परिचय व महत्त्व गाई पालन हा शेतीला जोडधंदा आहे. गाईपासून दूध, शेण आणि गोमूत्र मिळते. शेणाचा वापर सेंद्रिय खत व बायोगॅससाठी केला जातो. गाई पालनामुळे शेतकऱ्यांना नियमित उत्पन्न मिळते.
जातीची माहिती भारतातील काही प्रमुख गाईंच्या जाती: गिर – जास्त दूध देणारी. साहीवाल – चांगले दूध उत्पादन व रोगप्रतिकारक. रेड सिंधी – उष्ण हवामानात टिकणारी. देवणी – महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध जात.
आहार व्यवस्थापन हिरवा चारा, वाळलेला चारा आणि संतुलित पशुखाद्य द्यावे. स्वच्छ व भरपूर पिण्याचे पाणी उपलब्ध असावे. जनावराच्या वय व दूध उत्पादनानुसार आहार द्यावा. खनिज मिश्रण व मीठ नियमित द्यावे.
निवारा व स्वच्छता गोठा स्वच्छ, कोरडा आणि हवेशीर असावा. जनावरांना पुरेशी जागा मिळावी. शेण व घाण रोज साफ करावी. पिण्याच्या पाण्याची भांडी स्वच्छ ठेवावीत.
आरोग्य व लसीकरण वेळेवर लसीकरण करावे. नियमित जंतनाशक औषध द्यावे. आजारी जनावरांना त्वरित पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा. स्वच्छतेमुळे अनेक रोग टाळता येतात.
दूध उत्पादन व प्रक्रिया ठराविक वेळी दूध काढावे. दूध काढण्यापूर्वी हात व कास स्वच्छ धुवावेत. दूध स्वच्छ भांड्यात साठवून थंड ठिकाणी ठेवावे. दुधापासून तूप, दही, लोणी, पनीर इत्यादी पदार्थ तयार करता येतात.
उपयोग व अर्थकारण दूध विकून नियमित उत्पन्न मिळते. शेणापासून सेंद्रिय खत व बायोगॅस तयार करता येतो. गोमूत्राचा वापर सेंद्रिय शेतीमध्ये केला जातो.
