माती परीक्षण (Soil Testing) ही शेतीमधील अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे,
ज्याद्वारे जमिनीची सुपीकता आणि आरोग्य तपासले जाते.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, माती परीक्षण म्हणजे जमिनीतील अन्नद्रव्यांची आणि रसायनांची प्रयोगशाळेत केली जाणारी तपासणी होय.
माती परीक्षणाविषयी सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. माती परीक्षण म्हणजे काय?शेतात पीक घेण्यापूर्वी त्या जमिनीतील मातीचा नमुना घेऊन, त्यामध्ये पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारे घटक योग्य प्रमाणात आहेत की नाही, हे प्रयोगशाळेत तपासले जाते.
या प्रक्रियेला ‘माती परीक्षण’ म्हणतात.
२. माती परीक्षणाचे मुख्य फायदेखतांची अचूक मात्रा: जमिनीला नेमकी कोणत्या आणि किती प्रमाणात खतांची गरज आहे हे समजते.
यामुळे अनावश्यक किंवा जास्त खते देण्यावर नियंत्रण येते आणि पैशांची बचत होते.
अन्नद्रव्यांची माहिती: मातीतील नत्र (N), स्फुरद (P), पालाश (K) या मुख्य अन्नद्रव्यांसह सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे प्रमाण कळते.
पिकांचे योग्य नियोजन: जमिनीच्या गुणवत्तेनुसार शेतात कोणते पीक घेणे फायदेशीर ठरेल, हे ठरवता येते.
उत्पादनात वाढ: पिकांना योग्य पोषण मिळाल्यामुळे कमी खर्चात शेतीचे उत्पादन वाढते.
जमिनीचे आरोग्य: मातीचा सामू (pH), क्षारता आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) यांचे प्रमाण समजून जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवता येते.
३. मातीचा नमुना घेण्याची योग्य वेळशेतातील पिकांची काढणी झाल्यानंतर आणि पुढील हंगामातील पेरणीपूर्वी मातीचा नमुना घ्यावा.साधारणपणे उन्हाळ्यात (मार्च ते मे दरम्यान) माती परीक्षण करणे सर्वात सोयीचे आणि योग्य मानले जाते.
४. मातीचा नमुना घेण्याची योग्य पद्धतमातीचा नमुना घेताना खालील गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे:जागा निवडणे: शेताच्या वेगवेगळ्या भागांतून इंग्रजी ‘V’ (व्ही) आकाराचे ६ ते ७ खड्डे खणावेत (साधारण ६ ते ९ इंच खोल).माती गोळा करणे: त्या खड्ड्याच्या बाजूची वरून खालपर्यंतची माती खुरप्याने खरवडून घमेल्यात गोळा करावी.
नमुना तयार करणे: गोळा केलेली सर्व माती एकत्र करून ती गोल पसरवावी. त्याचे चार समान भाग करावेत. समोरासमोरील दोन भाग फेकून द्यावेत आणि उरलेले दोन भाग पुन्हा एकत्र करावेत.
शेवटी अर्धा ते एक किलो माती शिल्लक राहीपर्यंत ही पद्धत वापरावी.माहिती भरणे: गोळा केलेली माती स्वच्छ कापडी पिशवीत भरावी. त्यावर शेतकऱ्याचे नाव, पत्ता, शेताचा गट नंबर आणि पुढील हंगामात घेवायचे पीक याबद्दलची माहिती लिहून ती पिशवी जवळच्या शासकीय किंवा अधिकृत माती परीक्षण प्रयोगशाळेत पाठवावी.
५. नमुना घेताना काय टाळावे?झाडाखालील, विहिरी जवळील किंवा खताच्या ढिगाऱ्याजवळील माती घेऊ नये.रासायनिक खते टाकलेल्या जमिनीतून लगेच नमुना घेऊ नये.
माती गोळा करण्यासाठी किंवा ठेवण्यासाठी खताच्या रिकाम्या पिशव्या वापरू नयेत.
केलेली माती परीक्षण
Ph 8
ec 78
oc 0• 8
k. 800 पेक्षा जास्त
n 140
p. 14
