वैयक्तिक स्वच्छता
माहिती
स्वतःच्या शरीराची, कपड्यांची व आजूबाजूच्या सवयींची स्वच्छता राखणे म्हणजे वैयक्तिक स्वच्छता. यामुळे आरोग्य चांगले राहते आणि आजारांपासून संरक्षण मिळते.
उद्दिष्टे
शरीर निरोगी व स्वच्छ ठेवणे
आजार व संसर्ग टाळणे
चांगल्या सवयी लावणे
आत्मविश्वास वाढवणे
समाजात स्वच्छतेचे महत्त्व समजावणे
निरीक्षण
हात नियमितपणे साबणाने धुतले जातात का?
जेवणापूर्वी व शौचानंतर हात धुण्याची सवय आहे का?
दात दिवसातून दोन वेळा घासले जातात का?
नखे कापलेली व स्वच्छ आहेत का?
केस स्वच्छ व नीटनेटके आहेत का?
स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात का?
रुमालाचा योग्य वापर केला जातो का?
पाव
प्रस्तावना
पाव हा गहू पिठापासून तयार होणारा एक हलका, मऊ आणि स्वादिष्ट खाद्यपदार्थ आहे. भारतातील शहरांमध्ये तसेच ग्रामीण भागातही पाव हा नाश्त्यामध्ये, अल्पोपहारात व विविध पदार्थांसोबत मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जातो. पाव तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने गव्हाचे पीठ, यीस्ट, पाणी, साखर, मीठ आणि थोडे तेल किंवा लोणी वापरले जाते.
उद्देश
- पाव बनवण्यासाठी लागणारे साहित्य समजून घेणे
– गव्हाचे पीठ, यीस्ट, साखर, मीठ, पाणी आणि तेल/लोणी यांचा वापर कसा केला जातो हे जाणून घेणे. - फर्मेंटेशन (आंबवणी) प्रक्रिया समजणे
– यीस्ट कसे काम करते, पीठ कसे फुलते आणि पाव मऊ कसा बनतो याचा अभ्यास करणे. - पाव बनवण्याची प्रत्यक्ष प्रक्रिया शिकणे
– मळणे, फुलवणे, मोल्डिंग, बेकिंग आणि थंड करणे याचे टप्पे समजून घेणे. - पावाची गुणवत्ता तपासणे
– पावाची रंग, आकार, मऊपणा, सुगंध आणि चव यांचे निरीक्षण करणे. - स्वच्छता आणि सुरक्षितता पद्धतींचे पालन शिकणे
– खाद्यपदार्थ बनवताना स्वच्छता आणि अन्नसुरक्षेचे नियम पाळण्याचे महत्त्व समजणे. - पावाचे प्रकार ओळखणे
– लादी पाव, ब्रेड, बन, बर्गर बन, पिझ्झा बेस इत्यादींचे फरक समजून घेणे. - उद्योग व बाजारपेठेची माहिती मिळवणे
– पाव उत्पादनातील व्यवसाय, मागणी, खर्च व नफा याबद्दल प्राथमिक माहिती मिळवणे. - प्रकल्प रिपोर्ट तयार करण्याची कौशल्ये विकसित करणे
– निरीक्षण, सर्वेक्षण, नोंद, विश्लेषण आणि निष्कर्ष यांचे कौशल्य वाढवणे.
सर्वे
लोक पाव किती प्रमाणात खातात हे जाणून घेणे
पावाचे प्रकार, वापर व आवड समजून घेणे
पावाची गुणवत्ता व उपलब्धता याबद्दल लोकांचे मत जाणून घेणे
पावाच्या आरोग्यविषयक जाणिवा तपासणे
सर्वेक्षणातून दिसून आलेले मुद्दे
- बहुतेक लोक पाव नाश्त्यात जास्त प्रमाणात खातात, विशेषतः चहा, भाजीपाव, आमलेट-पाव यासोबत.
- पावाचा वापर शहरांमध्ये जास्त प्रमाणात आढळला, तर ग्रामीण भागात थोडा कमी दिसून आला.
- लोकांना जाड आणि कठीण पावापेक्षा मऊ व ताजा पाव आवडतो.
- सर्वेक्षणात असे दिसले की लादी पाव आणि ब्रेड हे सर्वात जास्त वापरले जाणारे प्रकार आहेत.
- काही लोकांनी सांगितले की पाव लवकर खराब होतो, त्यामुळे ताजेपणाकडे विशेष लक्ष दिले जाते.
- बहुतेक लोकांनी असे सांगितले की पाव स्वस्त असल्यामुळे तो इतर नाश्त्याच्या पदार्थांपेक्षा सोपा पर्याय आहे.
- फॅस्टफूडच्या वाढत्या वापरामुळे पावाचे सेवनही वाढले आहे (बर्गर बन, पिझ्झा बेस, सँडविच इ.).
- लोकांचे मत असेही आढळले की घरच्या घरी पाव बनवण्यापेक्षा खरेदी करणे सोपे वाटते.
- काही लोकांना पावातील प्रेझरवेटिव्हबद्दल चिंता होती आणि त्यांना घरी बनवलेला पाव किंवा बेकरीचा ताजा पाव अधिक आवडतो.
- विद्यार्थ्यांमध्ये पावाबद्दल आरोग्यविषयक जागरूकता वाढताना दिसली, जसे की ब्राउन ब्रेड, मल्टिग्रेन ब्रेडची पसंती.
वापरलेले साहित्य
- इस्ट
- साखर
- मीठ
- पाणी
- तेल
- ब्रेड इमपुअर
- मैदा
कृती
एका बाऊलमध्ये कोमट पाणी, साखर आणि यीस्ट घाला.
5–10 मिनिटे ठेवा.
यीस्ट फेसाळू लागले की ते सक्रिय झाले असे समजावे.
पीठ मळणे
एका मोठ्या भांड्यात मैदा, मीठ आणि सक्रिय केलेले यीस्टचे पाणी घाला.
मऊसर पीठ मळा.
शेवटी थोडे तेल लावून पीठ 8–10 मिनिटे चांगले मळून घ्या.
पहिली फुलवण (First Proofing)
मळलेले पीठ एका भांड्यात ठेवा.
झाकण लावून किंवा कापड घालून 1 तास ऊबेत ठेवून द्या.
पीठ दुप्पट फुगलेले दिसेल.
पावाला आकार देणे
फुगलेले पीठ हलकेच दाबून गॅस काढा.
इच्छित आकाराचे पाव (लादी पाव/बन/ब्रेड) तयार करा.
बेकिंग ट्रेमध्ये ठेवून 15–20 मिनिटे पुन्हा फुलू द्या.
दुसरी फुलवण (Second Proofing)
ट्रेमधील पाव वर येऊन फुगतो.
वरून थोडे दूध किंवा लोणी लावले की पाव सोनेरी रंगाचा होतो.
बेकिंग (Baking)
ओव्हन 180°C पर्यंत गरम करा.
पाव 15–20 मिनिटे बेक करा.
वरचा रंग हलका सोनेरी झाल्यावर पाव तयार.
थंड करणे (Cooling)
बेक झालेला पाव बाहेर काढून रॅकवर थंड होण्यासाठी ठेवा.
पाव थंड झाल्यावर तो सर्व्ह करण्यास किंवा वापरण्यास तयार.
flowchart
साहित्य गोळा करणे
(मैदा + यीस्ट + साखर + मीठ + पाणी + तेल/बटर)
↓
कोमट पाण्यात यीस्ट + साखर मिसळून एक्टिव्हेट करणे
↓
मैद्यात मीठ घालून यीस्ट मिश्रण टाकणे
↓
पाणी घालून मऊ पीठ मळणे
↓
तेल लावून पीठ 1 तास फुलू देणे
(डबल साईज होईपर्यंत)
↓
पिठाचे छोटे गोळे बनवणे
↓
ट्रेमध्ये गोळे ठेवून 20–30 मिनिटे दुसरे फुलवणे
↓
ओव्हन/कढईत पाव भाजणे
(सोनसळी रंग येईपर्यंत)
↓
पाव थंड होऊ देणे
↓
पाव तयार
त्यातून काय शिकलो
- फर्मेंटेशनची प्रक्रिया समजली – यीस्ट कसे काम करते, पीठ कसे फुलते व त्यातून पाव मऊ कसा बनतो हे शिकता आले.
- साहित्याचे प्रमाण महत्त्वाचे आहे – पाव चांगला तयार होण्यासाठी मैदा, पाणी, यीस्ट, साखर व मीठ यांचे योग्य प्रमाण पाळणे आवश्यक असते हे कळले.
- स्वच्छता आणि स्वयंपाकातील शिस्त शिकली – पाव बनवताना हात स्वच्छ ठेवणे, भांडी नीट धुणे व स्वच्छ वातावरणात काम करणे किती महत्त्वाचे आहे हे जाणवले.
- धीर आणि वेळेचे नियोजन – पीठ फुलण्यासाठी वेळ लागतो, त्यामुळे धीराने व्यवस्थित टप्पे पाळणे आवश्यक आहे हे समजले.
- बेकिंगचे मूलभूत तत्त्व शिकले – ओव्हनचे तापमान, बेकिंग टाइम, ट्रेचे वापर इत्यादी गोष्टींचा योग्य उपयोग कसा करायचा हे कळले.
- कठीण प्रयत्नानंतर मिळणारे यश – नीट तयार झालेला मऊ पाव पाहून स्वतः बनवल्याचा आनंद मिळाला.
- सहकार्याची भावना वाढली – गट प्रकल्पात एकमेकांना मदत करून काम करणे, जबाबदाऱ्या वाटून घेणे याचे महत्त्व समजले.
- आरोग्याची जाणीव झाली – ताजे व घरगुती पदार्थ जास्त आरोग्यदायी असतात हे जाणवले.
निष्कर्ष
पाव प्रकल्पातून आम्हाला पाव बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजून घेता आली. पीठ मळणे, फर्मेंटेशन, आकार देणे आणि बेकिंग या टप्प्यांमुळे पाव कसा तयार होतो हे प्रत्यक्ष अनुभवता आले. या प्रकल्पातून स्वच्छता, वेळेचे नियोजन, साहित्याचे प्रमाण आणि सहकार्याने काम करण्याचे महत्त्व कळले.
कॉस्टिंग
| मटेरीअल | वजन | दर /Kg | किंमत |
| मैदा | 5Kg | 45 | 225 |
| साखर | 100gm | 42 | 4.2 |
| मीठ | 80gm | 30 | 2.4 |
| यीस्ट | 110gm | 160 | 17.6 |
| ब्रेड इम्प्रुअर | 10gm | 500 | 5 |
| तेल | 50gm | 150 | 7.5 |
| ओव्हन चार्जेस | unit | 14/1u | 14 |
| एकून | 275.7 | ||
| मजुरी टोटल एका पावाची किंमत | ३५% ३७२.१९ २.८८पैसे |
