आवळा प्रकल्प

प्रस्तावना ;

आम्ही ”आवळा ” हा प्रोजेक्ट तयार केला . आवळा आरोग्यासाठी खूप पौस्टिक असतो .

त्यात विटामिन C जास्त प्रमाणात असते व ते औषधी फळ मानले जाते .या प्रकल्पातून आवळ्याचे गुणधर्म , उपयोग व महत्व याची माहिती घेतली आहे .

उद्धेश ;

1 ; आवळ्याचे औषधी गुणधर्म जाणून घेणे .

2 ; तो कोणत्या सिझन मध्ये उपलब्ध होतो हे जाणून घेणे .

3 ; आवळ्या पासून कोणत्या प्रकारचे product तयार होतात ह्याची माहिती मिळवणे .

सर्वे ;

जयवंत ब्भिकाजी गायकवाड यांची मुलाखत घेतली . ते हिवरे कुंभार मध्ये राहणारे होते . त्यांच्या शेतात ५० झाडे लावलेली होती .

आआव्ल्याचे दोन प्रक्रार आहेत ; 1 [ राय आवळा ]

                    2 [ कंठी  आवळा ] 

आवळ्याची झाडे लावल्या नंतर त्याला ५ ते ६ वर्षांनी त्याला आवळा यायला लागते .

साहित्य ;

पातेलं , चमचा , ग्यास, मग ,डीश , नमक , काळी मिरी ,जीरा ,मसाले ,आवळे , विनेगर , इत्यादी .

कृती ;

सर्व प्रथम आम्ही आवळे निवडून घेतले . त्यानंतर त्याला मीठच्या पाण्यात १२ तास भिजत घातले . त्यानंतर त्यांना गरम पाण्यात शिजून घेतले .त्यानंतर आवळ्याला मसाले लाऊन आणि त्यात तेल घालून त्याला मुरायला ठेवल . ते टिकण्यासाठी व आंबट लागण्यासाठी त्यात विनेगर टाकल .

त्यानंतर त आम्ही त्याच्यापासून आम्ही आचार तयार केले , आणि आवळा सुपारी तयार केली .

त्यातून काय शिकलो ;

आवळा हा शरीरासाठी खूप उपयोगी असतो .

निरीक्षण ;

आवळा हा पांगून ठेवला पाहिजे नाहीतर तो लवकर खराब होतो .

निष्कर्श;

या प्रकल्पातून आवळा हा खूप पोषक आणि बहुगुणी फळ आहे हे समजल .त्याचा खूप औशधी उपयोग होतात आव्ल्यापासून तयार होणारे पधार्थ आरोग्य आणि आर्थिक दोन्ही दृष्टीकोनातून फायदेशीर आहेत .म्हणून आवळ्याचे महत्व सर्वांनी जाणून घ्यावे व त्याचा वापर करावा .

कॉस्टिंग ;

मोरिंगा चिक्की

प्रस्तावना

मोरिंगा हा एक असा औषधी गुणधर्म असलेला व पोशान्मुल्यानी भरलेला पाधार्थ आहे . मोरीगमध्ये क्याल्शियाम , आयर्न , प्रोटीन विटामिन A , C यांचे प्रमाण खूप जास्त आहे . त्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते आणि हाडे मजबूत होतात .

उद्देश

1 : पौष्टिक व आरोग्यदायी अल्पाहार उपलब्ध करणे .

2 : ग्रामीण महिलांना व शेतकऱ्यांना उत्पनाचे साधन उपलब्ध करून देणे .

3 : मुलांच्या पोषणात सुधारणा करणे .

साहित्य

1 : १५०० किलो शेंदाने

2 : 1 किलो जवस

3 : 1 किलो तीळ

4 : 100 ग्राम मोरिंगा पावडर

५ : २५ ग्राम तूप

६ : ७५० ग्राम गुळ

आवश्यक साधने

काढई / पातेल

गॅस शेगडी

चमचे , कलथा

पाट – लाटणे /रोलिंग पिन

चाकू व सुरी

वजनकाटा

हायजेनिक पॅकिंग

कृती

शेंगदाणे , जवस , तीळ , भाजून घ्यावेत .

कढईत गूळ टाकून वितळून घ्यावे त्यानंतर तूप टाकून ते मिक्ष करून घ्यावे .

पाक योग्य होईपर्यंत तो गरम करावा .

त्यात मोरिंगाची पावडर आणि शेंगदाणे , जवस , तीळ मिश्र करावे .

थोड तूप लाऊन मिश्रण पाटावर ओतून लाटण्याने पसरावे .

गरम असतानाच चौकोनी / गोल आकारात कापून घ्यावे .

थंड झाल्यावर हायजेनिक पॅकिंगमध्ये भरून विक्रीसाठी ठेवावे .

त्यातून काय शिकलो

मोरिंगाचे महत्त्व –
मोरिंगा म्हणजे शेवगा हा पोषणमूल्यांनी समृद्ध असा वनस्पती आहे. त्याच्या शेंगा, पाने, फुले आणि बिया सर्वच उपयोगी आहेत.

पौष्टिक मूल्य –
मोरिंगाच्या पानांमध्ये प्रथिने, लोह, कॅल्शियम, जीवनसत्त्वे (A, C) व अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक प्रमाणात असतात.

औषधी उपयोग –

• रक्तातील साखरेचे प्रमाण संतुलित ठेवण्यास मदत होते.
• रोगप्रतिकारशक्ती वाढते.
• शरीरातील सूज व वेदना कमी करण्यासाठी उपयुक्त.

अन्न व स्वयंपाकातील उपयोग –

• मोरिंगाची पाने भाजी, सूप, पोहे, पराठा यामध्ये वापरतात.
• शेंगा सांबर व इतर भाज्यांमध्ये वापरतात.

पर्यावरणपूरकता –
मोरिंगा झाड जलद वाढते आणि जमिनीची सुपीकता .

निरीक्षण

• मोरिंगा चिक्कीची चव गोडसर व थोडी वेगळी लागली.
• चिक्की खुसखुशीत व पौष्टिक होती.
• बनवण्याची पद्धत सोपी व कमी खर्चिक आहे.

निष्कर्ष

या प्रकल्पातून आम्हाला कळले की मोरिंगा (शेवगा) हे झाड केवळ भाजीपुरतेच उपयुक्त नसून त्यातून तयार केलेली चिक्की सुद्धा पौष्टिक आणि चविष्ट असते. त्यामुळे आरोग्य सुधारण्यास मदत होते व स्थानिक संसाधनांचा योग्य उपयोग होतो.

शिकलो ते

• पोषक अन्न तयार करण्याचे कौशल्य
• गटाने काम करण्याचे महत्त्व
• स्थानिक शेती व झाडांचा उपयोग
• आरोग्यदायी जीवनशैलीसाठी नव्या कल्पना

खर्च

मटेरियल	वजन	दर / kg	किंमत
१ . शेंगदाने	२०० gm	१३० rs	२६
२ . तीळ	१२० gm	२०० rs	२४
३ . जवस	८० gm	१२० rs	9.६
४ . तुप	४० gm	६०० rs	१२
५ . गॅस	१२० gm	८७० rs / unit	७. ४५
६ . गुळ	४०० gm	४५ rs	१८
७ . पॅकिंग बील	२ बॉक्स	५ rs	१०
८ . स्टीकर	२	१.५	3
९ . मिक्सर चार्जेस	1/2 unit	१० rs /unit	५
१० . मोरिंगा पावडर	२० gm	६०० rs	१२
मजुरी			४८७	१८७.७१

सीताफळ आईसक्रीम

प्रस्तावना

सीताफळ हे स्वादिष्ट, सुगंधी आणि पौष्टिक फळ मानले जाते. त्यापासून तयार केलेले आइस्क्रीम हा एक अनोखा आणि आकर्षक पदार्थ आहे. नैसर्गिक गोडवा, मऊसर गर आणि थंडगार चव यामुळे सीताफळ आइस्क्रीम सर्व वयोगटांमध्ये लोकप्रिय आहे. आधुनिक काळात रासायनिक रंग किंवा कृत्रिम स्वाद न वापरता नैसर्गिक फळांपासून तयार होणाऱ्या पदार्थांना विशेष मागणी आहे. त्या पार्श्वभूमीवर सीताफळ आइस्क्रीम हा एक आरोग्यदायी, चविष्ट आणि सर्वांना आवडणारा असा गोड पदार्थ ठरतो.

उद्देश

1. आरोग्यदायी आणि नैसर्गिक पदार्थ तयार करणे
   सीताफळातील नैसर्गिक गोडवा आणि पौष्टिकता वापरून कृत्रिम रंग-सुगंधांशिवाय स्वादिष्ट आइस्क्रीम तयार करणे.
2. फळावर आधारित पदार्थांची ओळख वाढवणे
   विद्यार्थ्यांना किंवा ग्राहकांना सीताफळापासून कोणकोणते पदार्थ तयार करता येतात हे समजावून देणे.
3. अन्न प्रक्रिया कौशल्य विकसित करणे
   स्वच्छता, मिक्सिंग, फ्रीझिंग, चव संतुलन अशा अन्नप्रक्रियेतील टप्प्यांचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळवणे.
4. नवीन प्रयोगाला प्रोत्साहन देणे
   घरच्या घरी कमी साहित्य वापरून नवीन, सर्जनशील आणि चविष्ट पदार्थ तयार करण्याचा आत्मविश्वास वाढवणे.
5. पोषणाबद्दल जागरूकता निर्माण करणे
   सीताफळाचे फायदे, त्यातील व्हिटॅमिन्स, फायबर आणि ऊर्जा मूल्याबद्दल माहिती मिळवणे.
6. समूहकार्य आणि प्रकल्पाधारित शिक्षणाचा अनुभव
   विद्यार्थ्यांनी एकत्र येऊन नियोजन, तयारी, तयार करणे आणि निष्कर्ष मांडणे याचा अनुभव घेणे.

वापरलेले साहित्य

शिताफळ

क्रीम

कडेन्समिल्क

दुध

कलर

कृती

1)सीताफळ पल्प काढणे

बिया वेगळ्या करून फक्त स्वच्छ पल्प बाजूला ठेवा.

2)पल्पमध्ये साखर मिसळणे

3 आइस्क्रीम बेस तयार करणे

व्हॅनिला इसेन्स

मिश्रण फ्रीजमध्ये ठेवणे

तयार मिश्रण एअरटाइट कंटेनरमध्ये ओता.

पुन्हा 5 ते 6 तास फ्रीजरमध्ये ठेवा.

पूर्ण घट्ट झाल्यावर बाहेर काढून सर्व्ह करा.

त्यातून काय शिकलो

सीताफळाचे पौष्टिक मूल्य समजले.

पल्प काढणे आणि आइस्क्रीम बनवण्याची प्रक्रिया शिकली..

नवीन चव व कल्पना वापरण्याची सर्जनशीलता वाढली.

निष्कर्ष

सीताफळ हे पौष्टिक, स्वादिष्ट आणि लोकप्रिय फळ आहे.

त्यापासून आइस्क्रीमसारखे स्वादिष्ट पदार्थ सहज तयार करता येतात.

लोकांना सीताफळावर आधारित पदार्थांची चांगली आवड आहे हे सर्वेक्षणातून समजले.

योग्य स्वच्छता, पद्धत आणि नियोजन वापरल्यास उत्तम दर्जाचे उत्पादन मिळते.

COSTING

मटेरीअल	वजन	दर / kg	किमत
पेरू पल्प	750 gm	40 / kg	30 rs
क्रीम	450 gm	180 rs	81 rs
कडेन्समिल्क	240 gm	7 0rs / 200 gm	84
दुध	150 ml	50 rs /li	7.5
कलर	7 gm	300 rs / kg	0.3
इलेक्ट्रिकसिटी	1 unit	10 rs /unit	10
box	—–	10 rs / box	120
मजुरी = ३५%			303 35 ——— 338

शेंगदाणा चिक्की

शेंगदाणा चिक्की हे पौष्टिक, चविष्ट आणि ऊर्जा देणारे पारंपरिक भारतीय गोड पदार्थ आहे. शेंगदाणे व गूळ यापासून तयार होणारी ही चिक्की हिवाळ्यात विशेष लोकप्रिय असते. कमी साहित्य, सोपी कृती आणि उत्तम पौष्टिकमूल्ये यामुळे शेंगदाणा चिक्की सर्व वयोगटांमध्ये आवडीने खाल्ली जाते.

उद्देश

शेंगदाणा चिक्की तयार करण्याचा मुख्य उद्देश म्हणजे कमी खर्चात पौष्टिक, ऊर्जा-युक्त आणि चविष्ट खाद्यपदार्थ तयार करणे. विद्यार्थ्यांना स्वयंपाक कौशल्य, गूळाची पाककला आणि आरोग्यदायी स्नॅक्स बनवण्याचे ज्ञान मिळणे हा देखील यामागचा उद्देश आहे.

सर्वे ;

:
शेंगदाणा चिक्कीबाबत घेतलेल्या सर्वेत असे दिसून आले की बहुतेक लोकांना तिची चव, कुरकुरीतपणा आणि पौष्टिक मूल्ये आवडतात. ती स्वस्त, सहज उपलब्ध आणि ऊर्जा देणारी असल्यामुळे लोक ती आवडीने खरेदी व सेवन करतात.

सर्वेक्षणातून दिसून आलेले मुद्दे

1. बहुतेकांना शेंगदाणा चिक्कीची चव व कुरकुरीतपणा आवडतो.
2. ती पौष्टिक व ऊर्जा देणारी असल्याचा लोकांचा विश्वास आहे.
3. कमी किंमत व सहज उपलब्धता हे तिचे मोठे आकर्षण आहे.
4. गूळ वापरल्यामुळे ती आरोग्यदायी पर्याय मानली जाते.
5. हिवाळ्यात तिची मागणी जास्त असते.

वापरलेले साहित्य

शेंगदाणा
गुळ
तूप

कृती

1. शेंगदाणे भाजून त्यांच्या साली काढल्या.
2. कढईत गूळ वितळवून त्याचा पाक तयार केला.
3. त्या पाकात भाजलेले शेंगदाणे मिसळून नीट हलवले.
4. मिश्रण ताटात ओतून पातळ पसरवले.
5. थंड झाल्यावर तुकडे करून चिक्की तयार केली.

त्यातून काय शिकलो

1. गूळाचा योग्य पाक कसा करावा हे शिकलो.
2. स्वच्छता व मोजमापाचे महत्त्व समजले.
3. कमी साहित्य वापरून चविष्ट पदार्थ तयार करता येतात हे कळले.
4. टीमवर्क आणि वेळ व्यवस्थापनाचे कौशल्य वाढले.
5. पारंपरिक खाद्यपदार्थांचे पौष्टिक मूल्य जाणून घेतले.

निष्कर्ष

शेंगदाणा चिक्की हा कमी खर्चात, सोप्या पद्धतीने तयार होणारा आणि पौष्टिक मूल्यांनी भरलेला पारंपरिक पदार्थ आहे. या प्रकल्पातून स्वयंपाक कौशल्य, वेळेचे नियोजन आणि आरोग्यदायी स्नॅक्सचे महत्त्व समजले. त्यामुळे शेंगदाणा चिक्की हा उपयुक्त आणि सर्वांना आवडणारा खाद्यपदार्थ ठरतो.

चहा

प्रस्तावना ;

भारतामध्ये चहा हा प्रत्येक घराचा अविभाज्य घटक आहे. सकाळी उठल्यापासून संध्याकाळपर्यंत कधीही प्यायला तयार असणारा हा पेय अनेकांच्या दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या प्रोजेक्टमध्ये आपण साधा, सुगंधी आणि चविष्ट चहा कसा बनवायचा हे आपण पाहणार आहोत.

साहित्य ;

1. पाणी – 100ml
2. दूध – 3 लिटर
3. साखर – ५ चमचे (चवीनुसार)
4. चहा पत्ती – २ चमचा
5. आलं (किसलेले) – १० gm
6. वेलची – ४ ते ५ (ठेचून)

कृती

पाणी आणि चहा पत्ती ,अद्रक ,विलायची उकळून घेणे आणि दुध टाकून उकळून घ्यावे .त्यानंतर गाळून घ्यावे .

काळजी घेणे

• चहा पत्ती जास्त घालू नये; चहा कडवट होऊ शकतो.
• दूध आणि पाण्याचे प्रमाण चवीप्रमाणे ठेवा.
• उकळताना भांडे लक्षात ठेवावे, अन्यथा चहा उतू जाऊ शकतो.

चहाचे प्रकार

1. आला–वेलची चहा
2. कडाक चहा
3. लिंबू चहा (दूधाशिवाय)
4. मसाला चहा
5. ग्रीन टी

निष्कर्ष

चहा हा भारतीय संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. योग्य प्रमाणात साहित्य, मसाले आणि उकळी दिल्यास साध्या चहाचीही चव अप्रतिम होऊ शकते. हा प्रोजेक्ट चहा बनवण्याची साधी पण आवश्यक पद्धत स्पष्ट करतो.

कॉस्टिंग

मटेरिअल	वजन	दर 1kg / लिटर	किंमत
1 . दुध	3.५ लिटर	५० rs	१७५ .००
2 . साखर	३०० gm	४२ rs	१२ . ६०
3 . चहापावडर	८० gm	५७ rs	४५ . ६०
४ . पाणी	1.५ लिटर	२० rs	१ . ५०
५ . gasचार्गेस	१० gm	१६५० rs	७ . ८१
६ . मजुरी			८४ . ८१
७ . एकूण			३२७ . ३८

पाव

प्रस्तावना

आपल्या महाराष्ट्रात पाव नाश्त्याला खूप प्रमाणात खाल्ला जातो . मग तो मिसळ पाव , वडा पाव ,भजी पाव अशे इत्यादी प्रकारचे नाश्ताआहे . हा प्रोजेक्ट पाव बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजावतो.

उद्देश

• पाव तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.
• बेकिंगमधील फर्मेंटेशन, ओव्हन तापमान आणि वेळ यांची माहिती घेणे.
• स्वच्छता आणि अन्नसुरक्षा यांचा अभ्यास करणे.
• छोटा व्यवसाय उत्पादनाची मूलभूत माहिती मिळवणे.

साहित्य

पीठ मळून घेणे

• एका भांड्यात पीठ, साखर, मीठ एकत्र मिसळा.
• यीस्ट कोमट पाण्यात सक्रिय करा.
• हे मिश्रण पिठात घालून नरम कणिक मळा.
• थोडे तेल लावून कणिक झाकून ठेवा.

फर्मेंटेशन

• पीठ 1–2 तास झाकून ठेवावी.
• पिठाच्या दुप्पट झाल्यावर ते तयार झाल्याचे समजते.

पावांना आकार देणे

• पीठाचे छोटे समान गोळे बनवा.
• तेल लावलेल्या पाव ट्रेमध्ये गोळे एका रांगेत ठेवा.

दुसरे फर्मेंटेशन

• ट्रेमधील गोळे 20–30 मिनिटे फुलू द्या.
• गोळे एकमेकांना लागतील इतके फुलतात.

बेकिंग

• ओव्हन गरम करून पाव ट्रे त्यात ठेवा.
• साधारण 12–15 मिनिटे बेक करा.
• पाव सोनेरी तपकिरी झाल्यावर बाहेर काढा.

थंड करणे

• पाव पूर्ण थंड झाल्यावर त्यांना ट्रेमधून काढा.

---

निरीक्षण

• फर्मेंटेशन योग्य झाले तर पाव हलका व मऊ तयार होतो.
• ओव्हनचे तापमान जास्त असल्यास पाव जळू शकतो.
• कमी बेकिंग वेळेत पाव कच्चा राहतो.
• योग्य प्रमाणात यीस्ट वापरल्यास पाव चांगला फुलतो.

---

निष्कर्ष

या प्रोजेक्टमधून पाव बनवण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेची माहिती मिळाली. फर्मेंटेशन, तापमान, स्वच्छता आणि साहित्याचे प्रमाण यांचा पावाच्या गुणवत्तेवर मोठा परिणाम होतो. योग्य पद्धतीने काम केले तर आपण घरगुती पण व्यवसाय करू शकतो .

COSTING

मटेरीअल	वजन	दर / kg	किंमत
१ . मैदा	७.७६० gm	४० rs / kg	280
२. यीस्ट	१८० gm	१६० / kg	2400
३ . साखर	१५० gm	४१/kg	6.15
४ . मीठ	१५० gm	15/ kg	1.8
५ . ब्रेंडइम्प्रुअर	१६ gm	130 /50 gm	3.64
६ . तेल	१०० gm	130 / kg	13.00
७ .ओव्हन चार्जेस	1 unit	14 rs /unit	14.00
८ . मजुरी			119.90
			465.49

---

गार्लिक ब्रेड

प्रस्तावना

गार्लिक ब्रेड हा युरोपियन आणि इटली येथे खाल्ला जाणारा पाधार्थ आहे . आणि हा ब्रेड आपल्या महाराष्ट्रात पण खूप आवडीने खाल्ला जातो . प्रोजेक्टमध्ये आपण गार्लिक-बटर मिक्स तयार करणे, ब्रेडवर त्याची योग्य पद्धत लावणे आणि योग्य तापमानावर भाजून/बेक करणे शिकणार आहोत. तसेच चव, वास आणि बनावट यांचे निरीक्षण करून सर्व गोष्टी पाहणार आहोत.

उद्देश

1. गार्लिक-बटर पेस्ट (butter-garlic spread) कसे बनवतात ते शिकणे.
2. ब्रेडचे भाग/काप योग्यप्रकारे तयार करणे व त्यावर spread नीट लावणे.
3. बेकिंगने ब्रेडमध्ये येणारा बदल — रंग, कुरकुरीतपणा व सुवास यांचे निरीक्षण करणे.

---

साहित्य

• मैदा , यीस्ट ,साखर , कोमट पाणी ,तेल
• सॉफ्ट बटर — 100 ग्राम
• लसूण 50 ग्राम
• कोथिंबीर (बारीक चिरलेली)
• मीठ — 1/2(चवीनुसार)
• मिरी पावडर — चिमूटभर
• किसलेले चीज — 1 –2 क्यूब

उपकरणे

• बाऊल आणि चमचा (मिक्सिंगसाठी)
• चाकू व चॉपिंग बोर्ड
• बेकिंग ट्रे
• ओव्हन किंवा टोस्टर
• ब्रश

कृती

मळून घेतलेला मैदा गोल आकारात लाटून घ्यायचा आणि आपण बनवलेली गार्लीक पेस्ट अर्ध्या साईडने लाऊन घ्यायची .

आणि रिकामी जागा वरून टाकून घ्यायची .

बेक

ओव्हन
बेकिंग ट्रेवर फॉयल लावायचा , ब्रेड ठेवून 180°C वर 8–12 मिनिटे बेक करायचा .

निरीक्षण

• मिश्रणाची बनावट: बटर व लसूण नीट मिसळले की mixture स्मूथ वाटते का
• वास: गार्लिक-बटर मिक्सची सुगंध किती तिखट आहे .
• रंग व टेक्सचर: ब्रेड बेक केल्यानंतर वरची पातळी सोनेरी व आत टवटवीत आहे का ? कुरकुरीतपणा किती ?
• चव: लसूणाची तीव्रता, मीठाची पातळी, चीजचा स्वाद — प्रत्येक चव संतुलित आहे का ?
• दृष्टिकोनातून सादरीकरण: स्लाइसांची जाडी, चीजचा वितरण, सजावट — आकर्षक दिसते का ?

निष्कर्ष

यशाचे निकष: गार्लिक ब्रेड यशस्वी समजा जेव्हा वर सोनेरी-ब्राउन झालेले असेल, आतला भाग मऊ पण ओलसर न भिजलेला आणि गार्लिकचा सुवास/चव संतुलित असेल.

शिका: योग्य प्रमाणात बटर व लसूण वापरल्यास चव वाढते; ओव्हन शेवटचा क्रिस्पी लेयर देतो. स्टोव्हटॉप पद्धतीनेही चांगले कुरकुरीत ब्रेड बनते परंतु थोडे लक्ष द्यावे लागते.

COSTING

मटेरीअल	वजन	दर / kg	किंमत
१ . मैदा	७.७६० gm	४० rs / kg	280
२. यीस्ट	१८० gm	१६० / kg	2400
३ . साखर	१५० gm	४१/kg	6.15
४ . मीठ	१५० gm	15/ kg	1.8
५ . ब्रेंडइम्प्रुअर	१६ gm	130 /50 gm	3.64
६ . तेल	१०० gm	130 / kg	13.00
७ .ओव्हन चार्जेस	1 unit	14 rs /unit	14.00
८ . मजुरी			119.90
			465.49

बाजरी चॉकलेट

प्रस्तावना

आजच्या काळात पौष्टिक व आरोग्यदायी अन्नाला जास्त महत्त्व दिले जाते. बाजरी हे पौष्टिक धान्य असून त्यामध्ये फायबर, लोह व खनिजे भरपूर प्रमाणात असतात. बाजरीचा वापर करून तयार केलेले चॉकलेट हे चविष्ट व आरोग्यदायी असते. या प्रोजेक्टमध्ये बाजरीपासून चॉकलेट कसे तयार करायचे ते शिकतो.

उद्देश

• बाजरीपासून आरोग्यदायी चॉकलेट तयार करणे
• पारंपरिक चॉकलेटला पौष्टिक पर्याय बनवणे
• फूड प्रोसेसिंगचे प्राथमिक ज्ञान मिळवणे
• स्वच्छता व मोजमापाचे महत्त्व समजणे

लागणारे साहित्य

1. बाजरी पीठ – 100 ग्रॅम
2. कोको पावडर – 2 टेबलस्पून
3. गूळ पावडर / साखर – 80 ग्रॅम
4. तूप / बटर – 2 टेबलस्पून
5. दूध – आवश्यकतेनुसार
6. वेलची पावडर – चिमूटभर
7. साचे (Chocolate mould)
8. गॅस / इंडक्शन
9. कढई
10. चमचा

कृती

बाजरी भाजणे

कढईमध्ये बाजरी पीठ मंद आचेवर सतत हलवत हलक्या तपकिरी रंगाचे होईपर्यंत भाजून घ्यावे.

तूप घालणे

भाजलेल्या बाजरीमध्ये तूप घालून नीट मिसळावे.

गूळ / साखर मिसळणे

आचेवरच गूळ पावडर किंवा साखर घालून वितळेपर्यंत ढवळावे.

कोको पावडर घालणे

मिश्रणात कोको पावडर व वेलची पावडर घालून नीट एकजीव करावे.

दूध घालणे

मिश्रण घट्ट वाटल्यास थोडे थोडे दूध घालून चॉकलेटसारखी सुसंगतता आणावी.

साच्यात ओतणे

तयार मिश्रण गॅस बंद करून चॉकलेटच्या साच्यात ओतावे.

थंड करणे

साचे थंड जागी किंवा फ्रिजमध्ये 20–30 मिनिटे ठेवावेत.

निरीक्षण

• बाजरी भाजल्यामुळे सुगंध छान येतो
• चॉकलेटचा रंग गडद तपकिरी होतो
• चव गोड व किंचित कडू (कोकोमुळे) लागते
• चॉकलेट घट्ट व चविष्ट बनते

निष्कर्ष

या प्रोजेक्टद्वारे बाजरीपासून पौष्टिक, स्वच्छ व चविष्ट चॉकलेट तयार करता येते हे सिद्ध झाले. हे चॉकलेट आरोग्यास फायदेशीर असून लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांसाठी उपयुक्त आहे.

इन्स्टंट गाजर हलवा

१) प्रस्तावना :

गाजर हलवा हा पारंपरिक आणि लोकप्रिय गोड पदार्थ आहे. हिवाळ्यात विशेषतः गाजर उपलब्ध असल्यामुळे हा पदार्थ जास्त प्रमाणात तयार केला जातो. इन्स्टंट पद्धतीमुळे कमी वेळेत स्वादिष्ट आणि पौष्टिक हलवा तयार करता येतो.

२) उद्देश

कमी वेळेत आणि सोप्या पद्धतीने इन्स्टंट गाजर हलवा तयार करणे व त्याची कृती समजून घेणे.

३) वापरलेले साहित्य

गाजर – १ किलो
साखर – २५० ग्रॅम
दूध – ५०० मि.ली.
तूप – ५० ग्रॅम
वेलची पूड – १ चमचा
ड्रायफ्रुट (काजू, बदाम) – ५० ग्रॅम

४) कृती :

१. गाजर स्वच्छ धुवून सोलून किसून घ्यावे.
२. कढईत तूप गरम करून त्यात किसलेले गाजर परतून घ्यावे.
३. त्यात दूध घालून मध्यम आचेवर शिजू द्यावे.
४. दूध आटल्यावर साखर घालून चांगले ढवळावे.
५. मिश्रण घट्ट झाल्यावर वेलची पूड व ड्रायफ्रुट घालावे.
६. हलवा तयार झाल्यावर गरम किंवा थंड सर्व्ह करावा.

५) यातून काय शिकलो :

योग्य प्रमाणात साहित्य वापरण्याचे महत्त्व समजले.
स्वच्छता आणि वेळेचे नियोजन कसे करावे हे शिकले.
इन्स्टंट पद्धतीने पदार्थ लवकर कसा तयार करावा हे समजले.

COSTING :

इन्स्टंट बीटरूट हलवा

प्रस्तावना :
बीटरूट हलवा हा पौष्टिक, आकर्षक रंगाचा आणि चविष्ट गोड पदार्थ आहे. बीटरूटमध्ये लोह, फायबर आणि जीवनसत्त्वे भरपूर प्रमाणात असतात. इन्स्टंट पद्धतीमुळे हा हलवा कमी वेळेत आणि सोप्या प्रकारे तयार करता येतो.

उद्देश :
कमी वेळेत व सोप्या पद्धतीने इन्स्टंट बीटरूट हलवा तयार करणे.

साहित्य :

• बीटरूट – 22किलो
• milk poweder -150 gm
• दूध – 9 ली.
• तूप – 1५० ग्रॅम
• वेलची पूड – १5 gm
• ड्रायफ्रुट (काजू, बदाम) – 340 ग्रॅम

कृती :
१. बीटरूट स्वच्छ धुवून सोलून किसून घ्यावे.
२. कढईत तूप गरम करून त्यात किसलेले बीटरूट परतावे.
३. त्यात दूध घालून मध्यम आचेवर शिजवावे.
४. दूध आतेपर्यंत ढवळावे.
५. मिश्रण घट्ट झाल्यावर वेलची पूड घालावे.

यातून काय शिकलो :

• साहित्य योग्य प्रमाणात वापरण्याचे महत्त्व समजले.
• स्वच्छता व वेळेचे नियोजन शिकता आले.
• इन्स्टंट पद्धतीने पौष्टिक पदार्थ लवकर तयार करता येतो हे समजले.

निष्कर्ष :
इन्स्टंट बीटरूट हलवा हा कमी वेळेत तयार होणारा, आकर्षक रंगाचा, चविष्ट आणि पौष्टिक गोड पदार्थ आहे. योग्य प्रमाण व पद्धत वापरल्यास उत्कृष्ट दर्जाचा हलवा तयार करता येतो.

कॉस्टिंग

क्र.	साहित्य	प्रमाण	दर	रक्कम (₹)
1	बीट	22 किलो	25 ₹/किलो	550.00
2	दूध	9 लिटर	40 ₹/लिटर	360.00
3	मिल्क पावडर	150 ग्रॅम	960 ₹/किलो	144.00
4	इलायची पावडर	15 ग्रॅम	4000 ₹/किलो	60.00
5	तूप	150 ग्रॅम	800 ₹/किलो	120.00
6	गॅस चार्जेस	450 ग्रॅम	870 ₹/14 किलो	27.96
7	ओव्हन चार्जेस	9 तास	1.33 युनिट	222.88
8	ड्राय फ्रूट	340 ग्रॅम	1000 ₹/किलो	340.00
9	पॅकिंग बॅग	34 नग	4 ₹/नग	136.00
10	स्टिकर	34 नग	2 ₹/नग	68.00
11	ट्रेला लावलेले तूप	50 ग्रॅम	800 ₹/किलो	40.00

औषधी वनस्पती

प्रस्तावना

औषधी वनस्पतींमध्ये नैसर्गिक औषधी गुणधर्म मोठ्या प्रमाणात आढळतात. योग्य पद्धतीने वाळवून त्यांची पावडर तयार केल्यास त्या अधिक काळ टिकतात आणि उपयोगास सोप्या होतात. मॉइश्चर पूर्णपणे जाईपर्यंत वाळवणे हे गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे आहे.

उद्देश

वनस्पतींमधील ओलावा पूर्णपणे काढून टाकणे.

योग्य पद्धतीने वाळवून पावडर तयार करणे.

औषधी उपयोगासाठी टिकाऊ उत्पादन तयार करणे.

कृती

सर्व वनस्पतींपैकी प्रत्येकी 100 ग्रॅम नमुना घेऊन त्यातील आर्द्रता (Moisture Level) तपासली.

शतावरी, सफेद कुडा व काळा कुडा ड्रोन ड्रायरमध्ये वाळवण्यासाठी ठेवले.

21 दिवस नैसर्गिक पद्धतीने वाळवले.

पूर्णपणे कोरडे न झाल्यामुळे शतावरी कापून इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये टाकली.

गुळवेल इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये सुकवली.

बिवला साल कापून ड्रायरमध्ये टाकली.

अमरकंद थेट इलेक्ट्रिक ड्रायरमध्ये सुकवले.

पूर्णपणे वाळल्यानंतर सर्व साहित्याची बारीक पावडर तयार केली.

काय शिकलो

मॉइश्चर पूर्णपणे काढणे गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे आहे.

नैसर्गिक व इलेक्ट्रिक ड्रायिंग मधील फरक समजला.

योग्य सुकवणी केल्यास उत्पादन टिकाऊ होते.

प्रक्रियेमध्ये संयम व वेळेचे नियोजन आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

वनस्पती योग्य पद्धतीने वाळवून त्यांची पावडर तयार केल्यास उच्च दर्जाचे व टिकाऊ उत्पादन मिळते. मॉइश्चर नियंत्रण आणि योग्य ड्रायिंग पद्धत वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे. 25% मजुरी धरून अंतिम खर्च निश्चित करता येतो.

ALL COSTING:

क्र.	नाव	कच्चे वजन (ग्रॅम)	ड्राय वजन (ग्रॅम)	पावडर वजन (ग्रॅम)	LOD %
1	अमरकंद	9790	1271	1177	84.2%
2	गुळवेल	5124	4493	3542	24.5%
3	जंगली आद्रक	4722	2420	1733	65.5%
4	सफेद कुडा	6395	5685	5330	16.5%
5	काळा कुडा	25100	8598	7800	59.4%
6	बिवला साल	29050	17323	16651	38.9%
7	शतावरी	6053	1540	1149	58%
8	पांढरी शतावरी	8504	2144	1838	74.9%

एकूण कच्चे वजन = 94738 ग्रॅम

एकूण ड्राय वजन = 44474 ग्रॅम

एकूण पावडर वजन = 39215 ग्रॅम

TOTAL COSTING:

क्र.	खर्चाचे तपशील	हिशोब	रक्कम (₹)
1	होम खर्च	7 × 28	342
2	मजुरी खर्च	260 × 7 × 2	1824
3	औषध खर्च	14 × 6	84
4	पावडर / खाद्य खर्च	42 × 50 कि.ग्रॅ	2100
5	मिनरल मिक्सचर	2 युनिट	28
6	पिशव्या (बॅग)	16 बॅग	80
7	इंधन खर्च	—	600
	एकूण (उपएकूण)		5108
	इतर खर्च		1277
	एकूण खर्च		6385