⚡ इलेक्ट्रिक सुरक्षिततेचे नियम

प्रस्तावना:

वीज वापरताना अपघात, शॉक, आग आणि उपकरणांचे नुकसान टाळण्यासाठी काही सुरक्षिततेचे नियम पाळणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाचे नियम

1. ओल्या हाताने स्विच किंवा विद्युत उपकरणाला हात लावू नये

2. खराब किंवा तुटलेल्या विद्युत तारा वापरू नयेत.

3. काम करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.

4. योग्य क्षमतेचे फ्यूज/MCB वापरावे.

5. एका सॉकेटमध्ये खूप उपकरणे जोडून ओव्हरलोड करू नये.

6. विद्युत उपकरणांना योग्य अर्थिंग असणे आवश्यक आहे.

7. विद्युत दुरुस्तीचे काम प्रशिक्षित व्यक्तीने करावे.

8. विद्युत उपकरणाजवळ पाणी किंवा ज्वलनशील पदार्थ ठेवू नयेत.

9. विजेच्या तारांवर जड वस्तू ठेवू नयेत किंवा तार ओढू नये.

10. विद्युत आग लागल्यास पाणी वापरू नये; योग्य अग्निशामक वापरावा आणि वीजपुरवठा बंद करावा.

11. मुलांना उघडे सॉकेट आणि विद्युत उपकरणांपासून दूर ठेवावे.

12. कामाच्या ठिकाणी रबरचे हातमोजे आणि सुरक्षित पादत्राणे आवश्यकतेनुसार वापरावीत.

निष्कर्ष

वीज वापरताना काळजी, योग्य अर्थिंग, सुरक्षित उपकरणे आणि नियमांचे पालन केल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

CPR माहिती

CPR चे पूर्ण नाव: Cardiopulmonary Resuscitation

मराठी अर्थ: हृदय-फुफ्फुस पुनर्जीवन प्रक्रिया

1. प्रस्तावना

CPR ही व्यक्तीचे हृदय थांबणे किंवा सामान्य श्वास बंद होणे अशा आपत्कालीन परिस्थितीत केली जाणारी जीवनरक्षक प्रक्रिया आहे. यामुळे मदत मिळेपर्यंत शरीरात रक्तप्रवाह चालू ठेवण्यास मदत होते.

2. आवश्यक साहित्य

सपाट व कठीण जागा

CPR करण्यासाठी योग्य प्रशिक्षण

AED (Automated External Defibrillator) उपलब्ध असल्यास

3. कृती

1. व्यक्ती प्रतिसाद देते का आणि सामान्य श्वास घेत आहे का ते तपासा.

2. तात्काळ 112 वर आपत्कालीन मदत मागवा.3. व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवा.

4. छातीच्या मध्यभागी दोन्ही हात एकावर एक ठेवा.

5. हात सरळ ठेवून छातीवर जोराने दाब द्या.

6. 100–120 दाब प्रति मिनिट या वेगाने CPR करा.

7. AED उपलब्ध असल्यास तो सुरू करून त्याच्या सूचनांचे पालन करा.

8. मदत येईपर्यंत CPR सुरू ठेवा.

4. उपयोग

हृदय बंद पडलेल्या व्यक्तीमध्ये रक्तप्रवाह चालू ठेवण्यास मदत होते.

मेंदू व इतर महत्त्वाच्या अवयवांना ऑक्सिजनयुक्त रक्त मिळण्यास मदत होते.

वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत जगण्याची शक्यता वाढवण्यास मदत होते.

5. निष्कर्ष

CPR ही अत्यंत महत्त्वाची जीवनरक्षक प्रक्रिया आहे. आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य वेळी CPR केल्यास व्यक्तीचा जीव वाचण्याची शक्यता वाढू शकते.

WIRING JOIND

Practical: Wiring Joint चे प्रकार

उद्देश:

विविध प्रकारचे वायरिंग जॉइंट तयार करणे.

आवश्यक साहित्यPVC वायरवायर कटरवायर स्ट्रिपरCombination PlierInsulation TapeScrewdriver

1. Straight Joint

कृती:

दोन वायरची टोके सोलून एकमेकांवर ठेवून घट्ट वळवावीत.

उपयोग:

वायरची लांबी वाढवण्यासाठी.

2. T-Joint

कृती:

मुख्य वायरचे इन्सुलेशन काढून त्यावर दुसरी वायर ठेवून घट्ट गुंडाळावी.

उपयोग:

मुख्य वायरमधून दुसरी शाखा घेण्यासाठी.

3. Tap Joint

कृती:

मुख्य वायरमधून आवश्यक ठिकाणी दुसरी वायर जोडून ती घट्ट वळवावी.

उपयोग:

सर्किटमध्ये शाखा काढण्यासाठी.

4. Britannia Joint

कृती:

जाड वायरची टोके योग्य लांबीपर्यंत सोलून एकमेकांवर ठेवून बांधावी व जोड मजबूत करावा.

उपयोग:

ओव्हरहेड/जाड वायरमध्ये.

5. Married Joint

कृती:

दोन वायर समांतर ठेवून त्यांचे stripped भाग एकमेकांभोवती घट्ट वळवावेत.

उपयोग:

दोन वायर जोडण्यासाठी.

6. Western Union Joint

कृती:

दोन्ही वायरची टोके सोलून एकमेकांना क्रॉस करून प्रत्येक टोक दुसऱ्या वायरभोवती अनेक वेळा घट्ट वळवावे.

उपयोग:

मजबूत व कायमस्वरूपी जोडासाठी.

7. Rat-Tail Joint

कृती:

दोन किंवा अधिक वायरची टोके सोलून एकत्र ठेवावीत आणि प्लायरने शेपटीसारखी घट्ट वळवावीत.

उपयोग:

Junction box किंवा electrical connection मध्ये.सुरक्षितताकाम करण्यापूर्वी वीजपुरवठा बंद करावा.

उघड्या वायरला हात लावू नये.

जॉइंटवर insulation tape व्यवस्थित लावावी.

जॉइंट सैल राहू देऊ नये.

निष्कर्ष:

विविध प्रकारचे वायरिंग जॉइंट योग्य पद्धतीने तयार करून त्यांचे उपयोग समजले.

Electric Symbols

प्रॅक्टिकलचे नाव:

विद्युत चिन्हे ओळखणे व काढणे

उद्देश:

विद्युत सर्किटमध्ये वापरली जाणारी विविध चिन्हे ओळखणे व त्यांचा उपयोग समजून घेणे.

आवश्यक साहित्य

Drawing sheet / वही

पेन्सिल

पट्टी

रबर

कृती

1. प्रथम विद्युत सर्किटमध्ये वापरली जाणारी उपकरणे ओळखावीत.

2. प्रत्येक उपकरणाचे प्रमाणित विद्युत चिन्ह काढावे.

3. चिन्हाच्या बाजूला उपकरणाचे नाव लिहावे.

4. त्या उपकरणाचा उपयोग लिहावा.

प्रमुख Electric Symbols

क्र. उपकरण चिन्ह

1 Cell —│ │—

2 Battery —│ ││ │—

3 Switch —o/ o—

4 Lamp/Bulb —(X)—

5 Fuse —[ F ]—

6 Resistor —/\/\/—

7 Capacitor —│ │—

8 Motor —(M)—

9 Earth ⏚

10 Ammeter —(A)—

11 Voltmeter —(V)—

12 Transformer )))‖(((

निष्कर्ष:

विविध विद्युत उपकरणांची चिन्हे ओळखून ती योग्य पद्धतीने काढली.

वायर व त्याचे प्रकार

प्रॅक्टिकलचे नाव:

विविध प्रकारच्या वायरची ओळख करणे.

उद्देश:

वेगवेगळ्या प्रकारच्या विद्युत वायर ओळखणे व त्यांचे उपयोग समजून घेणे.

आवश्यक साहित्य

PVC वायर

Single-core वायर

Multi-core वायर

Flexible वायर

Twisted वायर

Armoured CableWire

stripperCombination plier

कृती

1. प्रथम उपलब्ध असलेल्या विविध वायर घ्याव्यात.

2. प्रत्येक वायरचे बाहेरील इन्सुलेशन निरीक्षण करावे.

3. वायरचे core किती आहेत ते तपासावे.

4. conductor चा प्रकार व आकार पाहावा.

5. प्रत्येक वायरचे नाव व उपयोग नोंदवावा.

6. आवश्यक असल्यास wire stripper ने टोकावरील इन्सुलेशन थोडे काढून conductor तपासावा.

7. निरीक्षणानुसार वायरचे प्रकार वेगळे करावेत.वायरचे प्रमुख प्रकारक्र.

वायरचा प्रकार उपयोग

1 Single Core Wire घरगुती वायरिंग

2 Multi Core Wire नियंत्रण व विविध कनेक्शन

3 Flexible Wire उपकरणे व चल जोडणी

4 Twisted Wire विशिष्ट सिग्नल/जोडणी

5 PVC Insulated Wire घरगुती व औद्योगिक वायरिंग

6 Armoured Cable भूमिगत/औद्योगिक वापर

7 Coaxial Cable TV/सिग्नल साठी काळजी वीजपुरवठा बंद करूनच वायर तपासावी.

इन्सुलेशन काढताना conductor खराब करू नये.खराब किंवा उघडी वायर वापरू नये.

निष्कर्ष:

विविध प्रकारच्या वायरची ओळख करून त्यांचे बांधकाम व उपयोग समजून घेतले.

तारेचे मापन – Wire Gauge

प्रॅक्टिकलचे नाव:

Wire Gauge च्या साहाय्याने तारेचा व्यास मोजणे.

उद्देश:

दिलेल्या तारेचा आकार/व्यास Wire Gauge (SWG) च्या साहाय्याने मोजणे.

आवश्यक साहित्य

Wire Gauge (SWG) विविध आकाराच्या वायर

Vernier Caliper / Micrometer (असल्यास)

कृती

1. प्रथम वायर Gauge स्वच्छ करावे.

2. वायरचे इन्सुलेशन आवश्यक असल्यास काढावे.

3. वायरचे उघडे टोक Wire Gauge मधील वेगवेगळ्या स्लॉटमध्ये सावकाश घालावे.

4. ज्या स्लॉटमध्ये वायर अगदी योग्य प्रकारे बसते, त्या स्लॉटवरील क्रमांक वाचावा.

5. त्या क्रमांकानुसार वायरचा Gauge आकार नोंदवावा.

6. आवश्यक असल्यास Micrometer/Vernier ने वायरचा प्रत्यक्ष व्यास मोजून त्याची तुलना करावी.

SWG चे पूर्ण रूपSWG = Standard Wire Gauge

निरीक्षण तक्ता

क्र. वायर SWG क्रमांक

व्यास1 वायर 1 ____ ____ mm

2 वायर 2 ____ ____ mm

3 वायर 3 ____ ____ mm

काळजी

वायर Gauge मध्ये वायर जबरदस्तीने घालू नये.

मापन करताना इन्सुलेशन नसलेल्या conductor चा वापर करावा.

वायरला वाकवून मापन करू नये.

निष्कर्ष:

Wire Gauge च्या साहाय्याने दिलेल्या तारेचा SWG क्रमांक व व्यास मोजला.

वीज बिल काढणे

प्रॅक्टिकलचे नाव:

घरगुती वीज बिलाची गणना करणे

उद्देश:

विद्युत उपकरणांचा वापर आणि युनिटच्या आधारे वीज बिल काढणे.

आवश्यक साहित्य

वीज बिल

कॅल्क्युलेटर

उपकरणांची माहिती

वीज दर (₹/Unit)

कृती

1. वीज मीटरचे मागील आणि सध्याचे Reading घ्यावे.

2. खालील सूत्राने वापरलेले युनिट काढावे:वापरलेले युनिट = सध्याचे Reading − मागील Reading

3. वापरलेल्या युनिटनुसार लागू प्रति युनिट दर घ्यावा.

4. Energy Charge = वापरलेले युनिट × लागू दर काढावे.

5. त्यात लागू असलेले Fixed Charge, Electricity Duty आणि इतर शुल्क जोडावे.

6. मिळालेली रक्कम एकूण वीज बिल म्हणून नोंदवावी.

उदाहरण

मागील मीटर Reading = 1250 Unitसध्याचे मीटर Reading = 1300 Unitवापर = 1300 − 1250 = 50 Unitजर दर ₹8/Unit असेल:

Energy Charge = 50 × ₹8 = ₹400यानंतर बिलातील लागू Fixed Charge व इतर शुल्क जोडल्यावर अंतिम बिलाची रक्कम मिळेल.

निष्कर्ष

मीटर Reading मधील फरक काढून वापरलेली विद्युत ऊर्जा (Unit) निश्चित केली आणि त्यावरून वीज बिलाची गणना केली.

Electrical Board भरणे व वायरिंग करणे

प्रॅक्टिकलचे नाव

Electrical Board भरणे व वायरिंग करणे

उद्देश:

Electrical Board वर विविध उपकरणे बसवून त्यांची योग्य वायरिंग करणे.

आवश्यक साहित्य

Electrical Boar

dS witch

Socket Flat

PinTop

Pin Indicator

PVC वायर

Screwdriver

Tester

Combination

PlierInsulation Tape

कृती

1. प्रथम बोर्डवर Switch, Socket, Flat Pin, Top Pin आणि Indicator योग्य ठिकाणी बसवावेत.

2. आवश्यक लांबीची वायर कापावी.

3. वायरच्या टोकावरील इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढावे.

4. Phase वायर Switch च्या Input ला जोडावी.

5. Switch च्या Output मधून संबंधित उपकरणाच्या Phase Terminal ला जोडणी करावी.

6. Neutral वायर संबंधित Neutral Terminal ला जोडावी.

7. Earth वायर आवश्यक असल्यास Socket च्या Earth Terminal ला जोडावी.

8. सर्व Terminal screws घट्ट करावेत.9. कोणतीही वायर सैल किंवा उघडी राहिलेली नाही याची तपासणी करावी.

10. वीजपुरवठा सुरू करण्यापूर्वी प्रशिक्षकाकडून संपूर्ण वायरिंग तपासून घ्यावी.

11. शेवटी Board योग्य प्रकारे कार्यरत आहे का ते तपासावे.

काळजी

काम सुरू करण्यापूर्वी वीजपुरवठा पूर्णपणे बंद करावा.

Phase, Neutral आणि Earth ची जोडणी चुकीची करू नये.

सैल कनेक्शन ठेवू नये.उघड्या वायरला हात लावू नये.

निष्कर्ष:

Electrical Board वर आवश्यक उपकरणे बसवून त्यांची योग्य पद्धतीने वायरिंग पूर्ण केली.

Micrometer Screw Gauge

प्रॅक्टिकलचे नाव:

Micrometer Screw Gauge च्या साहाय्याने तारेचा व्यास मोजणे.

उद्देश:

दिलेल्या वायरचा व्यास अचूकपणे मोजणे.

आवश्यक साहित्य

Micrometer Screw Gauge

दिलेली वायर

कापड

कृती

1. प्रथम Micrometer Screw Gauge स्वच्छ करावा.

2. Anvil आणि Spindle यांच्यामध्ये वायर ठेवावी.

3. Ratchet हळूहळू फिरवून वायर पकडावी.

4. Main Scale/Sleeve Reading घ्यावी.

5. Circular Scale/Thimble Reading घ्यावी.

6. खालील सूत्राने व्यास काढावा

व्यास = Main Scale Reading + (Circular Scale Reading × Least Count)7. वायरच्या वेगवेगळ्या ठिकाणी 3 वेळा मापन घ्यावे.

8. तीनही मापनांची सरासरी काढावी.

काळजी

वायरला जास्त दाब देऊ नये.Ratchet चाच वापर करून वायर पकडावी.मापनाच्या वेळी वायर सरळ ठेवावी.Instrument स्वच्छ ठेवावे.

निष्कर्ष:

Micrometer Screw Gauge च्या साहाय्याने दिलेल्या वायरचा व्यास अचूकपणे मोजला.

Multimeter

प्रॅक्टिकलचे नाव:

Multimeter च्या साहाय्याने AC व DC Voltage, Resistance आणि Continuity तपासणे.

उद्देश:

Digital Multimeter वापरून विविध विद्युत परिमाणांचे मापन करणे.

आवश्यक साहित्य

Digital Multimeter

1.5V/9V Battery

ResistorConnecting

Wires

AC Supply (प्रशिक्षकाच्या देखरेखीखाली)

कृती

1. DC Voltage मोजणे

1. Multimeter V⎓ (DC) वर सेट करावा.

2. काळी लीड COM मध्ये आणि लाल लीड VΩ मध्ये जोडावी.

3. Battery च्या + आणि − टर्मिनलवर probes लावावेत.

4. Display वरील reading Volt मध्ये नोंदवावी.

2. AC Voltage मोजणे

1. Multimeter V~ (AC) वर सेट करावा.

2. काळी लीड COM आणि लाल लीड VΩ मध्ये ठेवावी.

3. AC स्रोताच्या दोन टर्मिनलवर probes लावावेत.

4. Display वरील reading Volt मध्ये नोंदवावी.

3. Resistance मोजणे

1. Multimeter Ω वर सेट करावा

.2. Circuit चा वीजपुरवठा बंद असल्याची खात्री करावी.

3. Resistor च्या दोन्ही टोकांना probes लावावेत.

4. Display वरील resistance Ohm (Ω) मध्ये नोंदवावी.

4. Continuity तपासणे

1. Multimeter Continuity/Beep mode वर सेट करावा.

2. वायरच्या दोन्ही टोकांना probes लावावेत.

3. Beep आवाज आल्यास circuit मध्ये continuity आहे.

निरीक्षण तक्ता

मापन Mode Reading

DC Voltage V⎓ ____ V

AC Voltage V~ ____ V

Resistance Ω ____ Ω

Continuity 🔔 ____

काळजी

Resistance/Continuity मोजताना वीजपुरवठा बंद असावा.

योग्य range निवडावी.Probe योग्य terminal मध्ये जोडावा.

घरातील AC supply मोजताना प्रशिक्षकाच्या देखरेखीखालीच काम करावे.

निष्कर्ष:

Digital Multimeter च्या साहाय्याने AC व DC Voltage, Resistance आणि Continuity यांचे मापन यशस्वीरीत्या केले.

बायोगॅस

प्रॅक्टिकलचे नाव:

बायोगॅस प्लांटची कार्यपद्धती समजून घेणे

उद्देश:

शेण व सेंद्रिय पदार्थांपासून बायोगॅस तयार होण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

आवश्यक साहित्य

शेणपाणी

सेंद्रिय कचरा

बायोगॅस प्लांट

गॅस पाइप

बायोगॅस शेगडी

कृती

1. प्रथम शेण आणि पाणी योग्य प्रमाणात मिसळून स्लरी तयार करावी.

2. तयार केलेली स्लरी इनलेट टाकीत टाकावी.

3. स्लरी डायजेस्टरमध्ये जाते.

4. डायजेस्टरमध्ये ऑक्सिजनच्या अनुपस्थितीत सूक्ष्मजीव सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करतात.

5. या प्रक्रियेत बायोगॅस तयार होतो.

6. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे शेगडीपर्यंत नेला जातो.

7. बायोगॅसचा उपयोग स्वयंपाकासाठी करता येतो.

8. विघटनानंतर उरलेली स्लरी बाहेर काढून सेंद्रिय खत म्हणून वापरता येते.

बायोगॅसचे मुख्य घटक

Methane (CH₄) – ज्वलनशील

मुख्य घटकCarbon dioxide (CO₂)

अल्प प्रमाणात इतर वायू

उपयोग

स्वयंपाकासाठी इंधनवीज निर्मितीसेंद्रिय खत तयार करणेकाळजीगॅस गळती होणार नाही याची तपासणी करावी.

गॅसच्या जवळ उघडी आग ठेवू नये.प्लांटची नियमित देखभाल करावी.

निष्कर्ष:

सेंद्रिय पदार्थांचे ऑक्सिजनविरहित विघटन करून बायोगॅस तयार होतो व त्याचा इंधन म्हणून उपयोग करता येतो.

निर्धूर चुलीवर चहा तयार करणे

उद्देश:

निर्धूर चुलीचा वापर करून 280 ग्रॅम लाकडाच्या साहाय्याने चहा तयार करणे व उष्मांकाची गणना करणे.

साहित्य:

निर्धूर चूल

लाकूड – 280 ग्रॅम

पाणी – 200 ml

दूध – 50 ml

चहा पावडर – 3 चमचे

साखर – 100gm

भांडे

कृती:

1. प्रथम निर्धूर चूल स्वच्छ करून योग्य ठिकाणी ठेवली.

2. चुलीमध्ये 280 ग्रॅम लाकूड ठेवले.

3. लाकूड पेटवून चुलीला योग्य प्रकारे हवा मिळेल अशी व्यवस्था केली.

4. भांड्यामध्ये पाणी घेऊन ते चुलीवर ठेवले.

5. पाणी गरम झाल्यावर त्यामध्ये चहा पावडर व साखर टाकली.

6. मिश्रणाला चांगली उकळी आणली.

7. त्यामध्ये दूध टाकून पुन्हा उकळी आणली.

8. चहा तयार झाल्यावर तो गाळून कपात घेतला.

9. चहा तयार झाल्यानंतर चुलीतील उरलेले लाकूड सुरक्षितपणे विझवले.

10. वापरलेली भांडी व चुलीचा परिसर स्वच्छ केला.

उष्मांकाची गणना:

लाकडाचा सरासरी उष्मांक = 4,000 kcal/kg

280 ग्रॅम = 0.280 kg

उष्णता = 0.280 × 4,000 = 1,120 kcal

निष्कर्ष:

निर्धूर चुलीवर 280 ग्रॅम लाकडाचा वापर करून चहा तयार केला व लाकडापासून मिळणारी अंदाजे 1,120 kcal ऊर्जा मोजली.

डिझेल इंजिनद्वारे विद्युत निर्मिती

डिझेल इंजिनद्वारे विद्युत निर्मिती – Practical

उद्देश:

डिझेल इंजिनच्या साहाय्याने जनरेटर चालवून विद्युत ऊर्जा निर्माण करणे.

साहित्य:

डिझेल इंजिन,

जनरेटर,

डिझेल,

वायर,

बल्ब/लोड

व्होल्टमीटर.

कृती:

1. प्रथम डिझेल इंजिन व जनरेटरची जोडणी तपासली.

2. इंजिनमध्ये योग्य प्रमाणात डिझेल व इंजिन ऑइल आहे का ते तपासले.

3. जनरेटरला योग्य विद्युत लोड जोडला.

4. डिझेल इंजिन सुरू केले.

5. इंजिनच्या फिरण्यामुळे जनरेटर फिरू लागला.

6. जनरेटरमध्ये विद्युत ऊर्जा निर्माण झाली.

7. व्होल्टमीटरच्या साहाय्याने निर्माण झालेला विद्युत दाब तपासला.

8. निर्माण झालेली वीज बल्ब/इतर लोडसाठी वापरली.

9. Practical पूर्ण झाल्यावर इंजिन व लोड सुरक्षितपणे बंद केले.

निष्कर्ष:

डिझेल इंजिनच्या यांत्रिक ऊर्जेचा वापर करून जनरेटरद्वारे विद्युत ऊर्जा निर्माण करता येते, हे प्रत्यक्ष प्रयोगातून समजले.

बोर्ड भरणे – प्लग पिन व टॉप पिन जोडणे

बोर्ड भरणे – प्लग पिन व टॉप पिन जोडणे Practical

उद्देश:

प्लग पिन व टॉप पिन यांची योग्य पद्धतीने वायरिंग करून बोर्ड भरण्याचा सराव करणे.

साहित्य:

1. प्लग टॉप

2. 3-पिन प्लग

3. वायर

4. स्क्रूड्रायव्हर

5. वायर कटर/स्ट्रिपर

6. टेस्ट पेन

कृती:

1. प्रथम बोर्ड व सर्व साहित्य तपासले.

2. विद्युत पुरवठा बंद असल्याची खात्री केली.

3. वायरचे आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काढले.

4. प्लग टॉप उघडून Phase (L), Neutral (N) आणि Earth (E) टर्मिनल ओळखले.

5. Phase वायर L टर्मिनलला जोडली.6. Neutral वायर N टर्मिनलला जोडली.

7. Earth वायर E टर्मिनलला जोडली.

8. सर्व स्क्रू घट्ट केले व वायर सैल नाहीत याची तपासणी केली.

9. प्लग टॉप व्यवस्थित बंद केला.

10. जोडणीची तपासणी करून Practical पूर्ण केले.

काळजी:

जोडणी करताना मुख्य वीजपुरवठा बंद ठेवावा.

उघडी वायर ठेवू नये.

वायरचे कनेक्शन घट्ट असावे.

Earth वायर योग्य टर्मिनलला जोडावी.

निष्कर्ष:

प्लग पिन व टॉप पिनची योग्य पद्धतीने वायरिंग करून बोर्ड भरण्याचा सराव पूर्ण केला.

वर्षामापन (पर्जन्यमापन)

वर्षामापन (पर्जन्यमापन) Practical

उद्देश:

ठराविक ठिकाणी पडलेल्या पावसाचे प्रमाण मोजणे.

साहित्य:

1. वर्षामापक यंत्र (Rain Gauge)

2. मोजमापाची काचेची नळी/सिलिंडर

3. वही व पेन

कृती:

1. वर्षामापक यंत्र मोकळ्या जागेत योग्य ठिकाणी ठेवले.

2. यंत्राच्या भांड्यात पावसाचे पाणी जमा होऊ दिले.

3. ठराविक वेळेनंतर जमा झालेले पाणी मोजमापाच्या नळीमध्ये घेतले.

4. पाण्याची पातळी पाहून पावसाचे प्रमाण मिलिमीटर (mm) मध्ये नोंदवले.

5. मिळालेली नोंद वहीत लिहिली.

निरीक्षण:

पावसाचे प्रमाण = ____ mm

निष्कर्ष ;

वर्षामापकाच्या साहाय्याने पावसाचे प्रमाण मिलिमीटरमध्ये मोजले.

इलेक्ट्रिक वीज बिल काढणे

इलेक्ट्रिक वीज बिल काढणे – Practical

उद्देश:

घरातील विद्युत उपकरणांचा वापर लक्षात घेऊन वीज वापर व वीज बिलाची रक्कम काढणे.

साहित्य:

1. वीज बिल

2. कॅल्क्युलेटर

3. पेन व वही

4. उपकरणांची माहिती

कृती:

1. प्रथम मागील महिन्याचे आणि चालू महिन्याचे मीटर रीडिंग घेतले.

2. चालू रीडिंगमधून मागील रीडिंग वजा केले.

3. मिळालेला फरक म्हणजे वापरलेले युनिट (kWh).

4. वापरलेल्या युनिटनुसार लागू असलेला वीज दर पाहिला.

5. युनिट × दर करून ऊर्जा शुल्क काढले.

6. त्यामध्ये स्थिर आकार, वीज शुल्क/इतर लागू शुल्क आणि कर जोडले.

7. सर्व रक्कमांची बेरीज करून एकूण वीज बिलाची रक्कम काढली.

उदाहरण:

गील मीटर रीडिंग = 1250

युनिटचालू मीटर रीडिंग = 1350

युनिटवापर = 1350 − 1250= 100

युनिटजर दर ₹5

प्रति युनिट असेल:100 × ₹5 = ₹500

म्हणून ऊर्जा शुल्क = ₹500

(प्रत्यक्ष बिलामध्ये इतर लागू शुल्क वेगळे जोडले जातात.)

निष्कर्ष:

मीटर रीडिंगच्या आधारे वापरलेले युनिट काढून त्यानुसार विद्युत वीज बिलाची रक्कम काढली.

प्रॅक्टिकल: बॅटरी व सेलचे व्होल्टेज मोजणे

१. प्रयोगाचे नाव:

बॅटरी व सेलचे व्होल्टेज व्होल्टमीटरच्या साहाय्याने मोजणे.

२. उद्देश:

विविध सेल व बॅटरी यांचे विद्युतदाब (Voltage) मोजणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• डिजिटल मल्टीमीटर
• १.५ V सेल
• ९ V बॅटरी
• जोडण्याच्या तारा

४. कृती (Procedure):

1. डिजिटल मल्टीमीटर ON करा.
2. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर ठेवा.
3. लाल वायर V टर्मिनलला व काळी वायर COM टर्मिनलला जोडा.
4. लाल प्रोब सेलच्या धन (+) टोकाला व काळा प्रोब ऋण (−) टोकाला लावा.
5. डिस्प्लेवर दिसणारे व्होल्टेज नोंदवा.
6. याच पद्धतीने इतर सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजा.

५ . निष्कर्ष (Conclusion):

डिजिटल मल्टीमीटरच्या साहाय्याने सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज यशस्वीरीत्या मोजले.

६ . खबरदारी (Precautions):

• व्होल्टेज मोजताना मल्टीमीटर DC Voltage मोडमध्ये ठेवा.
• प्रोबची टोके योग्य ध्रुवांना जोडा.
• व्होल्टेज मोजताना मल्टीमीटरचा वापर करंट मोडमध्ये करू नका.
• बॅटरीचे दोन्ही टर्मिनल थेट एकमेकांना जोडू नका.

प्रॅक्टिकल: ग्रे वॉटर (Grey Water)

१. प्रयोगाचे नाव:

ग्रे वॉटरचे संकलन व पुनर्वापराचा अभ्यास करणे.

उद्देश

ग्रे वॉटर म्हणजे काय, त्याचे स्रोत कोणते आणि त्याचा पुनर्वापर कसा करता येतो हे समजून घेणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• बादली किंवा प्लास्टिकचा डबा
• पाणी गोळा करण्यासाठी भांडे
• गाळणी किंवा कापड
• वाळू, खडी व गाळलेले पाणी ठेवण्यासाठी भांडी

४. माहिती (Theory):

घरातील आंघोळ, हात धुणे, कपडे धुणे आणि वॉशबेसिनमधून बाहेर पडणाऱ्या सांडपाण्याला ग्रे वॉटर (Grey Water) असे म्हणतात. शौचालयातून बाहेर पडणारे सांडपाणी यामध्ये समाविष्ट होत नाही.

५. कृती (Procedure):

1. हात धुणे किंवा आंघोळीतून निर्माण होणारे पाणी एका भांड्यात गोळा करा.
2. पाण्यातील केस, कचरा व इतर मोठे कण गाळणीने वेगळे करा.
3. पाण्याचा रंग, वास आणि त्यातील अशुद्धींचे निरीक्षण करा.
4. ग्रे वॉटरचा वापर बागेतील शोभेच्या झाडांना पाणी देण्यासाठी किंवा योग्य प्रक्रियेनंतर स्वच्छतेसाठी कसा करता येतो, याचा अभ्यास करा.
5. पाण्याचा पुनर्वापर केल्यामुळे होणाऱ्या पाण्याच्या बचतीची नोंद करा.

६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):

अ. क्र.	निरीक्षण	निष्कर्ष
१	पाण्याचा रंग	किंचित गढूळ असू शकतो
२	पाण्यातील अशुद्धी	साबण, माती व लहान कण असू शकतात
३	पाण्याचा स्रोत	आंघोळ, हात धुणे, वॉशबेसिन
४	पुनर्वापर	योग्य वापरासाठी प्रक्रिया आवश्यक

७. फायदे:

• पाण्याची बचत होते.
• पिण्यायोग्य पाण्याचा अनावश्यक वापर कमी होतो.
• पाण्याचा पुनर्वापर वाढतो.
• सांडपाण्याचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होते.

८. खबरदारी:

• ग्रे वॉटर पिण्यासाठी वापरू नये.
• प्रक्रिया न केलेले पाणी भाजीपाला किंवा खाण्यायोग्य पिकांवर वापरू नये.
• जास्त साबण, ब्लीच किंवा रसायने असलेले पाणी झाडांना देऊ नये.
• पाणी साठवून ठेवल्यास डासांची उत्पत्ती होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

९. निष्कर्ष (Conclusion):

ग्रे वॉटरचे योग्य संकलन व प्रक्रिया केल्यास त्याचा काही घरगुती कामांसाठी पुनर्वापर करता येतो. त्यामुळे पाण्याची बचत होते आणि जलसंधारणास मदत होते.

प्रॅक्टिकल: सोलार पॅनल (Solar Panel)

१. प्रयोगाचे नाव:

सोलार पॅनलच्या साहाय्याने विद्युतदाब (Voltage) मोजणे.

उद्देश

सोलार पॅनलची रचना समजून घेणे आणि त्याद्वारे निर्माण होणारा विद्युतदाब मोजणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• सोलार पॅनल
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडण्याच्या तारा
• सूर्यप्रकाश

४. सिद्धांत (Theory):

सोलार पॅनल सूर्यप्रकाशाचे विद्युत ऊर्जेमध्ये रूपांतर करते. या प्रक्रियेला फोटोव्होल्टाइक इफेक्ट (Photovoltaic Effect) असे म्हणतात.

५. कृती (Procedure):

1. सोलार पॅनल स्वच्छ करून सूर्यप्रकाशात ठेवा.
2. डिजिटल मल्टीमीटर DC Voltage मोडवर ठेवा.
3. लाल वायर V टर्मिनलला आणि काळी वायर COM टर्मिनलला जोडा.
4. लाल प्रोब सोलार पॅनलच्या (+) टर्मिनलला आणि काळा प्रोब (−) टर्मिनलला जोडा.
5. मल्टीमीटरवर दिसणारे व्होल्टेज नोंदवा.
6. सूर्यप्रकाश कमी-जास्त करून व्होल्टेजमधील बदलाचे निरीक्षण करा.

६ . खबरदारी (Precautions):

• मल्टीमीटर DC Voltage मोडवर ठेवा.
• पॉझिटिव्ह व निगेटिव्ह टर्मिनल योग्य प्रकारे जोडा.
• व्होल्टेज मोजताना टर्मिनलमध्ये शॉर्ट सर्किट होऊ देऊ नका.
• पॅनलवर सावली पडणार नाही याची काळजी घ्या.

७ . निष्कर्ष (Conclusion):

सोलार पॅनल सूर्यप्रकाशापासून विद्युत ऊर्जा निर्माण करते. मल्टीमीटरच्या साहाय्याने त्याचा विद्युतदाब मोजता येतो.

प्रॅक्टिकल: वॉटर मोटर (Water Motor)

१. प्रयोगाचे नाव:

वॉटर मोटरचा अभ्यास करणे.

उद्देश

वॉटर मोटरची रचना, कार्यपद्धती व उपयोग समजून घेणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• वॉटर मोटर (पाण्याचा पंप)
• पाण्याची बादली किंवा टाकी
• पाण्याची पाइप
• विद्युत जोडणी
• स्विच

४. सिद्धांत (Theory):

वॉटर मोटर ही विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करून पाणी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवते. मोटरच्या साहाय्याने पंपातील इम्पेलर फिरतो आणि पाण्याला दाब मिळतो.

५. कृती (Procedure):

1. वॉटर मोटरची रचना व भागांचे निरीक्षण करा.
2. पंपाला पाण्याची पाइप योग्य प्रकारे जोडा.
3. पंप सुरू करण्यापूर्वी उत्पादकाच्या सूचनेनुसार पंपात पाणी भरा (प्राइमिंग आवश्यक असल्यास).
4. सुरक्षितपणे विद्युत पुरवठा सुरू करा.
5. पाणी पाइपमधून बाहेर येते का ते पाहा.
6. निरीक्षण नोंदवा आणि प्रयोगानंतर वीजपुरवठा बंद करा.

६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):

अ. क्र.	निरीक्षण	निष्कर्ष
१	विद्युत पुरवठा सुरू केला	मोटर सुरू झाली
२	पंप कार्यरत झाला	पाण्याचा प्रवाह सुरू झाला
३	विद्युत पुरवठा बंद केला	मोटर बंद झाली

७. वॉटर मोटरचे उपयोग:

• घरातील पाण्याच्या टाकीत पाणी भरणे
• विहिरीतून पाणी उपसणे
• शेतीसाठी सिंचन
• इमारतींमध्ये पाणीपुरवठा

८. खबरदारी (Precautions):

• मोटरच्या क्षमतेनुसार योग्य विद्युत पुरवठा वापरा.
• ओल्या हातांनी स्विच किंवा विद्युत जोडणीला स्पर्श करू नका.
• पंप कोरडा चालवू नका, जोपर्यंत तो त्यासाठी विशेषतः बनवलेला नसेल.
• विद्युत जोडणी करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळा.

९. निष्कर्ष (Conclusion):

वॉटर मोटरच्या साहाय्याने पाणी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवता येते. ती घरगुती, शेती आणि औद्योगिक कामांसाठी उपयुक्त आहे.

प्रॅक्टिकल: डम्पी लेव्हल (Dumpy Level)

१. प्रयोगाचे नाव:

डम्पी लेव्हलच्या साहाय्याने जमिनीची लेव्हल मोजणे.

२. उद्देश:

डम्पी लेव्हलचा वापर करून दोन किंवा अधिक बिंदूंमधील उंचीतील फरक शोधणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• डम्पी लेव्हल
• ट्रायपॉड स्टँड
• लेव्हलिंग स्टाफ
• मोजपट्टी किंवा फील्ड बुक

४. सिद्धांत (Theory):

डम्पी लेव्हल हे सर्वेक्षणासाठी वापरले जाणारे उपकरण आहे. याच्या साहाय्याने जमिनीवरील वेगवेगळ्या बिंदूंची सापेक्ष उंची मोजली जाते. याचा उपयोग रस्ते, इमारती, कालवे आणि जमिनीच्या सर्वेक्षणासाठी होतो.

५. कृती (Procedure):

1. ट्रायपॉड स्टँड जमिनीवर स्थिर बसवा.
2. डम्पी लेव्हल ट्रायपॉडवर घट्ट बसवा.
3. फुट स्क्रूच्या साहाय्याने उपकरण लेव्हल करा.
4. लेव्हलिंग स्टाफ पहिल्या बिंदूवर उभा करा.
5. दुर्बिणीतून स्टाफवरील रीडिंग घ्या.
6. दुसऱ्या बिंदूवर स्टाफ ठेवून रीडिंग घ्या.
7. दोन्ही रीडिंगमधील फरक काढून उंचीतील फरक शोधा.

६ . सूत्र (Formula):

उंचीतील फरक=BS−FS\text{उंचीतील फरक} = BS – FSउंचीतील फरक=BS−FS

=1.250−0.850=0.400 m=1.250-0.850=0.400\text{ m}=1.250−0.850=0.400 m

म्हणून दुसरा बिंदू पहिल्या बिंदूपेक्षा 0.400 मीटर उंच आहे.

७ . उपयोग (Applications):

• रस्त्यांचे सर्वेक्षण
• इमारतींचे बांधकाम
• जमिनीची उंची मोजणे
• कालवे व ड्रेनेजचे काम
• जमिनीचा उतार निश्चित करणे

8. खबरदारी (Precautions):

• ट्रायपॉड स्थिर जमिनीवर बसवावा.
• उपकरण योग्य प्रकारे लेव्हल करावे.
• स्टाफ सरळ उभा ठेवावा.
• रीडिंग अचूकपणे नोंदवावी.

9. निष्कर्ष (Conclusion):

डम्पी लेव्हलच्या साहाय्याने जमिनीवरील दोन बिंदूंमधील उंचीतील फरक यशस्वीरीत्या मोजता येतो.

प्रॅक्टिकल: प्लेन टेबल सर्वेक्षण (Plane Table Surveying)

१. प्रयोगाचे नाव:

प्लेन टेबल सर्वेक्षणाच्या साहाय्याने जमिनीचा नकाशा तयार करणे.

२. उद्देश (Aim):

प्लेन टेबल सर्वेक्षण पद्धतीचा वापर करून जमिनीवरील विविध वस्तूंची स्थाने निश्चित करून नकाशा तयार करणे.

३. आवश्यक साहित्य (Apparatus):

• प्लेन टेबल
• ट्रायपॉड स्टँड
• अलिडेड (Alidade)
• प्लंब बॉब (Plumb Bob)
• स्पिरिट लेव्हल
• ड्रॉइंग पेपर
• पेन्सिल व स्केल

४. सिद्धांत (Theory):

प्लेन टेबल सर्वेक्षण ही एक ग्राफिकल सर्वेक्षण पद्धत आहे. या पद्धतीमध्ये जमिनीवरील मोजमाप आणि नकाशा तयार करण्याचे काम एकाच वेळी केले जाते. अलिडेडच्या साहाय्याने विविध बिंदूंची दिशा निश्चित करून कागदावर त्यांची स्थाने दर्शविली जातात.

५. कृती (Procedure):

1. ट्रायपॉड स्टँड जमिनीवर स्थिर उभा करा.
2. प्लेन टेबल ट्रायपॉडवर बसवून ते योग्य प्रकारे लेव्हल करा.
3. ड्रॉइंग पेपर टेबलवर घट्ट लावा.
4. प्लंब बॉबच्या साहाय्याने टेबलचे सेंटरिंग करा.
5. कागदावर स्टेशनचा बिंदू AAA निश्चित करा.
6. अलिडेडच्या साहाय्याने जमिनीवरील वस्तूंकडे दृष्टीरेषा घ्या.
7. त्या दिशेनुसार कागदावर रेषा काढा.
8. आवश्यक अंतर मोजून योग्य स्केलनुसार नकाशावर बिंदू दर्शवा.
9. सर्व बिंदू जोडून जमिनीचा नकाशा तयार करा.

६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):

अ. क्र.	जमिनीवरील वस्तू	नकाशावरील बिंदू
१	झाड	B
२	इमारत	C
३	रस्ता	D
४	विहीर	E

७. उपयोग (Applications):

• लहान क्षेत्राचा नकाशा तयार करणे
• इमारती व रस्त्यांचे सर्वेक्षण
• शेतजमिनीचे सर्वेक्षण
• जमिनीवरील वस्तूंची स्थाने निश्चित करणे

८. खबरदारी (Precautions):

• प्लेन टेबल स्थिर ठेवावे.
• ड्रॉइंग पेपर व्यवस्थित घट्ट लावावा.
• टेबलचे लेव्हलिंग व सेंटरिंग अचूक करावे.
• अलिडेड वापरताना योग्य दिशा घ्यावी.
• सर्व रेषा व बिंदू स्पष्टपणे दर्शवावेत.

९. निष्कर्ष (Conclusion):

प्लेन टेबल सर्वेक्षण पद्धतीचा वापर करून जमिनीवरील विविध वस्तूंची स्थाने निश्चित केली आणि त्यांचा नकाशा तयार केला.

प्रॅक्टिकल: अर्थिंग (Earthing)

१. प्रयोगाचे नाव:

अर्थिंगची तपासणी व अभ्यास करणे.

२. उद्देश (Aim):

विद्युत उपकरणांना अर्थिंग का दिले जाते आणि त्याचे महत्त्व समजून घेणे.

३. आवश्यक साहित्य:

• अर्थिंग वायर
• अर्थिंग इलेक्ट्रोड
• डिजिटल मल्टीमीटर किंवा अर्थ टेस्टर
• जोडणीच्या तारा

४. सिद्धांत (Theory):

विद्युत उपकरणाच्या धातूच्या भागाला अर्थिंगद्वारे जमिनीशी जोडले जाते. उपकरणामध्ये विद्युत दोष निर्माण झाल्यास दोष प्रवाहासाठी सुरक्षित मार्ग मिळतो आणि विजेचा धक्का बसण्याचा धोका कमी होतो. योग्य अर्थिंगसाठी अर्थिंग इलेक्ट्रोड व संरक्षक वायरिंग वापरले जाते.

५. कृती (Procedure):

1. अर्थिंगची व्यवस्था आणि अर्थिंग वायरचे निरीक्षण करा.
2. अर्थिंग इलेक्ट्रोड जमिनीत योग्य पद्धतीने बसवलेला आहे का ते पाहा.
3. अर्थिंग वायर उपकरणाच्या धातूच्या बॉडीला जोडलेली आहे का ते तपासा.
4. प्रशिक्षित व्यक्तीच्या मदतीने योग्य अर्थ टेस्टर वापरून अर्थिंगचा प्रतिकार मोजा.
5. मिळालेली रीडिंग नोंदवा आणि लागू मानकांनुसार तिचे मूल्यमापन करा.

६. निरीक्षण तक्ता (Observation Table):

अ. क्र.	निरीक्षण	नोंद
१	अर्थिंग वायर	उपलब्ध
२	अर्थिंग इलेक्ट्रोड	उपलब्ध
३	अर्थिंग जोडणी	तपासलेली
४	अर्थिंग प्रतिकार	प्रत्यक्ष रीडिंग नोंदवा

७. अर्थिंगचे प्रकार:

• प्लेट अर्थिंग (Plate Earthing)
• पाइप अर्थिंग (Pipe Earthing)
• रॉड अर्थिंग (Rod Earthing)
• स्ट्रिप अर्थिंग (Strip Earthing)

८. अर्थिंगचे फायदे:

• विद्युत धक्क्याचा धोका कमी होतो.
• विद्युत उपकरणांचे संरक्षण होते.
• दोष प्रवाहासाठी सुरक्षित मार्ग मिळतो.
• योग्य संरक्षण उपकरणे कार्य करण्यास मदत होते.

९. खबरदारी (Precautions):

• अर्थिंग तपासणी करताना सुरक्षितता नियम पाळा.
• चालू विद्युत जोडणीला हात लावू नका.
• अर्थिंग प्रतिकार मोजण्यासाठी योग्य अर्थ टेस्टर वापरा.
• प्रत्यक्ष विद्युत चाचणी प्रशिक्षित व्यक्तीच्या देखरेखीखाली करा.

१०. निष्कर्ष (Conclusion):

अर्थिंग ही विद्युत सुरक्षिततेसाठी अत्यंत महत्त्वाची व्यवस्था आहे. योग्य अर्थिंगमुळे विद्युत धक्क्याचा धोका कमी होतो आणि उपकरणांचे संरक्षण होते.