सुरक्षिततेचे नियम

उर्जा पर्यावरण

1) दुरुस्तीचे कोणतेही काम करण्यापूर्वी विजेचा मुख्य स्त्रोत बंद आहे आणि फ्युज काढलेला आहे की नाही याची खात्री करावी, आणि “काम चालू आहे” असा फलक फ्युज जवळ लावावा.

2) उर्जा पर्जावरण विभागामध्ये विजेची कामे करताना रबरी हातमोजे आणि रबरी चप्पल किंवा रबरी बूट वापरावे.

3) उर्जा पर्जावरण विभागामध्ये उपकरणांना आणि विजेच्या बोर्डला व्यवस्थित आर्थिंग केलेली आहे की नाही याची खात्री करावी.

4) जर इलेक्ट्रीकल विभागामध्ये शॉर्ट-सर्कीटमुळे आग लागली तर पाण्याचा वापर करू नये. मातीचा आणि रेतीचा वापर करावा.

5) फ्युज मध्ये फ्युज वायरचाच वापर करावा.

6) टेस्टरचा वापर फक्त विद्युत प्रवाह आहे की नाही याची तपासणी करण्यासाठी करावा, त्याचा वापर स्कू-ड्रायवर म्हणून करू नये.

7) विजेची कामे करताना व्यवस्थित विद्युत रोधक आवरण असलेली उपकरणे वपारावी.

8) विजेचा धक्का लागत असलेल्या माणसाला स्पर्श करू नये. त्या व्यक्तीला विजेपासून बाजूला करण्यासाठी लाकडी काठी किंवा विद्युत रोधक वस्तूचा वापर करावा.

9) कामाची जागा वापरण्यापूर्वी आणि वापरल्यानंतर स्वच्छ करावी.

10) योग्य तो अग्निशामक संच विभागामधे उपलब्ध असावा, त्याचा वापरण्याचा दिनांक तपासुन घ्यावा.

11) जखम झाल्यानंतर प्राथमिक उपचार पेटीचा वापर करावा, प्राथमिक उपचार पेटी गृह-आरोग्य विभागात उपलब्ध आहे.

CPR (Cardiopulmonary Resuscitation)

परिचय

CPR चे पूर्ण नाव Cardiopulmonary Resuscitation असे आहे. मराठीत याला हृदय-फुफ्फुस पुनरुज्जीवन प्रक्रिया असे म्हणतात. एखाद्या व्यक्तीचे हृदयाचे ठोके बंद पडल्यास आणि व्यक्ती सामान्यपणे श्वास घेत नसल्यास तातडीने दिली जाणारी जीवनरक्षक प्रक्रिया म्हणजे CPR होय. वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत शरीरातील रक्ताभिसरण आणि ऑक्सिजनचा पुरवठा टिकवून ठेवण्यास CPR मदत करते.

CPR ची आवश्यकता

हृदय अचानक बंद पडल्यास शरीरातील रक्ताभिसरण थांबते. त्यामुळे मेंदू आणि इतर महत्त्वाच्या अवयवांना ऑक्सिजन मिळणे कमी होते. अशा परिस्थितीत लवकर CPR सुरू केल्याने वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत रक्ताभिसरण चालू ठेवण्यास मदत होते.

CPR करण्यापूर्वीची काळजी

• परिसर सुरक्षित आहे का ते प्रथम पाहावे.
• व्यक्तीला हलक्या आवाजात हाक मारून प्रतिसाद तपासावा.
• मदतीसाठी तातडीने आपत्कालीन सेवांना फोन करावा.
• व्यक्ती सामान्यपणे श्वास घेत आहे का ते तपासावे.
• अनावश्यकपणे व्यक्तीला हलवू नये.

CPR ची कृती क्रमाने

3. व्यक्तीला सुरक्षित, सपाट आणि कडक जागेवर ठेवावे.
4. व्यक्तीला हाक मारून प्रतिसाद आहे का ते तपासावे.
5. मदतीसाठी इतर व्यक्तीला आपत्कालीन सेवांना फोन करण्यास सांगावे.
6. व्यक्ती सामान्यपणे श्वास घेत आहे का ते तपासावे.
7. श्वास सामान्य नसल्यास छातीच्या मध्यभागी हात ठेवावा.
8. दुसरा हात पहिल्या हातावर ठेवून बोटे एकमेकांत गुंफावीत.
9. हाताच्या तळव्याच्या आधाराने छातीवर सरळ खाली दाब द्यावा.
10. प्रत्येक दाबानंतर छातीला पुन्हा वर येऊ द्यावे.
11. प्रशिक्षित असल्यास आणि सुरक्षित वाटत असल्यास छातीच्या दाबांसोबत श्वास देण्याची पद्धत वापरता येते.
12. उपलब्ध असल्यास AED (Automated External Defibrillator) वापरावा आणि त्याच्या आवाजातील सूचनांचे पालन करावे.
13. वैद्यकीय मदत येईपर्यंत किंवा व्यक्ती सामान्यपणे श्वास घेईपर्यंत CPR सुरू ठेवावी.
14. CPR मध्ये छातीचे दाब

CPR करताना छातीच्या मध्यभागी दाब देणे महत्त्वाचे असते. प्रौढ व्यक्तीसाठी छातीवर दाब देताना साधारण 5–6 सेंमी खोली ठेवली जाते आणि गती दर मिनिटाला 100–120 दाब अशी ठेवली जाते. दाब देताना हाताची स्थिती योग्य ठेवणे आणि प्रत्येक दाबानंतर छातीला पूर्णपणे वर येऊ देणे आवश्यक आहे.

AED म्हणजे काय?

AED चे पूर्ण नाव Automated External Defibrillator आहे. हे हृदयाची आपत्कालीन स्थिती तपासून आवश्यक असल्यास विद्युत धक्का देण्यास मदत करणारे उपकरण आहे. AED उपलब्ध असल्यास ते चालू करून त्याच्या आवाजातील सूचना पाळाव्यात. उपकरण वापरताना कोणीही व्यक्तीला स्पर्श करू नये, असे उपकरण सांगत असल्यास त्याचे पालन करावे.

CPR चे महत्त्व

CPR ही आपत्कालीन परिस्थितीतील अत्यंत महत्त्वाची जीवनरक्षक प्रक्रिया आहे. हृदय बंद पडल्यावर शरीरातील रक्ताभिसरण थांबते. CPR मुळे छातीचे दाब देऊन रक्ताभिसरण काही प्रमाणात चालू ठेवण्यास मदत होते. त्यामुळे वैद्यकीय पथक येईपर्यंत मेंदू आणि इतर अवयवांना ऑक्सिजनयुक्त रक्त पोहोचण्यास मदत होऊ शकते.

CPR करताना घ्यावयाची काळजी

• CPR करण्यापूर्वी परिसर सुरक्षित आहे याची खात्री करावी.
• छातीवर दाब देण्याची योग्य जागा निवडावी.
• दाब योग्य गतीने आणि योग्य खोलीपर्यंत द्यावा.
• अनावश्यक वेळ वाया घालवू नये.
• AED उपलब्ध असल्यास त्याच्या सूचनांचे पालन करावे.
• लहान मुलांसाठी आणि बाळांसाठी CPR ची पद्धत वेगळी असू शकते.
• शक्य असल्यास CPR चे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण घेतलेल्या व्यक्तीने CPR करावी.

CPR चे फायदे

8. रक्ताभिसरण चालू ठेवण्यास मदत होते.
9. मेंदूला ऑक्सिजनयुक्त रक्त मिळण्यास मदत होते.
10. वैद्यकीय मदत येईपर्यंत वेळ मिळतो.
11. आपत्कालीन परिस्थितीत जीवन वाचण्याची शक्यता वाढण्यास मदत होऊ शकते.
12. हृदय बंद पडलेल्या व्यक्तीसाठी त्वरित मदत उपलब्ध होत.

निष्कर्ष

इलेक्ट्रिक सिम्बॉल (Electric Symbols

प्रस्तावना:

इलेक्ट्रिक सिम्बॉल म्हणजे विद्युत उपकरणे आणि विद्युत घटक दर्शवण्यासाठी वापरली जाणारी विशिष्ट चिन्हे होय. विद्युत सर्किटचे चित्र काढताना या चिन्हांचा उपयोग केला जातो. प्रत्येक विद्युत घटकाचे चिन्ह वेगवेगळे असते. या चिन्हांमुळे विद्युत सर्किट समजणे सोपे होते. इलेक्ट्रिकल वायरिंग, घरगुती उपकरणे आणि औद्योगिक यंत्रांमध्ये या चिन्हांचा उपयोग केला जातो.

इलेक्ट्रिक सिम्बॉलची व्याख्या:

विद्युत सर्किटमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या विविध विद्युत घटकांना चित्राच्या स्वरूपात दर्शवण्यासाठी जी ठरावीक चिन्हे वापरली जातात, त्यांना इलेक्ट्रिक सिम्बॉल असे म्हणतात.

इलेक्ट्रिक सिम्बॉलचे प्रकार व त्यांचे उपयोग:

१. इलेक्ट्रिक सेल (Electric Cell):
सेल हा विद्युत ऊर्जेचा स्रोत आहे. तो रासायनिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करतो. त्याचा उपयोग टॉर्च, खेळणी आणि इतर लहान उपकरणांमध्ये केला जातो.

२. बॅटरी (Battery):
दोन किंवा अधिक सेल एकत्र जोडल्यास बॅटरी तयार होऊ शकते. बॅटरीचा उपयोग विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा करण्यासाठी केला जातो.

३. स्विच (Switch):
स्विचचा उपयोग विद्युत प्रवाह चालू किंवा बंद करण्यासाठी केला जातो. घरातील दिवे, पंखे आणि इतर उपकरणे चालू-बंद करण्यासाठी स्विच वापरतात.

४. इलेक्ट्रिक बल्ब (Electric Bulb):
बल्बचा उपयोग प्रकाश निर्माण करण्यासाठी केला जातो. विद्युत ऊर्जेचे प्रकाश ऊर्जेत रूपांतर होते.

५. कनेक्टिंग वायर (Connecting Wire):
विद्युत सर्किटमधील विविध घटक एकमेकांना जोडण्यासाठी वायरचा उपयोग केला जातो. वायरमधून विद्युत प्रवाह वाहतो.

६. रेझिस्टर (Resistor):
रेझिस्टरचा उपयोग विद्युत प्रवाहाला विरोध करण्यासाठी केला जातो. इलेक्ट्रॉनिक सर्किटमध्ये त्याचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग होतो.

७. फ्यूज (Fuse):
फ्यूज हा विद्युत सर्किटचे संरक्षण करणारा घटक आहे. विद्युत प्रवाह मर्यादेपेक्षा जास्त झाल्यास फ्यूजची तार वितळून सर्किट खंडित होते.

८. अॅमीटर (Ammeter):
अॅमीटरचा उपयोग विद्युत प्रवाह मोजण्यासाठी केला जातो. विद्युत प्रवाहाचे एकक अँपिअर (Ampere) आहे.

९. व्होल्टमीटर (Voltmeter):
व्होल्टमीटरचा उपयोग विद्युत दाब मोजण्यासाठी केला जातो. विद्युत दाबाचे एकक व्होल्ट (Volt) आहे.

१०. अर्थिंग (Earthing):
विद्युत उपकरणाच्या धातूच्या भागात विद्युत गळती झाल्यास विजेचा धक्का बसण्याचा धोका असतो. योग्य अर्थिंगमुळे हा धोका कमी करण्यास मदत होते.

११. इलेक्ट्रिक मोटर (Electric Motor):
इलेक्ट्रिक मोटर विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेत रूपांतर करते. पंखा, पंप आणि विविध यंत्रांमध्ये मोटरचा वापर केला जातो.

१२. कॅपॅसिटर (Capacitor):
कॅपॅसिटर विद्युत आवेश साठवून ठेवतो. त्याचा उपयोग इलेक्ट्रॉनिक सर्किट आणि काही विद्युत उपकरणांमध्ये केला जातो.

इलेक्ट्रिक सिम्बॉलचे महत्त्व:

१. विद्युत सर्किटचे चित्र काढणे सोपे होते.
२. विद्युत घटकांची ओळख पटते.
३. वायरिंग समजण्यास मदत होते.
४. सर्किटमधील चुका शोधणे सोपे जाते.
५. विद्युत उपकरणांची जोडणी समजते.
६. वेळ आणि मेहनत वाचते.
७. इलेक्ट्रिकल काम करताना तांत्रिक माहिती समजण्यास मदत होते.
८. विद्युत क्षेत्रातील कामासाठी ही चिन्हे उपयुक्त ठरतात.

इलेक्ट्रिक सिम्बॉल वापरताना घ्यावयाची काळजी:

१. विद्युत सर्किट तयार करण्यापूर्वी त्याची रचना समजून घ्यावी.
२. योग्य विद्युत घटक आणि योग्य चिन्हांचा वापर करावा.
३. वायरिंग करताना मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.
४. ओल्या हातांनी विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये.
५. खराब वायर आणि तुटलेली उपकरणे वापरू नयेत.
६. विद्युत दुरुस्तीचे काम प्रशिक्षित व्यक्तीकडून करून घ्यावे.
७. सर्किटमध्ये योग्य क्षमतेचा फ्यूज वापरावा.

इलेक्ट्रिक सिम्बॉलचे उपयोग:

इलेक्ट्रिक सिम्बॉलचा उपयोग घरगुती वायरिंग, औद्योगिक वायरिंग, विद्युत सर्किट, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, मोटर कंट्रोल पॅनेल आणि विद्युत नकाशे तयार करण्यासाठी केला जातो. इलेक्ट्रिशियनला वायरिंग समजून घेण्यासाठी आणि दुरुस्ती करताना या चिन्हांची मदत होते.

निष्कर्ष:

इलेक्ट्रिक सिम्बॉल हे इलेक्ट्रिकल क्षेत्रातील महत्त्वाचे भाग आहेत. या चिन्हांमुळे विद्युत उपकरणे ओळखणे, विद्युत सर्किट तयार करणे आणि वायरिंग समजून घेणे सोपे होते. इलेक्ट्रिकल क्षेत्रात काम करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला आणि इलेक्ट्रिशियनला या चिन्हांचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे.

वायर (Wire)

प्रस्तावना:

वायर हा विद्युत वायरिंगमधील एक महत्त्वाचा घटक आहे. विद्युत प्रवाह एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी वायरचा उपयोग केला जातो. वायर प्रामुख्याने तांबे (Copper) आणि ॲल्युमिनियम (Aluminium) या धातूंपासून बनवली जाते. वायरवर विद्युतरोधक आवरण दिलेले असते. घरगुती वायरिंग, औद्योगिक वायरिंग आणि विविध विद्युत उपकरणांमध्ये वायरचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

वायरची व्याख्या:

विद्युत प्रवाह वाहून नेण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या धातूच्या तारेस वायर असे म्हणतात.

वायरचे मुख्य भाग:

१. वाहक (Conductor): विद्युत प्रवाह वाहून नेणारा तांबे किंवा ॲल्युमिनियमचा भाग.
२. विद्युतरोधक आवरण (Insulation): विद्युत प्रवाह बाहेर जाण्यापासून आणि थेट स्पर्श होण्यापासून संरक्षण करणारे प्लास्टिक किंवा इतर योग्य पदार्थाचे आवरण.
३. बाह्य आवरण (Outer Sheath): काही वायरमध्ये आतील भागाचे संरक्षण करण्यासाठी अतिरिक्त आवरण असते.

वायरचे प्रकार:

१. सिंगल स्ट्रँड वायर: एकाच धातूच्या तारेपासून बनवलेली वायर.
२. मल्टी स्ट्रँड वायर: अनेक बारीक तारा एकत्र करून बनवलेली वायर.
३. फ्लेक्सिबल वायर: सहज वाकवता येणारी वायर. ती विद्युत उपकरणांमध्ये वापरली जाते.
४. कॉपर वायर: तांब्यापासून बनवलेली वायर. तिची विद्युत वाहकता चांगली असते.
५. ॲल्युमिनियम वायर: ॲल्युमिनियमपासून बनवलेली वायर. ती वीज वितरणासाठी वापरली जाते.
६. PVC वायर: PVC या विद्युतरोधक पदार्थाचे आवरण असलेली वायर. घरगुती वायरिंगमध्ये तिचा वापर केला जातो.

वायरचे उपयोग:

१. घरातील दिवे आणि पंखे जोडण्यासाठी वायर वापरतात.
२. विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा करण्यासाठी वायरचा उपयोग होतो.
३. औद्योगिक यंत्रांमध्ये वायर वापरतात.
४. विद्युत सर्किट तयार करण्यासाठी वायर आवश्यक असते.
५. मोटर, पंप आणि इतर उपकरणांच्या जोडणीसाठी वायर वापरली जाते.
६. वीज वितरण व्यवस्थेमध्ये वायरचा उपयोग केला जातो.

वायरचे फायदे:

१. विद्युत प्रवाह वाहून नेण्यास मदत होते.
२. विद्युत उपकरणे जोडणे सोपे होते.
३. योग्य वायर वापरल्यास वीजहानी कमी करता येते.
४. विविध आकारांमध्ये आणि क्षमतेमध्ये वायर उपलब्ध असते.
५. योग्य विद्युतरोधक आवरणामुळे विद्युत धक्क्याचा धोका कमी होतो.

वायर वापरताना घ्यावयाची काळजी:

१. योग्य क्षमतेची वायर वापरावी.
२. वायरचे आवरण खराब झाले असल्यास ती वापरू नये.
३. ओल्या हातांनी वायरला स्पर्श करू नये.
४. वायरवर जास्त भार टाकू नये.
५. वायरची जोडणी व्यवस्थित आणि सुरक्षित असावी.
६. विद्युत दुरुस्ती करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.
७. विद्युत वायरिंगचे काम प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियनकडून करून घ्यावे.

वायरची देखभाल:

वायरची वेळोवेळी तपासणी करावी. वायरचे आवरण फाटलेले, जळालेले किंवा खराब झालेले असल्यास ती बदलून घ्यावी. वायरवर जास्त ताण पडणार नाही याची काळजी घ्यावी. वायर योग्य ठिकाणी आणि सुरक्षित पद्धतीने बसवावी.

निष्कर्ष:

वायर हा विद्युत व्यवस्थेतील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. विद्युत प्रवाह एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी वायरचा उपयोग होतो. योग्य प्रकारची आणि योग्य क्षमतेची वायर वापरल्यास विद्युत उपकरणे सुरक्षितपणे कार्य करू शकतात. त्यामुळे वायरचे प्रकार, उपयोग आणि सुरक्षिततेचे नियम माहीत असणे आवश्यक आहे.

तारेचे जॉइंट (Wire Joint)

विषयाचे नाव:

तारेचे जॉइंट (Wire Joint)

प्रस्तावना:

इलेक्ट्रिकल वायरिंग करताना दोन किंवा अधिक तारा एकमेकांना जोडण्याची गरज असते. दोन तारा एकमेकांना जोडण्याच्या पद्धतीला वायर जॉइंट असे म्हणतात. वायर जॉइंटमुळे विद्युत प्रवाह एका तारेतून दुसऱ्या तारेत जाऊ शकतो. वायर जॉइंट करताना जोड मजबूत, सुरक्षित आणि व्यवस्थित असणे आवश्यक आहे.

तारेच्या जॉइंटची व्याख्या:

दोन किंवा अधिक विद्युत तारा एकमेकांना जोडण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धतीला तारेचे जॉइंट (Wire Joint) असे म्हणतात.

तारेच्या जॉइंटचे प्रकार:

१. स्ट्रेट जॉइंट (Straight Joint):
दोन तारा सरळ रेषेत जोडण्यासाठी या जॉइंटचा उपयोग केला जातो. तारेची लांबी वाढवण्यासाठी हा जॉइंट वापरतात.

२. टी जॉइंट (T-Joint):
एका मुख्य तारेवर दुसरी तार जोडण्यासाठी या जॉइंटचा उपयोग होतो. याचा आकार इंग्रजीतील ‘T’ अक्षरासारखा दिसतो.

३. ब्रिटानिया जॉइंट (Britannia Joint):
जाड तारा जोडण्यासाठी हा जॉइंट वापरला जातो. विद्युत वितरणाच्या काही कामांमध्ये याचा उपयोग होतो.

४. रॅट-टेल जॉइंट (Rat-Tail Joint):
दोन किंवा अधिक तारा एकत्र जोडण्यासाठी हा जॉइंट वापरला जातो. याला पिगटेल जॉइंट असेही म्हणतात.

५. वेस्टर्न युनियन जॉइंट (Western Union Joint):
दोन तारा मजबूत पद्धतीने सरळ जोडण्यासाठी हा जॉइंट वापरला जातो.

६. नॉटेड टॅप जॉइंट (Knotted Tap Joint):
मुख्य तारेवरून दुसरी तार जोडण्यासाठी या प्रकारच्या जॉइंटचा उपयोग केला जातो.

तारेचे जॉइंट करण्यासाठी लागणारी साधने:

१. वायर कटर
२. वायर स्ट्रिपर
३. प्लायर
४. इन्सुलेशन टेप
५. योग्य वायर कनेक्टर

तारेच्या जॉइंटचे उपयोग:

१. वायरची लांबी वाढवण्यासाठी.
२. नवीन विद्युत उपकरण जोडण्यासाठी.
३. विद्युत सर्किट तयार करण्यासाठी.
४. वायरिंगमधील खराब जोडणी बदलण्यासाठी.
५. विद्युत प्रवाह एका तारेतून दुसऱ्या तारेत नेण्यासाठी.

तारेचे जॉइंट करताना घ्यावयाची काळजी:

१. काम सुरू करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.
२. योग्य प्रकारच्या आणि योग्य क्षमतेच्या तारा वापराव्यात.
३. जोडणी मजबूत आणि सुरक्षित असावी.
४. जोडणी उघडी ठेवू नये; योग्य इन्सुलेशन द्यावे.
५. वायरिंगचे काम प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियनच्या मार्गदर्शनाखाली करावे.
६. विजेचा पुरवठा सुरू असताना तारांना स्पर्श करू नये.

निष्कर्ष:

तारेचे जॉइंट हे इलेक्ट्रिकल वायरिंगमधील महत्त्वाचे काम आहे. योग्य प्रकारचा जॉइंट केल्यामुळे विद्युत जोडणी मजबूत आणि कार्यक्षम राहते. त्यामुळे वायर जॉइंटचे प्रकार, उपयोग आणि सुरक्षिततेचे नियम माहीत असणे आवश्यक आहे.

वायर गेज (Wire Gauge)

विषयाचे नाव:

वायर गेज (Wire Gauge)

प्रस्तावना:

इलेक्ट्रिकल कामामध्ये वायरची जाडी मोजणे खूप महत्त्वाचे असते. वायरची जाडी मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनाला वायर गेज असे म्हणतात. वायर गेजच्या साहाय्याने तारेचा व्यास मोजता येतो. विद्युत वायरिंग करताना योग्य जाडीची तार निवडण्यासाठी वायर गेजचा उपयोग केला जातो.

वायर गेजची व्याख्या:

विद्युत तारेचा व्यास किंवा जाडी मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनाला वायर गेज असे म्हणतात.

वायर गेजचे मुख्य भाग:

१. गोल किंवा अर्धगोलाकार धातूची प्लेट.
२. वेगवेगळ्या आकाराच्या खाचा किंवा छिद्रे.
३. प्रत्येक खाचेजवळ दिलेले मोजमाप किंवा क्रमांक.
४. वायरचा व्यास मोजण्यासाठी वापरली जाणारी मोजण्याची जागा.

वायर गेजचे प्रकार:

१. SWG (Standard Wire Gauge): वायरचा व्यास मोजण्यासाठी वापरली जाणारी प्रमाणित पद्धत.
२. AWG (American Wire Gauge): अमेरिकेत प्रामुख्याने वापरली जाणारी वायरच्या आकाराची मापन पद्धत.
३. डिजिटल वायर गेज: काही आधुनिक मापन साधनांमध्ये डिजिटल पद्धतीने मोजमाप दाखवले जाते.

वायर गेजचे उपयोग:

१. विद्युत तारेची जाडी मोजण्यासाठी.
२. योग्य आकाराची वायर निवडण्यासाठी.
३. वायरिंगच्या कामात उपयोग होतो.
४. तारेचा व्यास तपासण्यासाठी.
५. विद्युत उपकरणांच्या जोडणीसाठी योग्य वायर निवडण्यास मदत होते.
६. कार्यशाळेत इलेक्ट्रिकल प्रात्यक्षिके करण्यासाठी उपयोग होतो.

वायर गेज वापरण्याची पद्धत:

१. प्रथम वायर गेज स्वच्छ करून घ्यावा.
२. मोजायच्या तारेचे इन्सुलेशन काढून धातूचा भाग उघडा करावा.
३. तारेचा धातूचा भाग वायर गेजच्या योग्य खाचेत बसवावा.
४. तार ज्या खाचेत व्यवस्थित बसते, त्या खाचेवरील क्रमांक वाचावा.
५. मिळालेल्या मोजमापावरून तारेचा आकार निश्चित करावा.
६. मोजमाप नोंदवून ठेवावे.

वायर गेज वापरताना घ्यावयाची काळजी:

१. मोजमाप घेण्यापूर्वी वायरचा विद्युतपुरवठा बंद असल्याची खात्री करावी.
२. तारेचा फक्त धातूचा भाग मोजावा.
३. योग्य खाचेचा वापर करावा.
४. वायर गेजवर जास्त दाब देऊ नये.
५. मोजमाप घेताना साधन स्वच्छ ठेवावे.
६. योग्य क्षमतेची वायर निवडताना प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियनचा सल्ला घ्यावा.

वायर गेजचे फायदे:

१. वायरची जाडी अचूकपणे मोजण्यास मदत होते.
२. योग्य आकाराची वायर निवडता येते.
३. इलेक्ट्रिकल कामातील चुका कमी होतात.
४. वायरिंगचे काम अधिक व्यवस्थित करता येते.
५. वेळेची बचत होते.

निष्कर्ष:

वायर गेज हे इलेक्ट्रिकल क्षेत्रातील महत्त्वाचे मापन साधन आहे. त्याच्या मदतीने विद्युत तारेचा व्यास मोजता येतो आणि योग्य आकाराची वायर निवडता येते. त्यामुळे प्रत्येक इलेक्ट्रिकल विद्यार्थ्याला वायर गेजची माहिती असणे आवश्यक आहे.

बोर्ड भरणे (प्लग, पिन व टॉप पिन जोडणे)

प्रात्यक्षिकाचे नाव:

बोर्ड भरणे (प्लग, पिन व टॉप पिन जोडणे).

उद्देश:

इलेक्ट्रिकल बोर्डमध्ये प्लग, पिन, सॉकेट आणि टॉप पिन योग्य पद्धतीने बसवणे व त्यांची जोडणी कशी करावी याचे ज्ञान मिळवणे

प्रस्तावना:

इलेक्ट्रिकल क्षेत्रामध्ये बोर्ड भरणे हे एक महत्त्वाचे काम आहे. घरामध्ये, शाळेमध्ये, कार्यालयामध्ये, कारखान्यांमध्ये आणि इतर ठिकाणी विद्युत उपकरणे चालवण्यासाठी इलेक्ट्रिकल बोर्डचा वापर केला जातो. इलेक्ट्रिकल बोर्डच्या साहाय्याने पंखा, टीव्ही, संगणक, चार्जर आणि इतर विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा मिळतो.

इलेक्ट्रिकल बोर्डमध्ये स्विच, सॉकेट, प्लग, वायर आणि इतर आवश्यक साहित्य बसवले जाते. विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा देण्यासाठी प्लग आणि सॉकेटचा उपयोग होतो. प्लग टॉपमध्ये पिन असतात. या पिन योग्य प्रकारे जोडल्यामुळे विद्युत उपकरणाला वीजपुरवठा मिळतो. बोर्ड भरताना प्रत्येक वायर योग्य टर्मिनलला जोडणे आवश्यक असते. जोडणी करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे महत्त्वाचे आहे.

बोर्ड म्हणजे काय?

स्विच, सॉकेट, प्लग आणि इतर विद्युत उपकरणे एका फलकावर योग्य पद्धतीने बसवलेल्या रचनेला इलेक्ट्रिकल बोर्ड असे म्हणतात. या बोर्डच्या मदतीने विद्युत उपकरणांचा वीजपुरवठा नियंत्रित करता येतो.

आवश्यक साहित्य व साधने:

१. इलेक्ट्रिकल बोर्ड
२. स्विच
३. सॉकेट
४. दोन पिनचा प्लग टॉप
५. तीन पिनचा प्लग टॉप
६. योग्य क्षमतेच्या विद्युत तारा
७. स्क्रू ड्रायव्हर
८. कॉम्बिनेशन प्लायर
९. वायर स्ट्रिपर
१०. स्क्रू आणि नट-बोल्ट
११. इन्सुलेशन टेप
१२. टेस्टर किंवा योग्य विद्युत तपासणी साधन
१३. वायर जोडण्यासाठी आवश्यक टर्मिनल
१४. वायरिंगसाठी आवश्यक फिटिंग साहित्य

इलेक्ट्रिकल बोर्डचे मुख्य भाग:

१. बोर्ड: सर्व विद्युत उपकरणे बसवण्यासाठी वापरला जाणारा फलक.

२. स्विच: विद्युत उपकरणाचा वीजपुरवठा चालू किंवा बंद करण्यासाठी वापरला जातो.

३. सॉकेट: प्लग टॉप जोडण्यासाठी वापरले जाते.

४. प्लग टॉप: विद्युत उपकरणाची वायर वीजपुरवठ्याशी जोडण्यासाठी वापरले जाते.

५. पिन: प्लग टॉपचा धातूचा भाग असून तो सॉकेटमध्ये बसतो.

६. वायर: विद्युत प्रवाह एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी वापरली जाते.

७. स्क्रू: बोर्ड आणि विद्युत उपकरणे घट्ट बसवण्यासाठी वापरले जातात.

८. अर्थिंग टर्मिनल: विद्युत दोष झाल्यास सुरक्षिततेसाठी अर्थिंगची जोडणी करण्यासाठी वापरले जाते.

प्लग टॉपचे प्रकार:

प्लग टॉपचे प्रामुख्याने खालील प्रकार आहेत.

१. दोन पिनचा प्लग टॉप: यामध्ये दोन पिन असतात. तो योग्य प्रकारच्या दोन-पिन उपकरणांसाठी वापरला जातो.

२. तीन पिनचा प्लग टॉप: यामध्ये फेज, न्यूट्रल आणि अर्थिंगसाठी तीन पिन असतात. अर्थिंगची आवश्यकता असलेल्या उपकरणांसाठी त्याचा वापर केला जातो.

३. विविध क्षमतेचे प्लग टॉप: विद्युत उपकरणाच्या क्षमतेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारचे प्लग टॉप वापरले जातात.

बोर्ड भरण्याची कृती:

१. सर्वप्रथम बोर्ड भरण्यासाठी आवश्यक साहित्य आणि साधने गोळा केली.

२. बोर्ड बसवण्यासाठी योग्य जागा निवडली आणि बोर्ड व्यवस्थित ठेवला.

३. काम सुरू करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद असल्याची खात्री केली.

४. बोर्डवर स्विच आणि सॉकेट बसवण्यासाठी योग्य जागा निश्चित केली.

५. स्विच आणि सॉकेट बोर्डवर योग्य प्रकारे बसवले.

६. प्लग टॉप उघडून त्यातील पिन आणि वायर जोडण्याची टर्मिनल तपासली.

७. आवश्यक लांबीची वायर घेतली आणि वायर स्ट्रिपरच्या साहाय्याने तिच्या टोकावरील इन्सुलेशन काढले.

८. वायरचे टोक खराब झालेले किंवा तुटलेले नाही, याची खात्री केली.

९. वायरचा आकार आणि विद्युत उपकरणाची क्षमता लक्षात घेऊन योग्य प्रकारची वायर निवडली.

१०. फेज वायर, न्यूट्रल वायर आणि अर्थ वायर यांची ओळख पटवली.

११. प्रशिक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली वायर योग्य टर्मिनलला जोडल्या.

१२. जोडणी करताना प्रत्येक वायरचे टोक टर्मिनलमध्ये व्यवस्थित बसवले.

१३. टर्मिनलचे स्क्रू योग्य प्रकारे घट्ट केले, जेणेकरून वायर सैल राहणार नाही.

१४. वायरचे उघडे धातूचे भाग बाहेर राहणार नाहीत याची खात्री केली.

१५. प्लग टॉपचे कव्हर व्यवस्थित बंद केले.

१६. बोर्डमधील सर्व जोडण्या तपासल्या आणि वायर व्यवस्थित लावल्या.

१७. सर्व उपकरणे योग्य प्रकारे बसवली आहेत का, हे तपासले.

१८. जोडणीमध्ये कोणताही दोष नसल्याची खात्री झाल्यानंतर प्रशिक्षित व्यक्तीच्या देखरेखीखाली योग्य चाचणी केली.

१९. प्रात्यक्षिक पूर्ण झाल्यानंतर वापरलेली साधने स्वच्छ करून जागेवर ठेवली.

महत्त्वाची सूचना: प्रत्यक्ष जोडणी करताना वीजपुरवठा पूर्णपणे बंद असावा. वीज सुरू असताना वायरिंग करू नये. विद्युत जोडणीची चाचणी प्रशिक्षित व्यक्तीच्या देखरेखीखालीच करावी.

प्लग टॉप जोडताना घ्यावयाची काळजी:

१. प्लग टॉप जोडण्यापूर्वी वीजपुरवठा बंद करावा.

२. योग्य क्षमतेचा प्लग टॉप वापरावा.

३. वायरचे इन्सुलेशन योग्य प्रमाणात काढावे.

४. फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ वायर योग्य टर्मिनलला जोडाव्यात.

५. वायरचे उघडे भाग बाहेर दिसणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.

६. टर्मिनलचे स्क्रू व्यवस्थित घट्ट करावेत.

७. खराब झालेल्या किंवा तुटलेल्या वायर वापरू नयेत.

८. ओल्या हातांनी विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये.

९. प्लग टॉपचे कव्हर व्यवस्थित बंद करावे.

१०. अर्थिंगची जोडणी योग्य प्रकारे करावी.

११. सैल जोडणी ठेवू नये, कारण त्यामुळे उष्णता निर्माण होऊन धोका होऊ शकतो.

१२. काम पूर्ण झाल्यावर सर्व जोडण्या प्रशिक्षकाकडून तपासून घ्याव्यात.

इलेक्ट्रिकल बोर्डचे उपयोग:

१. घरामध्ये विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा देण्यासाठी.

२. पंखा, टीव्ही आणि इतर उपकरणे जोडण्यासाठी.

३. संगणक आणि चार्जरसारखी उपकरणे वापरण्यासाठी.

४. विद्युत उपकरणांचा वीजपुरवठा नियंत्रित करण्यासाठी.

५. शाळा, कार्यालये आणि कार्यशाळांमध्ये विद्युत उपकरणे जोडण्यासाठी.

६. विद्युत वायरिंगचे काम व्यवस्थित करण्यासाठी.

७. विद्युत उपकरणांची जोडणी सोपी करण्यासाठी.

इलेक्ट्रिकल बोर्डचे फायदे:

१. विद्युत उपकरणे जोडणे सोपे होते.

२. स्विचच्या मदतीने वीजपुरवठा नियंत्रित करता येतो.

३. वायरिंग व्यवस्थित ठेवता येते.

४. योग्य प्रकारे बसवलेल्या बोर्डमुळे उपकरणांचा वापर सुलभ होतो.

५. विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा देण्यासाठी सोयीची व्यवस्था मिळते.

६. बोर्डमधील उपकरणे एका ठिकाणी बसवता येतात.

७. योग्य साहित्य आणि सुरक्षित जोडणीमुळे विद्युत अपघातांचा धोका कमी करण्यास मदत होते.

इलेक्ट्रिकल बोर्डच्या देखभालीची माहिती:

१. बोर्डची नियमित तपासणी करावी.

२. सैल झालेले स्क्रू आणि खराब झालेले सॉकेट तज्ज्ञांकडून दुरुस्त करून घ्यावे.

३. बोर्डमध्ये पाणी किंवा ओलावा जाऊ देऊ नये.

४. खराब झालेल्या वायर त्वरित बदलून घ्याव्यात.

५. बोर्डवर क्षमतेपेक्षा जास्त विद्युत भार देऊ नये.

६. बोर्डमध्ये ठिणग्या, जळल्याचा वास किंवा जास्त उष्णता जाणवल्यास वीजपुरवठा सुरक्षितपणे बंद करून इलेक्ट्रिशियनची मदत घ्यावी.

निष्कर्ष:

या प्रात्यक्षिकातून इलेक्ट्रिकल बोर्ड भरणे, स्विच आणि सॉकेट बसवणे तसेच प्लग टॉप व पिन यांची माहिती मिळाली. विद्युत उपकरणांना वीजपुरवठा देण्यासाठी योग्य वायर आणि योग्य टर्मिनल वापरणे आवश्यक आहे, हे समजले. तसेच विद्युत काम करताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे, योग्य साधनांचा वापर करणे आणि प्रशिक्षित व्यक्तीच्या मार्गदर्शनाखाली काम करणे महत्त्वाचे आहे, हे शिकायला मिळाले.

वीज बिलाबद्दल माहिती

प्रस्तावना

आपल्या दैनंदिन जीवनात विजेला खूप महत्त्व आहे. घरातील पंखा, दिवे, टीव्ही, फ्रिज, वॉशिंग मशीन आणि इतर विद्युत उपकरणे चालवण्यासाठी विजेचा वापर केला जातो. आपण जितकी वीज वापरतो, त्यानुसार वीज वितरण कंपनी आपल्याला वीज बिल देते. वीज बिलामुळे आपल्याला किती वीज वापरली आणि त्यासाठी किती पैसे भरायचे आहेत, हे समजते.

वीज बिल म्हणजे काय?

घरामध्ये, दुकानामध्ये किंवा कारखान्यामध्ये वापरलेल्या विजेच्या शुल्काची माहिती देणाऱ्या कागदाला किंवा इलेक्ट्रॉनिक दस्तऐवजाला वीज बिल असे म्हणतात. वीज बिल साधारणपणे दर महिन्याला दिले जाते. काही ठिकाणी बिल देण्याचा कालावधी वेगळा असू शकतो.

वीज बिलामध्ये असणारी माहिती

वीज बिलामध्ये खालील माहिती दिलेली असते.

१. ग्राहकाचे नाव व पत्ता
२. ग्राहक क्रमांक
३. वीज मीटर क्रमांक
४. मागील महिन्याचे मीटर रीडिंग
५. चालू महिन्याचे मीटर रीडिंग
६. वापरलेल्या विजेचे युनिट
७. वीज वापराचे शुल्क
८. स्थिर आकार आणि इतर लागू शुल्क
९. कर व इतर आकार
१०. बिलाची एकूण रक्कम
११. बिल भरण्याची शेवटची तारीख
१२. उशिरा बिल भरल्यास लागू होणारे शुल्क

वीज बिल कसे तयार होते?

वीज मीटरमध्ये वापरलेल्या विजेची नोंद होते. वीज वितरण कंपनी मीटर रीडिंगनुसार वापरलेल्या विजेची युनिट मोजते. त्यानंतर लागू असलेले वीजदर, स्थिर आकार आणि इतर शुल्क यांचा विचार करून बिल तयार केले जाते.

वापरलेल्या युनिटचे गणित:

वापरलेली युनिट = चालू मीटर रीडिंग − मागील मीटर रीडिंग

उदाहरण:

• मागील मीटर रीडिंग = 1500 युनिट
• चालू मीटर रीडिंग = 1650 युनिट

वापरलेली वीज = 1650 − 1500 = 150 युनिट.

वीज बिल भरण्याच्या पद्धती

वीज बिल भरण्यासाठी खालील पद्धती वापरता येतात.

१. वीज वितरण कंपनीच्या कार्यालयात जाऊन बिल भरणे.
२. अधिकृत वेबसाइटवरून ऑनलाइन बिल भरणे.
३. मोबाइल ॲपद्वारे बिल भरणे.
४. UPI किंवा इतर उपलब्ध डिजिटल पेमेंट पद्धती वापरणे.
५. अधिकृत बिल भरणा केंद्रावर बिल भरणे.

वीज बिल कमी करण्याचे उपाय

१. गरज नसताना दिवे आणि पंखे बंद ठेवावेत.
२. कमी वीज वापरणारे LED दिवे वापरावेत.
३. विद्युत उपकरणांचा योग्य वापर करावा.
४. उपकरणे विनाकारण चालू ठेवू नयेत.
५. ऊर्जा कार्यक्षम उपकरणे वापरावीत.
६. सौर ऊर्जेचा वापर करण्याचा विचार करावा.
७. वीज मीटरचे रीडिंग वेळोवेळी तपासावे.
८. वीज बिल नियमितपणे तपासून वेळेत भरावे.

वीज बिलाचे महत्त्व

वीज बिलामुळे आपल्या घरामध्ये किती वीज वापरली जाते, याची माहिती मिळते. विजेचा खर्च समजतो आणि अनावश्यक वीज वापर कमी करण्यास मदत होते. वीज बिलामुळे वीज वापरावर नियंत्रण ठेवता येते आणि पैशांची बचत करता येते.

सुरक्षितता

१. वीज बिलावरील ग्राहक क्रमांक आणि मीटर क्रमांक तपासावा.
२. बिल भरताना अधिकृत वेबसाइट किंवा ॲपचा वापर करावा.
३. ऑनलाइन बिल भरताना OTP किंवा UPI PIN कोणालाही सांगू नये.
४. वीज मीटर किंवा विद्युत तारांना ओल्या हाताने स्पर्श करू नये.
५. बिलामध्ये काही चूक आढळल्यास संबंधित वीज वितरण कंपनीशी संपर्क साधावा.

निष्कर्ष

वीज बिल हा आपल्या दैनंदिन जीवनातील महत्त्वाचा भाग आहे. वीज बिलामुळे वापरलेल्या विजेची माहिती आणि विजेचा खर्च समजतो. विजेचा काटकसरीने वापर करून आपण वीज बिल कमी करू शकतो. त्यामुळे प्रत्येकाने विजेचा योग्य वापर करावा आणि वीज बिल वेळेवर भरावे.

पट्टी फिटिंग / कन्सिल वायरिंग

प्रस्तावना

आजच्या आधुनिक काळात प्रत्येक घरात, शाळेत, कार्यालयात आणि कारखान्यात विजेचा वापर केला जातो. विद्युत उपकरणे चालवण्यासाठी योग्य प्रकारची वायरिंग करणे आवश्यक असते. वायरिंगच्या विविध प्रकारांपैकी पट्टी फिटिंग आणि कन्सिल वायरिंग हे महत्त्वाचे प्रकार आहेत. योग्य वायरिंगमुळे विद्युत पुरवठा सुरक्षितपणे करता येतो.

पट्टी फिटिंग म्हणजे काय?

पट्टी फिटिंग म्हणजे लाकडी किंवा योग्य आधारपट्टीवर विद्युत तारा क्लिपच्या साहाय्याने व्यवस्थित बसवण्याची पद्धत होय. या पद्धतीमध्ये तारा भिंतीच्या पृष्ठभागावर लावलेल्या पट्टीवर बसविल्या जातात. त्यामुळे तारा एका ठिकाणी व्यवस्थित राहतात.

कन्सिल वायरिंग म्हणजे काय?

कन्सिल वायरिंग म्हणजे विद्युत तारा पीव्हीसी (PVC) किंवा योग्य कंड्युट पाइपमध्ये टाकून भिंतीच्या किंवा छताच्या आत लपवण्याची पद्धत होय. या वायरिंगमध्ये तारा बाहेरून दिसत नाहीत. नवीन घरे, शाळा, कार्यालये आणि इमारतींमध्ये या प्रकारच्या वायरिंगचा वापर केला जातो.

आवश्यक साहित्य :

१. विद्युत तारा
२. पीव्हीसी कंड्युट पाइप
३. पट्टी आणि क्लिप
४. स्विच आणि सॉकेट
५. स्विच बॉक्स
६. स्क्रू आणि रॉवल प्लग
७. जंक्शन बॉक्स
८. इन्सुलेशन साहित्य

आवश्यक साधने

१. स्क्रूड्रायव्हर
२. प्लायर
३. वायर स्ट्रिपर
४. मोजपट्टी
५. स्पिरिट लेव्हल
६. हातोडा
७. योग्य प्रकारचे टेस्टिंग उपकरण

पट्टी फिटिंगचे उपयोग

१. विद्युत तारा व्यवस्थित बसवण्यासाठी पट्टी फिटिंगचा उपयोग होतो.
२. तारा एका ठिकाणी स्थिर ठेवता येतात.
३. वायरिंगची पाहणी करणे सोपे होते.
४. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती करणे तुलनेने सोपे असते.
५. कार्यशाळा आणि काही घरगुती विद्युत व्यवस्थांमध्ये या पद्धतीचा वापर होतो.

कन्सिल वायरिंगचे उपयोग

१. घरातील दिवे आणि पंख्यांसाठी वायरिंग करण्यासाठी उपयोग होतो.
२. स्विच बोर्ड आणि सॉकेटला विद्युत पुरवठा देण्यासाठी उपयोग होतो.
३. कार्यालये, शाळा आणि इतर इमारतींमध्ये वापर केला जातो.
४. विद्युत तारा भिंतीच्या आत सुरक्षितपणे ठेवता येतात.
५. इमारतीला स्वच्छ आणि सुंदर स्वरूप मिळते.

पट्टी फिटिंगचे फायदे

१. वायरिंग व्यवस्थित दिसते.
२. तारांची पाहणी करणे सोपे होते.
३. दुरुस्ती तुलनेने सोपी असते.
४. योग्य साहित्य वापरल्यास वायरिंग टिकाऊ ठरते.

कन्सिल वायरिंगचे फायदे

१. विद्युत तारा बाहेरून दिसत नाहीत.
२. इमारतीचे सौंदर्य वाढते.
३. तारांचे बाह्य नुकसान होण्याचा धोका कमी होतो.
४. वायरिंग व्यवस्थित आणि सुरक्षित ठेवता येते.
५. आधुनिक इमारतींसाठी ही पद्धत उपयुक्त आहे.

कन्सिल वायरिंगचे तोटे

१. सुरुवातीचा खर्च तुलनेने जास्त असू शकतो.
२. वायरिंगचे नियोजन आधी करावे लागते.
३. बिघाड झाल्यास दोष शोधणे कठीण होऊ शकते.
४. दुरुस्तीसाठी काही वेळा भिंतीचा भाग उघडावा लागू शकतो.

सुरक्षिततेची काळजी

१. विद्युत काम सुरू करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करावा.
२. योग्य क्षमतेच्या आणि दर्जेदार तारा वापराव्यात.
३. ओल्या हातांनी विद्युत उपकरणांना स्पर्श करू नये.
४. तारांची जोडणी योग्य इन्सुलेशनसह करावी.
५. अर्थिंग आणि योग्य संरक्षण उपकरणांची व्यवस्था करावी.
६. प्रत्यक्ष वायरिंगचे काम प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियनच्या देखरेखीखाली करावे.

निष्कर्ष

पट्टी फिटिंग आणि कन्सिल वायरिंग या विद्युत वायरिंगच्या महत्त्वाच्या पद्धती आहेत. पट्टी फिटिंगमध्ये तारा आधारपट्टीवर व्यवस्थित बसवल्या जातात, तर कन्सिल वायरिंगमध्ये तारा पाइपमधून भिंतीच्या किंवा छताच्या आत लपवल्या जातात. योग्य साहित्य, योग्य नियोजन आणि सुरक्षिततेचे नियम पाळल्यास विद्युत पुरवठा अधिक सुरक्षित व व्यवस्थित ठेवता येतो.

फिटिंगमध्ये कोटेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत फिटिंगचे काम सुरू करण्यापूर्वी त्या कामासाठी किती साहित्य लागेल, किती मजुरी लागेल आणि एकूण किती खर्च येईल, याचा अंदाज घेणे आवश्यक असते. या अंदाजानुसार तयार केलेल्या खर्चाच्या लेखी तपशिलाला कोटेशन असे म्हणतात. कोटेशनमुळे ग्राहकाला कामाचा अंदाजे खर्च समजतो.

कोटेशन म्हणजे काय?

एखादे विद्युत फिटिंगचे काम करण्यासाठी लागणारे साहित्य, त्याचे दर, मजुरी आणि इतर खर्च यांची माहिती लिहून तयार केलेल्या दस्तऐवजाला कोटेशन म्हणतात.

कोटेशन काढण्याचा उद्देश

१. विद्युत फिटिंगचा एकूण खर्च समजण्यासाठी.
२. लागणाऱ्या साहित्याची यादी तयार करण्यासाठी.
३. साहित्याचे प्रमाण आणि दर निश्चित करण्यासाठी.
४. मजुरीचा खर्च मोजण्यासाठी.
५. ग्राहकाला कामाचा खर्च सांगण्यासाठी.
६. कामाचे योग्य नियोजन करण्यासाठी.

कोटेशन काढण्यासाठी लागणारे साहित्य

१. विद्युत वायर
२. स्विच
३. सॉकेट
४. स्विच बोर्ड
५. पीव्हीसी कंड्युट पाइप
६. जंक्शन बॉक्स
७. दिवे आणि होल्डर
८. पंखा
९. एमसीबी आणि वितरण पेटी
१०. अर्थिंगसाठी आवश्यक साहित्य

कोटेशन काढण्यासाठी आवश्यक साधने

१. कॅल्क्युलेटर
२. मोजपट्टी
३. वही आणि पेन
४. साहित्याचे दरपत्रक
५. विद्युत फिटिंगचा नकाशा

कोटेशन काढण्याची कृती

१. सर्वप्रथम ज्या ठिकाणी विद्युत फिटिंग करायचे आहे त्या जागेची पाहणी करावी.
२. दिवे, पंखे, स्विच बोर्ड आणि सॉकेट यांची संख्या निश्चित करावी.
३. वायरिंगसाठी किती वायर आणि पाइप लागतील याचे मोजमाप घ्यावे.
४. आवश्यक साहित्याची यादी तयार करावी.
५. प्रत्येक साहित्याचे प्रमाण आणि दर लिहावेत.
६. प्रत्येक साहित्याची किंमत काढण्यासाठी त्याचे प्रमाण आणि दर यांचा गुणाकार करावा.
७. सर्व साहित्याच्या किमतींची बेरीज करावी.
८. त्यामध्ये मजुरी आणि इतर लागू खर्च जोडावेत.
९. लागू असल्यास कराची रक्कम जोडावी.
१०. शेवटी एकूण खर्च लिहून कोटेशन तयार करावे.

कोटेशनचा नमुना

अ. क्र. साहित्याचे नाव प्रमाण दर एकूण किंमत
१ विद्युत वायर २ रोल ₹५०० ₹१०००
२ स्विच ५ नग ₹५० ₹२५०
३ सॉकेट ३ नग ₹८० ₹२४०
४ पीव्हीसी पाइप १० नग ₹४० ₹४००
५ स्विच बोर्ड २ नग ₹१०० ₹२००
६ इतर साहित्य १ संच ₹३०० ₹३००
एकूण साहित्य खर्च ₹२३९०
मजुरी ₹६००
एकूण अंदाजित खर्च ₹२९९०

टीप: वरील दर केवळ उदाहरणासाठी आहेत. प्रत्यक्ष दर आणि साहित्याचे प्रमाण यानुसार खर्च बदलू शकतो.

कोटेशन काढताना घ्यावयाची काळजी

१. साहित्याचे योग्य मोजमाप घ्यावे.
२. प्रत्येक वस्तूचा चालू बाजारभाव तपासावा.
३. साहित्याचा दर्जा चांगला असावा.
४. मजुरीचा खर्च योग्य प्रकारे मोजावा.
५. सर्व रकमेची बेरीज काळजीपूर्वक करावी.
६. कोटेशनमध्ये साहित्याचे नाव, प्रमाण आणि दर स्पष्ट लिहावेत.
७. विद्युत कामासाठी आवश्यक सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करावे.

कोटेशनचे फायदे

१. कामाचा अंदाजे खर्च समजतो.
२. साहित्य खरेदीचे नियोजन करता येते.
३. अनावश्यक खर्च टाळण्यास मदत होते.
४. ग्राहक आणि इलेक्ट्रिशियन यांच्यात खर्चाबाबत स्पष्टता राहते.
५. कामाचे नियोजन करणे सोपे होते.

निष्कर्ष

विद्युत फिटिंगचे काम करण्यापूर्वी कोटेशन काढणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कोटेशनमुळे लागणारे साहित्य, त्याचे प्रमाण, मजुरी आणि एकूण खर्च यांची माहिती मिळते. योग्य मोजमाप आणि अचूक हिशोब करून कोटेशन तयार केल्यास काम वेळेत आणि योग्य नियोजनानुसार पूर्ण करता येते.

अर्थिंग करणे (Earthing)

प्रस्तावना

विद्युत उपकरणांचा वापर करताना सुरक्षिततेला खूप महत्त्व असते. विद्युत उपकरणामध्ये काही बिघाड झाल्यास उपकरणाच्या धातूच्या भागावर विद्युत प्रवाह येऊ शकतो. अशा वेळी विद्युत धक्का बसण्याचा धोका असतो. हा धोका कमी करण्यासाठी अर्थिंग केली जाते. घर, शाळा, कार्यालये आणि कारखान्यांमध्ये अर्थिंग करणे आवश्यक असते.

अर्थिंग म्हणजे काय?

विद्युत उपकरणाच्या बाहेरील धातूच्या भागाला अर्थिंग वायरद्वारे जमिनीतील अर्थ इलेक्ट्रोडशी जोडण्याच्या व्यवस्थेला अर्थिंग असे म्हणतात. विद्युत उपकरणामध्ये बिघाड झाल्यास दोष प्रवाहाला सुरक्षित मार्ग मिळावा आणि संरक्षण उपकरणे कार्यरत व्हावीत, हा अर्थिंगचा मुख्य उद्देश असतो.

अर्थिंग करण्याचे उद्देश

१. विद्युत धक्क्याचा धोका कमी करणे.
२. विद्युत उपकरणांचे संरक्षण करणे.
३. विद्युत बिघाडाच्या वेळी दोष प्रवाहासाठी योग्य मार्ग उपलब्ध करून देणे.
४. फ्यूज किंवा एमसीबीसारखी संरक्षण उपकरणे योग्य परिस्थितीत कार्यरत होण्यास मदत करणे.
५. घरातील विद्युत व्यवस्था अधिक सुरक्षित बनवणे.
६. विद्युत उपकरणांचे नुकसान होण्याचा धोका कमी करणे.

अर्थिंगसाठी लागणारे साहित्य

१. अर्थ इलेक्ट्रोड (तांब्याचा किंवा गॅल्वनाइज्ड धातूचा).
२. अर्थिंग वायर किंवा योग्य अर्थिंग कंडक्टर.
३. अर्थिंग क्लॅम्प.
४. योग्य आकाराचे बोल्ट आणि नट.
५. अर्थिंगसाठी आवश्यक पाइप किंवा इतर मान्यताप्राप्त साहित्य.
६. तपासणीसाठी अर्थिंग टेस्टिंग उपकरण.

अर्थिंगचे प्रमुख प्रकार

१. प्लेट अर्थिंग : या पद्धतीमध्ये तांब्याची किंवा गॅल्वनाइज्ड लोखंडाची प्लेट जमिनीत बसवली जाते.

२. पाइप अर्थिंग : या पद्धतीमध्ये योग्य प्रकारचा धातूचा पाइप जमिनीत बसवून अर्थिंगची व्यवस्था केली जाते.

३. रॉड अर्थिंग : या पद्धतीमध्ये योग्य धातूची रॉड जमिनीत बसवली जाते.

४. स्ट्रिप अर्थिंग : या पद्धतीमध्ये धातूची पट्टी जमिनीत योग्य पद्धतीने बसवली जाते. ही पद्धत काही औद्योगिक आणि मोठ्या विद्युत व्यवस्थांमध्ये वापरली जाते.

अर्थिंग करण्याची कृती

१. सर्वप्रथम अर्थिंग करावयाच्या ठिकाणाची पाहणी करावी.
२. विद्युत काम सुरू करण्यापूर्वी मुख्य वीजपुरवठा बंद करून तो पुन्हा सुरू होणार नाही याची खात्री करावी.
३. विद्युत आराखड्यानुसार योग्य प्रकारची अर्थिंग व्यवस्था निवडावी.
४. आवश्यक आकाराचा आणि मान्यताप्राप्त अर्थ इलेक्ट्रोड वापरावा.
५. इलेक्ट्रोड आणि अर्थिंग कंडक्टर यांची जोडणी योग्य पद्धतीने करावी.
६. अर्थिंग कंडक्टरचे दुसरे टोक विद्युत उपकरणाच्या योग्य अर्थिंग टर्मिनलला जोडावे.
७. जोडणी मजबूत आणि गंजापासून सुरक्षित असल्याची खात्री करावी.
८. अर्थिंगची सलगता आणि अर्थिंग प्रतिरोध योग्य उपकरणाने तपासावा.
९. तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर अधिकृत व पात्र इलेक्ट्रिशियनच्या मार्गदर्शनाखालीच विद्युत पुरवठा सुरू करावा.

महत्त्वाची सूचना : प्रत्यक्ष अर्थिंग बसवण्याचे काम प्रशिक्षित इलेक्ट्रिशियनकडून करून घ्यावे. अर्थिंगसाठी पाणी किंवा गॅसच्या पाइपचा वापर करू नये.

अर्थिंगचे फायदे

१. विद्युत धक्क्याचा धोका कमी होतो.
२. विद्युत उपकरणांची सुरक्षितता वाढते.
३. विद्युत बिघाडाच्या वेळी संरक्षण उपकरणांना योग्य प्रकारे कार्य करण्यास मदत होते.
४. घरातील व्यक्तींच्या सुरक्षिततेस मदत होते.
५. विद्युत आगीचा धोका कमी करण्यास मदत होते.
६. विद्युत व्यवस्थेची विश्वासार्हता वाढते.

अर्थिंग करताना घ्यावयाची काळजी

१. अर्थिंगसाठी योग्य दर्जाचे साहित्य वापरावे.
२. अर्थिंग वायरची जोडणी मजबूत असावी.
३. अर्थिंग वायर आणि न्यूट्रल वायर यांची गल्लत करू नये.
४. अर्थिंगची नियमित तपासणी करावी.
५. विद्युत उपकरणांच्या धातूच्या भागांना योग्य अर्थिंग जोडणी द्यावी.
६. अर्थिंगची तपासणी योग्य उपकरणाने करावी.
७. विद्युत काम करताना सुरक्षिततेचे सर्व नियम पाळावेत.
८. अर्थिंगसाठी तात्पुरत्या किंवा चुकीच्या जोडण्या करू नयेत.

अर्थिंगचे उपयोग

१. घरातील फ्रिज, वॉशिंग मशीन आणि इतर विद्युत उपकरणांच्या सुरक्षिततेसाठी.
२. पाण्याच्या मोटारीच्या विद्युत व्यवस्थेमध्ये.
३. शाळा आणि कार्यालयांमध्ये.
४. कारखान्यांतील विद्युत यंत्रांच्या सुरक्षिततेसाठी.
५. विद्युत वितरण व्यवस्था आणि इतर विद्युत प्रतिष्ठापनांमध्ये.

निष्कर्ष

अर्थिंग ही विद्युत सुरक्षिततेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. अर्थिंगमुळे विद्युत उपकरणामध्ये बिघाड झाल्यास दोष प्रवाहाला योग्य मार्ग मिळण्यास मदत होते आणि संरक्षण उपकरणे कार्यरत होऊ शकतात. त्यामुळे विद्युत धक्क्याचा धोका कमी होतो. प्रत्येक विद्युत प्रतिष्ठापनामध्ये योग्य अर्थिंग करून तिची नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे.