बियाचे मुख्य भाग
Plumule (अंकुर / खोडाचा भाग)
बियापासून वर वाढणारा भाग.
यापासून खोड व पाने तयार होतात.
Plumular Axis (अंकुर अक्ष)
अंकुराला आधार देणारा भाग.
पुढे खोडाच्या वाढीस मदत करतो.
Radicle (मूळांकुर)
बियापासून सर्वप्रथम बाहेर येणारा भाग.
यापासून मुळे तयार होतात.
Cotyledon (बीजपत्र)
बियामध्ये अन्नाचा साठा असतो.
अंकुरणाच्या सुरुवातीला रोपाला अन्न पुरवते.
Testa (बीजावरण)
बियाचे बाहेरील कठीण आवरण.
बियाचे कीड, रोग व इजा यांपासून संरक्षण करते.
बियांचे प्रकार
1) द्विदल बी (Dicot Seed)
दोन बीजपत्रे असतात.
अन्नाचा साठा मुख्यतः बीजपत्रात असतो.
प्रथिनांचे प्रमाण जास्त असते.
उदाहरणे : हरभरा, तूर, वाटाणा, सोयाबीन.
2) एकदल बी (Monocot Seed)
एकच बीजपत्र असते.
अन्नाचा साठा एंडोस्पर्ममध्ये असतो.
कर्बोदकांचे (Carbohydrates) प्रमाण जास्त असते.
उदाहरणे : गहू, तांदूळ, मका.
बीजप्रक्रिया (Seed Treatment)
व्याख्या : पेरणीपूर्वी बियांवर रासायनिक, जैविक किंवा सेंद्रिय औषधांची प्रक्रिया करून रोग, कीड व बुरशीपासून संरक्षण करण्यास बीजप्रक्रिया म्हणतात.
बीजप्रक्रियेचे फायदे
बियांची उगवण चांगली होते.
बुरशीजन्य रोग कमी होतात.
रोपे निरोगी व मजबूत होतात.
उत्पादनात वाढ होते.
सुरुवातीच्या अवस्थेत कीड व रोगांपासून संरक्षण मिळते.
बीजप्रक्रियेचे प्रकार
1) रासायनिक बीजप्रक्रिया
एम-45 (M-45) : 25 ग्रॅम + 10 लिटर पाणी
बियाण्यावर फवारणी किंवा प्रक्रिया करावी.
बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळते.
2) जैविक बीजप्रक्रिया
Trichoderma – 2 ग्रॅम प्रति 1 किलो बियाणे
बियाण्याला समान प्रमाणात लावावे.
मुळांचे रोग कमी होतात आणि वाढ चांगली होते.
3) सेंद्रिय बीजप्रक्रिया
10 लिटर पाणी + 1 किलो गोमूत्र/शेणखत द्रावण (स्थानिक पद्धतीनुसार)
बियाण्यावर प्रक्रिया करावी.
उगवण सुधारते व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
