वॅट काढण्यासाठी खालील सोपा फॉर्म्युला वापरला जातो
Watt = Voltage × Current (Ampere)
- बॅटरीचा व्होल्टेज (Voltage) तपासा
सर्वप्रथम बॅटरीवर लिहिलेलं व्होल्टेज (V) बघा.
उदा. — बॅटरीवर “12V” लिहिलं असेल, म्हणजे ती 12 व्होल्टची बॅटरी आहे - अँपिअर-ऑवर (Ah) तपासा
बॅटरीवर “12V 150Ah” असं काहीसं लिहिलेलं असतं.
यात “150Ah” म्हणजे ती बॅटरी १ तासात 150 अँपिअर करंट देऊ शकते. - वॅट-आवर (Watt-hour) काढा
फॉर्म्युला वापरून काढा
उदा.
जर बॅटरी 12V 150Ah असेल तर
12 × 150 = 1800 Wh (Watt-hour)
म्हणजेच ही बॅटरी 1.8 किलोवॅट-तास (kWh) ऊर्जा साठवू शकते.
- मल्टीमीटरने तपासणी (प्रत्यक्ष मोजमाप)
जर तुला बॅटरीचा व्होल्टेज तपासायचा असेल तर डिजिटल मल्टीमीटर वापर.
मल्टीमीटर DC मोडमध्ये ठेव.
लाल वायर बॅटरीच्या + टर्मिनलला आणि काळी वायर – टर्मिनलला लाव.
स्क्रीनवर दाखवलेलं व्होल्टेज वाच.
जर 12V बॅटरीची वॅल्यू 12.6V असेल → पूर्ण चार्ज.
11.8V किंवा कमी असेल → बॅटरी डिस्चार्ज आहे.
- लहान टीप
नेहमी डिस्टिल्ड वॉटर वापर.
तपासणी करताना सुरक्षित हातमोजे आणि चष्मा वापर.
चार्जिंग करताना धातूच्या वस्तू जवळ ठेवू नकोस.
15₹ एक बॉटल
तरी एकूण 15 बॅटरी होत्या
टोटल रक्कम
450
मोटारवाइंडिंग
प्रस्तावना
इलेक्ट्रिक मोटर उद्योग, शेती, घरगुती उपकरणे तसेच कारखान्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते. मोटर दीर्घकाळ चालल्याने किंवा ओव्हरलोड, व्होल्टेज समस्या, ओव्हरहिटींग किंवा इन्सुलेशन खराब होण्यामुळे मोटरचे वाइंडिंग जळते. अशावेळी मोटर बदलण्याऐवजी रिवाइंडिंग करून ती पुन्हा कार्यक्षम करता येते.
उद्देश
मोटर रिवाइंडिंगचा मुख्य उद्देश म्हणजे
कृती
१) मोटर डिसमँटल करणे
मोटरचे कव्हर, रोटर आणि स्टेटर वेगळे करणे
- जुने काढणे
- जळालेले कॉपर वायर, इन्सुलेशन व स्लॉट वेजेस काढणे
- साफसफाई
- स्टेटर स्लॉट साफ करणे व बर्निशिंग
- स्लॉट इन्सुलेशन बसवणे
- नवीन इन्सुलेशन पेपर किंवा मायलर बसवणे
- नवीन कॉइल बनवणे
- आवश्यक गेजच्या कॉपर वायरची कॉइल तयार करणे
- कॉइल स्टेटरमध्ये बसवणे
- योग्य क्रमाने आणि ताणाने कॉइल बसवणे
- कनेक्शन व जॉइंट करणे
- स्टार/डेल्टा कनेक्शनप्रमाणे जॉइंट करणे
- व्हर्निश (Varnish) करणे आणि बेकिंग
- इन्सुलेशन मजबूत करण्यासाठी
- मोटर पुन्हा Assemble करणे
- टेस्टिंग
- नो-लोड टेस्ट, वायब्रेशन, करंट व व्होल्टेज तपासणी
निरीक्षण
रिवाइंड केल्यानंतर खालील गोष्टी तपासल्या जातात:
- मोटर योग्य दिशेने आणि वेगाने फिरते का?
- करंट ड्रॉ मानकांनुसार आहे का?
- मोटर गरम होते का?
- कंपन (vibration) किंवा आवाज येतो का?
- इन्सुलेशन रेजिस्टन्स (Megger value) योग्य आहे का?
मिक्सर दुरुस्ती
प्रस्तावना :
मिक्सर हे घरगुती विद्युत उपकरण असून त्याचा वापर दळणे, वाटणे व मिसळणे यासाठी केला जातो. सततच्या वापरामुळे मिक्सरमध्ये बिघाड होऊ शकतो. अशा वेळी योग्य पद्धतीने दुरुस्ती केल्यास खर्च वाचतो आणि उपकरण पुन्हा सुरक्षितपणे वापरता येते.
उद्देश :
- मिक्सरमधील बिघाड ओळखणे.
- मिक्सर सुरक्षितपणे दुरुस्त करणे.
- मिक्सरचे आयुष्य वाढवणे.
- विद्युत उपकरणांची माहिती मिळवणे.
साहित्य :
- स्क्रू ड्रायव्हर
- टेस्टिंग लॅम्प
- मल्टीमीटर
- इन्सुलेशन टेप
- नवीन कार्बन ब्रश (आवश्यक असल्यास)
- वायर
- स्वच्छ कापड
कृती
शेवटी कामाची जागा स्वच्छ करावी व साधने ठेवावीत.
सर्वप्रथम मिक्सरचा वीजपुरवठा बंद करून प्लग काढावा.
मिक्सरचे बाहेरील कव्हर स्क्रू ड्रायव्हरने उघडावे.
पॉवर कॉर्ड, प्लग व स्विच तपासावा.
कार्बन ब्रश झिजलेले किंवा तुटलेले आहेत का ते पाहावे.
गरज असल्यास कार्बन ब्रश बदलावेत.
आर्मेचर व फील्ड कॉइल जळलेली आहे का ते तपासावे.
बियरिंगमध्ये आवाज किंवा अडकणं असल्यास बियरिंग बदलावी.
सैल वायर कनेक्शन असल्यास घट्ट करावे.
सर्व भाग स्वच्छ करून योग्य ठिकाणी पुन्हा बसवावेत.
कव्हर बंद करून स्क्रू घट्ट करावेत.
मिक्सर चालू करून योग्य प्रकारे चालतो का ते तपासावे.
- मिक्सर चालू होत नव्हता.
- प्लग व वायरमध्ये सैल संपर्क आढळला.
- कार्बन ब्रश झिजलेले दिसले.
- स्विचमध्ये बिघाड असल्याचे आढळले.
निष्कर्ष :
योग्य साधनांच्या साहाय्याने आणि काळजीपूर्वक तपासणी केल्यास मिक्सरची दुरुस्ती सहज करता येते. मिक्सर योग्यरित्या दुरुस्त केल्यामुळे तो पुन्हा सुरळीत चालू झाला. वेळोवेळी देखभाल केल्यास मिक्सरमध्ये बिघाड होण्याची शक्यता कमी होते.:मिक्सर दुरुस्ती प्रोजेक्ट
जनरेटर दुरुस्त व ऑइल बदलणे
प्रस्तावना
जनरेटर हे वीजपुरवठा खंडित झाल्यास वापरले जाणारे महत्त्वाचे यंत्र आहे. घरगुती, शेती तसेच औद्योगिक क्षेत्रात जनरेटरचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग होतो. नियमित देखभाल न केल्यास जनरेटरच्या इंजिनमध्ये बिघाड होतो. त्यामुळे जनरेटरची वेळोवेळी दुरुस्ती व इंजिन ऑइल बदलणे आवश्यक असते.
उद्देश
- जनरेटरची कार्यपद्धती समजून घेणे.
- जनरेटरमधील बिघाड ओळखणे.
- जुनं इंजिन ऑइल काढून नवीन ऑइल भरण्याची प्रक्रिया शिकणे.
- जनरेटर सुरक्षित व सुरळीत चालू करणे.
- जनरेटरचे आयुष्य वाढवणे.
निरीक्षण
तपासणी दरम्यान खालील गोष्टी आढळल्या:
- जनरेटर उशिरा स्टार्ट होत होता.
- इंजिनमधील ऑइल काळे व जाड झालेले होते.
- जनरेटर चालू असताना जास्त आवाज येत होता.
- ऑइल लेव्हल कमी होती.
- एअर फिल्टर मळलेला होता.
या निरीक्षणावरून ऑइल बदलणे आवश्यक असल्याचे लक्षात आले.
कृती
- जनरेटर बंद करून काही वेळ थंड होऊ दिला.
- ऑइल ड्रेन बोल्ट उघडून जुनं ऑइल पूर्णपणे बाहेर काढले.
- ड्रेन बोल्ट परत घट्ट बसवला.
- कंपनीने सुचवलेले नवीन इंजिन ऑइल योग्य प्रमाणात भरले.
- ऑइल लेव्हल गेजने तपासली.
- एअर फिल्टर साफ केला किंवा आवश्यक असल्यास बदलला.
- जनरेटर सुरू करून योग्य प्रकारे चालू आहे का ते तपासले.
निष्कर्ष
जनरेटरचे ऑइल वेळेवर बदलल्यामुळे इंजिन सुरळीत चालू झाले व आवाज कमी झाला. योग्य देखभाल व दुरुस्ती केल्यास जनरेटरची कार्यक्षमता वाढते व भविष्यात मोठे बिघाड टाळता येतात.
CCTV
CCTV म्हणजे Closed Circuit Television. याचा उपयोग एखाद्या ठिकाणी सतत लक्ष ठेवण्यासाठी होतो. शाळा, कॉलेज, ऑफिस, सोसायटी, शेत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी CCTV मुळे सुरक्षा वाढते.
CCTV म्हणजे Closed Circuit Television. याचा उपयोग एखाद्या ठिकाणी सतत लक्ष ठेवण्यासाठी होतो. शाळा, कॉलेज, ऑफिस, सोसायटी, शेत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी CCTV मुळे सुरक्षा वाढते.
2) विज्ञान आश्रमामध्ये CCTV इंस्टॉलेशन
मी विज्ञान आश्रमामध्ये अनेक CCTV कॅमेरे बसवले आहेत. यातून मला कॅमेरा कसा बसवायचा, कनेक्शन कसे करायचे आणि DVR (Digital Video Recorder) शी कसे जोडायचे हे शिकायला मिळाले.
3) CCTV इंस्टॉलेशनसाठी लागणारे साहित्य
CCTV बसवण्यासाठी काही साहित्य आवश्यक असते :
Dome Camera – घरात किंवा ऑफिसमध्ये वापरला जातो.
Bullet Camera – बाहेरच्या जागेसाठी (Outdoor) वापरला जातो.
Wire / Cable (Coaxial Cable किंवा Cat6 LAN Cable) – कॅमेऱ्याला DVR शी जोडण्यासाठी.
DVR (Digital Video Recorder) – सर्व कॅमेऱ्यांचे रेकॉर्डिंग आणि कंट्रोल करण्यासाठी.
Adaptor / Power Supply – कॅमेऱ्याला वीज पुरवण्यासाठी.
Hard Disk – रेकॉर्डिंग साठवण्यासाठी.
4) Dome व Bullet कॅमेऱ्यात फरक
Dome Camera – गोलाकार, लहान, आकर्षक, इनडोअर वापरासाठी.
Bullet Camera – लांबट आकाराचा, जास्त अंतरापर्यंत दृश्य कॅप्चर करतो, आऊटडोअर वापरासाठी.
5) शिकलेले कौशल्य
CCTV इंस्टॉलेशन करताना मला वायर कनेक्शन करणे, कॅमेऱ्याचे अँगल सेट करणे, DVR ला नेटवर्कशी जोडणे आणि लाईव्ह व्हिडिओ मोबाईलवर पाहणे हे सगळे शिकायला मिळाले. हे कौशल्य भविष्यात सुरक्षा सिस्टीमच्या कामासाठी उपयोगी आहे.
आम्ही आश्रम मधील सर्व कॅमेरे ची मेंटेनेस पाहतो विज्ञाना आश्रम कॅमेऱ्याचे अंडर मध्ये आहे आणि आश्रम मध्ये सगळे कॅमेरे चालू आहेत
गेस्ट होस्टेल चे कॅमेरे विशाल सर व कैलास जाधव सरांच्या मोबाईल मध्ये दिसतात
Change block type or style
Move Paragraph block from position 110 up to position 109
Move Paragraph block from position 110 down to position 111
Change text alignment
इस्त्रीदुरुस्ती
१) प्रस्तावना
दैनंदिन जीवनात वापरली जाणारी इस्त्री हे एक महत्त्वाचे घरगुती उपकरण आहे. कपडे नीटस ठेवण्यासाठी इस्त्रीचा नियमित वापर केला जातो. वारंवार वापरामुळे किंवा चुकीच्या वापरामुळे इस्त्रीमध्ये बिघाड होऊ शकतो. त्यामुळे इस्त्रीची साधी दुरुस्ती माहिती असणे उपयुक्त ठरते.
२) उद्देश
- इस्त्रीचे भाग व त्यांचे कार्य समजून घेणे.
- इस्त्रीतील साधे दोष ओळखणे.
- सुरक्षित पद्धतीने इस्त्रीची दुरुस्ती करणे.
- घरगुती उपकरणांची देखभाल करण्याची सवय लावणे.
३) कृती
- सर्वप्रथम इस्त्रीचा प्लग वीजपुरवठ्यापासून काढला.
- इस्त्रीचे बाह्य निरीक्षण केले (तार, प्लग, बॉडी).
- स्क्रू ड्रायव्हरच्या मदतीने इस्त्रीचे कव्हर उघडले.
- आतले भाग—हीटिंग कॉइल, थर्मोस्टॅट, वायर—तपासले.
- सैल तार घट्ट केली / खराब तार बदलली.
- पुन्हा सर्व भाग नीट बसवून कव्हर लावले.
- वीजपुरवठा देऊन इस्त्री चालू करून तपासणी केली.
४) निरीक्षण
- काही वेळा इस्त्री गरम होत नव्हती कारण वायर सैल होती.
- प्लग किंवा स्विच खराब असल्यास वीजपुरवठा होत नाही.
- थर्मोस्टॅट नीट नसल्यास तापमान नियंत्रण होत नाही.
५) निष्कर्ष
साध्या बिघाडांसाठी योग्य काळजी व मूलभूत ज्ञान असल्यास इस्त्रीची दुरुस्ती घरीच करता येते. यामुळे वेळ व खर्चाची बचत होते. तसेच सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे.१) प्रस्तावना
दैनंदिन जीवनात वापरली जाणारी इस्त्री हे एक महत्त्वाचे घरगुती उपकरण आहे. कपडे नीटस ठेवण्यासाठी इस्त्रीचा नियमित वापर केला जातो. वारंवार वापरामुळे किंवा चुकीच्या वापरामुळे इस्त्रीमध्ये बिघाड होऊ शकतो. त्यामुळे इस्त्रीची साधी दुरुस्ती माहिती असणे उपयुक्त ठरते.
२) उद्देश
- इस्त्रीचे भाग व त्यांचे कार्य समजून घेणे.
- इस्त्रीतील साधे दोष ओळखणे.
- सुरक्षित पद्धतीने इस्त्रीची दुरुस्ती करणे.
- घरगुती उपकरणांची देखभाल करण्याची सवय लावणे.
३) कृती (Procedure)
- सर्वप्रथम इस्त्रीचा प्लग वीजपुरवठ्यापासून काढला.
- इस्त्रीचे बाह्य निरीक्षण केले (तार, प्लग, बॉडी).
- स्क्रू ड्रायव्हरच्या मदतीने इस्त्रीचे कव्हर उघडले.
- आतले भाग—हीटिंग कॉइल, थर्मोस्टॅट, वायर—तपासले.
- सैल तार घट्ट केली / खराब तार बदलली.
- पुन्हा सर्व भाग नीट बसवून कव्हर लावले.
- वीजपुरवठा देऊन इस्त्री चालू करून तपासणी केली.
४) निरीक्षण
- काही वेळा इस्त्री गरम होत नव्हती कारण वायर सैल होती.
- प्लग किंवा स्विच खराब असल्यास वीजपुरवठा होत नाही.
- थर्मोस्टॅट नीट नसल्यास तापमान नियंत्रण होत नाही.
५) निष्कर्ष
साध्या बिघाडांसाठी योग्य काळजी व मूलभूत ज्ञान असल्यास इस्त्रीची दुरुस्ती घरीच करता येते. यामुळे वेळ व खर्चाची बचत होते. तसेच सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे.
वायर छीलने व वयाचे प्रकार
प्रस्तावना :
विद्युत कामात वायरचा योग्य वापर व त्याचे सुरक्षित जोडणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. वायर जोडण्यापूर्वी त्यावरील इन्सुलेशन (आवरण) काढणे आवश्यक असते, यालाच वायर छीलणे म्हणतात. योग्य पद्धतीने वायर छीलल्यास विद्युत जोडणी सुरक्षित व टिकाऊ होते.
उद्देश :
- वायर छीलण्याची योग्य पद्धत शिकणे
- वेगवेगळ्या प्रकारच्या वायरची ओळख करणे
- सुरक्षित विद्युत कामाचे ज्ञान मिळवणे
साहित्य :
- वायर स्ट्रिपर / चाकू
- लाईन टेस्टर
- स्क्रू ड्रायव्हर
- विविध प्रकारच्या वायर
- इन्सुलेटेड टेप
वायरचे प्रकार :
- सिंगल कोर वायर – घरगुती वायरिंगसाठी वापर
- मल्टी कोर वायर – लवचिक व उपकरणांमध्ये वापर
- कॉपर वायर – उत्तम चालक, जास्त वापरात
- अॅल्युमिनियम वायर – हलकी व कमी खर्चाची
- फ्लेक्सिबल वायर – पंखे, इस्त्री, मिक्सरमध्ये वापर
– कृती
वापरलेल्या वायरचा प्रकार ओळखून नोंद करावी.
सर्वप्रथम योग्य प्रकारचा वायर निवडावा.
वायर छीलण्यासाठी वायर स्ट्रिपर किंवा चाकू वापरावा.
वायरच्या टोकापासून आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन मोजून घ्यावे.
वायर स्ट्रिपरने हलक्या दाबाने इन्सुलेशन कापावे.
आतील तांब्याची तार न तुटता इन्सुलेशन सावकाश काढावे.
छीललेली वायर सरळ करून नीट वळवावी.
छीललेली वायर टर्मिनल किंवा कनेक्शनसाठी तयार ठेवावी.
४) निरीक्षण
वायर छीलताना इन्सुलेशन नीट काढले गेले तर आतली तार तुटत नाही. योग्य साधन वापरल्यास वायर सुरक्षित राहते व विद्युत जोडणी मजबूत होते. विविध वायरचे उपयोग वेगवेगळे असतात हे समजले.
निष्कर्ष :
योग्य पद्धतीने वायर छीलणे व योग्य प्रकारची वायर वापरणे हे सुरक्षित विद्युत कामासाठी आवश्यक आहे. या प्रक्रियेमुळे अपघात टाळता येतात व कामाची गुणवत्ता वाढते
LED रिपेरिंग
प्रस्तावना च्या काळात एलईडी दिवे, ट्यूब लाईट, बल्ब आणि टीव्ही यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. एलईडी उपकरणे कमी वीज वापरतात आणि दीर्घकाळ टिकतात. मात्र काही तांत्रिक बिघाड झाल्यास ती काम करणे बंद करतात. अशा वेळी एलईडी रिपेअरिंगचे ज्ञान उपयुक्त ठरते. एलईडी रिपेअरिंगमुळे खर्चात बचत होते तसेच स्वयंरोजगाराच्या संधीही निर्माण होतात.
उद्देश
- एलईडी उपकरणांची रचना समजून घेणे
- एलईडीमध्ये होणारे सामान्य बिघाड ओळखणे
- एलईडी रिपेअरिंगसाठी लागणारी साधने वापरणे
- सुरक्षित पद्धतीने एलईडी दुरुस्ती करणे
- तांत्रिक कौशल्य विकसित करणे
साहित्य (साधने व साहित्य)
- स्क्रूड्रायव्हर सेट
- मल्टीमीटर
- सोल्डरिंग आयर्न
- सोल्डर वायर व फ्लक्स
- एलईडी ड्रायव्हर
- एलईडी चिप / एलईडी स्ट्रिप
- कटिंग प्लायर
- इन्सुलेटेड वायर
– कृती
शेवटी कामाची जागा स्वच्छ करून साधने योग्य ठिकाणी ठेवावीत.
सर्वप्रथम LED लाईटचा वीजपुरवठा बंद करावा.
LED लाईट उघडून आतील सर्किट व ड्रायव्हर तपासावा.
LED प्लेटवर जळलेली किंवा खराब LED ओळखावी.
मल्टीमीटरच्या सहाय्याने LED continuity तपासावी.
खराब LED असल्यास ती काढून त्याच क्षमतेची (वॅट/व्होल्ट) नवीन LED बसवावी.
LED ड्रायव्हर खराब असल्यास योग्य ड्रायव्हर बदलावा.
सोल्डरिंग नीट झाली आहे का ते तपासावे.
सर्व भाग पुन्हा व्यवस्थित बसवून LED लाईट बंद करावी.
वीजपुरवठा चालू करून LED लाईट कार्यरत आहे का ते पाहावे.
निरीक्षण
एलईडी रिपेअरिंग करताना असे आढळले की बहुतेक वेळा एलईडी बंद होण्याचे कारण ड्रायव्हर खराब होणे, एलईडी चिप जळणे किंवा सोल्डरिंग सैल होणे हे असते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने व्होल्टेज व कंटिन्युइटी तपासल्यास दोष सहज ओळखता येतो. योग्य पार्ट बदलल्यास एलईडी पुन्हा सुरळीतपणे कार्य करते.
निष्कर्ष
एलईडी रिपेअरिंग ही उपयुक्त व रोजगारक्षम कौशल्य आहे. योग्य प्रशिक्षण व साधनांच्या मदतीने एलईडी दुरुस्ती सहज करता येते. यामुळे खर्च कमी होतो, इलेक्ट्रॉनिक कचरा कमी होतो आणि स्वयंरोजगाराची संधी उपलब्ध होते
गेस्ट हउची पट्टी फिटिंग करणे
प्रस्तावना
आजच्या काळात गेस्ट हाऊस, हॉटेल आणि लॉजमध्ये आकर्षक व योग्य प्रकाशयोजना महत्त्वाची असते. एलईडी पट्टी किंवा लाईट पट्टी वापरल्यामुळे कमी वीज खर्चात अधिक प्रकाश मिळतो. गेस्ट हाऊसमध्ये सुरक्षित व नियोजनबद्ध पद्धतीने पट्टी फिटिंग केल्यास सौंदर्य वाढते तसेच पाहुण्यांना चांगली सुविधा मिळते. त्यामुळे लाईट पट्टी फिटिंगचे ज्ञान आवश्यक आहे.उद्देश
गेस्ट हाऊसमध्ये लाईट पट्टी फिटिंगची योग्य पद्धत शिकणे
- सुरक्षित विद्युत जोडणी करणे
- आवश्यक साधने व साहित्य ओळखणे
- ऊर्जा बचत करणारी प्रकाशयोजना तयार करणे
- व्यावसायिक कौशल्य विकसित करणे
साधने व साहित्य
- एलईडी लाईट पट्टी / ट्यूब लाईट
- स्क्रूड्रायव्हर
- ड्रिल मशीन
- वायर (फेज, न्यूट्रल)
- स्विच व सॉकेट
- स्क्रू व रॉ वॉल प्लग
- इन्सुलेशन टेप
- मल्टीमीटर
- प्लायर / कटर
निरीक्षण
(३) कृती :
शेवटी कामाची स्वच्छता करून साधने योग्य ठिकाणी ठेवावीत.
सर्वप्रथम कामासाठी लागणारे साहित्य (पट्टी, स्क्रू, प्लग, ड्रिल मशीन, स्क्रू ड्रायव्हर, हातोडा, मोजपट्टी) तयार करावे.
पट्टी बसवायची जागा स्वच्छ करून घ्यावी.
मोजपट्टीच्या सहाय्याने पट्टीची लांबी मोजून योग्य जागी मार्किंग करावी.
मार्किंग केलेल्या ठिकाणी ड्रिल मशीनने छिद्रे पाडावीत.
छिद्रांमध्ये प्लग (रॉ वेल प्लग) बसवावेत.
पट्टी योग्य सरळ रेषेत ठेवून स्क्रूच्या सहाय्याने घट्ट बसवावी.
पट्टी नीट बसली आहे का, सैल तर नाही ना हे तपासावे.
लाईट पट्टी फिटिंग करताना योग्य मोजमाप करणे आवश्यक आहे. वायर जोडणी करताना फेज व न्यूट्रल योग्यरित्या जोडले असल्यास लाईट सुरळीत चालते. स्क्रू घट्ट बसवले असल्यामुळे पट्टी सुरक्षित राहते. काम करताना वीजपुरवठा बंद ठेवल्यास अपघात टाळता येतो.
निष्कर्ष
गेस्ट हाऊसची लाईट पट्टी फिटिंग योग्य पद्धतीने केल्यास प्रकाश उत्तम मिळतो आणि वीज बचत होते. सुरक्षिततेचे नियम पाळल्यास काम अधिक प्रभावी व टिकाऊ होते. हे काम कौशल्याने केल्यास रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात आणि ग्राहकांचे समाधान मिळते.
ग्रे वाटर
1) प्रस्तावना
घरगुती वापरातून निघणारे पाणी जसे की आंघोळ, कपडे धुणे, भांडी धुणे इ. मधून मिळणारे पाणी म्हणजे ग्रे वॉटर होय. या पाण्यात शौचालयातील पाणी नसते. योग्य प्रक्रिया केल्यास हे पाणी पुन्हा वापरता येते.
2) उद्देश
- पाण्याची बचत करणे.
- ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर शिकणे.
- पर्यावरण संरक्षण करणे.
- पाण्याचा योग्य वापर कसा करावा हे समजून घेणे.
3) साहित्य
- प्लास्टिक टाकी / ड्रम
- पाईप
- जाळी (फिल्टर)
- वाळू
- खडी
- कोळसा
- बादली
- नळ
- पाणी
4) कृती
- सर्वप्रथम ग्रे वॉटर जमा करण्यासाठी टाकी घ्यावी.
- टाकीच्या तळाशी खडीचा थर टाकावा.
- खडीवर वाळूचा थर टाकावा.
- वाळूवर कोळशाचा थर द्यावा.
- वर जाळी लावून फिल्टर तयार करावा.
- भांडी/कपडे धुतलेले पाणी या फिल्टरमधून सोडावे.
- फिल्टर झालेलं पाणी वेगळ्या टाकीत जमा करावे.
- हे पाणी बागकाम किंवा स्वच्छतेसाठी वापरावे.
5) निरीक्षण
- फिल्टर केल्यानंतर पाणी स्वच्छ दिसते.
- पाण्यातील घाण व कण कमी होतात.
- वास कमी झालेला आढळतो.
- पाणी थेट पिण्यास योग्य नसते, पण इतर वापरासाठी चालते.
6) निष्कर्ष
ग्रे वॉटरचा योग्य प्रकारे वापर केल्यास पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत होते. पर्यावरणाचे संरक्षण होते व पाण्याचा पुनर्वापर शक्य होतो. त्यामुळे ग्रे वॉटर व्यवस्थापन हे अत्यंत उपयुक्त आहे.
बयोगास शिस्तीम
1) प्रस्तावना
शेण, सेंद्रिय कचरा, भाजीपाला अवशेष इत्यादी सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करून तयार होणाऱ्या ज्वलनशील वायूस बायोगॅस असे म्हणतात. या वायूमध्ये प्रामुख्याने मिथेन, कार्बन डायऑक्साइड व इतर वायू असतात. बायोगॅसचा वापर स्वयंपाक, वीज निर्मिती व इंधन म्हणून केला जातो.
2) उद्देश
सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य वापर करणे.
- पर्यावरणपूरक इंधन तयार करणे.
- पारंपरिक इंधनाची बचत करणे.
- स्वच्छ ऊर्जा निर्मिती करणे.
- खत निर्मितीसाठी स्लरी मिळवणे.
3) साहित्य
- बायोगॅस प्लांट / टाकी
- शेण (गाय/म्हैस)
- पाणी
- इनलेट पाईप
- आउटलेट पाईप
- गॅस पाईप
- गॅस साठवण टाकी
- शेगडी
- मिक्सिंग टाकी
4) कृती
- सर्वप्रथम शेण व पाणी समप्रमाणात मिसळून मिश्रण तयार करावे.
- हे मिश्रण इनलेट पाईपद्वारे बायोगॅस प्लांटमध्ये सोडावे.
- प्लांट हवाबंद ठेवावा.
- सेंद्रिय पदार्थांचे जीवाणूद्वारे विघटन सुरू होते.
- काही दिवसांनंतर बायोगॅस तयार होतो.
- तयार झालेला गॅस गॅस पाईपद्वारे साठवण टाकीत जमा होतो.
- हा गॅस शेगडीला जोडून वापरता येतो.
- उरलेली स्लरी आउटलेट पाईपद्वारे बाहेर येते व खत म्हणून वापरली जाते.
5) निरीक्षण
- काही दिवसांनी गॅस तयार होण्यास सुरुवात होते.
- शेगडी पेटवल्यावर निळसर ज्वाला दिसते.
- स्लरी दुर्गंधीविरहित व पोषक असते.
- गॅस सातत्याने तयार होतो.
6) निष्कर्ष
बायोगॅस हा स्वच्छ, स्वस्त व पर्यावरणपूरक ऊर्जा स्रोत आहे. यामुळे सेंद्रिय कचऱ्याचा योग्य वापर होतो, इंधनाची बचत होते व उत्तम खत मिळते. त्यामुळे बायोगॅस तंत्रज्ञान ग्रामीण व शहरी भागासाठी उपयुक्त आहे.
हायड्रो मार्कर प्रयोग
प्रस्तावना
हायड्रो मार्कर म्हणजे पाण्यावर आधारित स्केच पेन. या पेनमधील रंग एकाच रंगासारखा दिसत असला तरी त्यामध्ये अनेक रंगांचे मिश्रण असते. कागद व पाण्याच्या सहाय्याने हे रंग वेगळे करता येतात. या प्रक्रियेला कागदी वर्णलेखन (Paper Chromatography) असे म्हणतात.
उद्देश
- हायड्रो मार्करमधील विविध रंग वेगळे करून पाहणे
- रंगांचे पाण्यातील वहन (movement) अभ्यासणे
- कागदी वर्णलेखनाची संकल्पना समजून घेणे
साहित्य
- हायड्रो मार्कर / स्केच पेन
- फिल्टर पेपर / टिश्यू पेपर / पांढरा कागद
- पाणी
- काचेचा ग्लास / बीकर
- पेन्सिल
कृती
- कागदाचा एक लांब पट्टा कापा.
- पट्ट्याच्या खालच्या टोकापासून थोड्या अंतरावर पेन्सिलने सरळ रेषा काढा.
- त्या रेषेवर हायड्रो मार्करने एक बिंदू काढा.
- काचेच्या ग्लासमध्ये थोडे पाणी घ्या.
- कागदाचा पट्टा असा ठेवा की खालचा भाग पाण्यात जाईल पण रंगाचा बिंदू पाण्यात बुडणार नाही.
- काही वेळ प्रतीक्षा करा.
निरीक्षण
- पाणी वर चढताना रंगही वर जातात.
- एकाच रंगातून वेगवेगळे रंग वेगळे होताना दिसतात.
- प्रत्येक रंग वेगवेगळ्या अंतरावर थांबतो.
निष्कर्ष
हायड्रो मार्करमधील रंग हे अनेक रंगांचे मिश्रण असते. पाण्याच्या सहाय्याने ते रंग वेगळे करता येतात. या प्रयोगातून कागदी वर्णलेखनाची प्रक्रिया स्पष्टपणे समजते.
गावात जाऊन लाइट
प्रस्तावना
शहरात वीज सहज उपलब्ध असते; परंतु गावात अजूनही काही ठिकाणी वीजपुरवठ्याच्या समस्या दिसून येतात. गावात जाऊन तेथील लाईटची व्यवस्था, वापर आणि अडचणी प्रत्यक्ष पाहणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
उद्देश
- गावातील वीजपुरवठ्याची परिस्थिती जाणून घेणे
- लाईटचा वापर कसा केला जातो हे समजून घेणे
- वीज नसताना गावकऱ्यांना येणाऱ्या अडचणी अभ्यासणे
- वीजेचे महत्त्व समजून घेणे
साहित्य
- वही व पेन
- कॅमेरा / मोबाईल (निरीक्षणासाठी)
- प्रश्नांची यादी
- गावकऱ्यांची माहिती
कृती
- जवळच्या गावाला भेट दिली.
- तेथील घरे, रस्ते व शेतांमधील लाईटची व्यवस्था पाहिली.
- गावकऱ्यांशी संवाद साधून वीजपुरवठ्याबाबत माहिती घेतली.
- लाईट किती वेळ असते व कधी जाते याची नोंद केली.
निरीक्षण
- काही घरांमध्ये नियमित लाईट असते, तर काही ठिकाणी वारंवार खंड पडतो.
- रस्त्यांवर काही ठिकाणी लाईट नसल्याने रात्री अंधार असतो.
- शेतीसाठी वीज वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
- लाईट नसताना दिवे, कंदील किंवा सौर दिवे वापरले जातात.
निष्कर्ष
गावातील जीवनात वीज अत्यंत महत्त्वाची आहे. वीज उपलब्ध झाल्याने शिक्षण, शेती आणि दैनंदिन जीवन सुलभ होते. त्यामुळे गावात सतत व सुरक्षित वीजपुरवठा होणे गरजेचे आहे.
तारेचे माप कडणे
विषय : ताऱ्यांचे माप काढणे
प्रस्तावना :
रात्रीच्या आकाशात आपल्याला असंख्य तारे दिसतात. हे तारे आकाराने खूप मोठे असतात, पण पृथ्वीपासून फार दूर असल्यामुळे लहान दिसतात. ताऱ्यांचे खरे आकार, अंतर आणि तेज जाणून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञ विविध पद्धती वापरतात. या प्रकल्पात ताऱ्यांचे माप कसे काढले जाते याची माहिती घेतली आहे.
उद्देश :
- ताऱ्यांचे अंतर आणि आकार कसा मोजला जातो हे समजून घेणे.
- प्रकाशवर्ष, तेजमान (Magnitude) यांची संकल्पना समजणे.
- खगोलशास्त्रातील निरीक्षण पद्धतींचा अभ्यास करणे.
निरीक्षण :
- काही तारे जास्त तेजस्वी दिसतात तर काही कमी तेजस्वी दिसतात.
- जवळचे तारे मोठे आणि दूरचे तारे लहान दिसतात.
- दुर्बिणीच्या सहाय्याने ताऱ्यांचे निरीक्षण अधिक स्पष्ट होते.
- ताऱ्यांचे अंतर मोजण्यासाठी पॅरॅलॅक्स (Parallax) पद्धत वापरली जाते.
निष्कर्ष :
या प्रकल्पातून असे लक्षात आले की ताऱ्यांचे माप थेट मोजता येत नाही. गणितीय सूत्रे, प्रकाशाचे गुणधर्म आणि आधुनिक उपकरणांच्या मदतीने ताऱ्यांचे अंतर, आकार आणि तेज निश्चित केले जाते. खगोलशास्त्र मानवी ज्ञान वाढविण्यास महत्त्वाचे आहे.
कृती (प्रयोग) :
- रात्री आकाशातील वेगवेगळ्या ताऱ्यांचे निरीक्षण करणे.
- ताऱ्यांच्या तेजमानाची तुलना करणे.
- ताऱ्यांचे नकाशे पाहून त्यांची नावे ओळखणे.
साहित्य :
संदर्भ पुस्तके किंवा इंटरनेट माहिती
खगोल दुर्बीण किंवा द्विनेत्री (Binoculars)
ताऱ्यांचा नकाशा
वही व पेन
