जातीची माहिती
1. उस्मानाबादी (Osmanabadi)
उगम: महाराष्ट्र (धाराशिव/उस्मानाबाद परिसर)रंग:
काळा, तपकिरी किंवा मिश्रउपयोग:
मांस व दूधवैशिष्ट्ये:रोगप्रतिकारक क्षमता चांगलीकोरड्या हवामानात तग धरतेमहाराष्ट्रासाठी अतिशय योग्य
2. सिरोही (Sirohi)
उगम: राजस्थानरंग:
तपकिरी किंवा ठिपकेदारउपयोग:
प्रामुख्याने मांसवैशिष्ट्ये:
वजन चांगले वाढतेकमी देखभालीत वाढत
3. जमुनापारी (Jamunapari)
उगम: उत्तर प्रदेशरंग:
पांढरा व तपकिरीउपयोग:
दूध व मांसवैशिष्ट्ये:
उंच व मोठी जातदुधाचे उत्पादन जास्त
4. बीटल (Beetal)
उगम: पंजाबरंग:
काळा किंवा तपकिरीउपयोग:
दूध व मांसवैशिष्ट्ये:
जलद वाढदुधाचे उत्पादन चांगले
5. ब्लॅक बंगाल (Black Bengal)
उगम: पश्चिम बंगालरंग
काळाउपयोग:
मांस व कातडीवैशिष्ट्ये:
आकाराने लहानमांसाची गुणवत्ता उत्कृष्टजुळे पिल्ले होण्याचे प्रमाण जास्त
6. बारबरी (Barbari)
उगम: उत्तर प्रदेशरंग:
पांढरा, तपकिरी ठिपकेउपयोग:
मांस व दूधवैशिष्ट्ये:
लहान आकारकमी जागेत पालन शक्यमहाराष्ट्रासाठी योग्य जातीउस्मानाबादी –
सर्वाधिक शिफारससिरोही –
मांस उत्पादनासाठीबीटल –
दूध व मांसासाठी
शेळीपालन परिचय व महत्त्व
शेळीपालनाचे महत्त्वकमी गुंतवणुकीत व्यवसाय सुरू करता येतो.
मांस आणि दुधाला वर्षभर चांगली मागणी असते.
शेणाचा सेंद्रिय खत म्हणून उपयोग होतो.
ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मिती होते.
कमी जागेत आणि कमी खर्चात पालन करता येते.
शेळीपालनासाठी आवश्यक बाबीस्वच्छ, हवेशीर आणि कोरडा गोठा.
शुद्ध पिण्याचे पाणी.
हिरवा चारा, सुका चारा आणि संतुलित खाद्य.
वेळेवर लसीकरण आणि जंतनाशक औषधे.
नियमित आरोग्य तपासणी.
प्रमुख शेळीच्या जाती उस्मानाबादी
सिरोही जमुनापारीबीटलब्लॅक
बंगालबारबरीआहार
व्यवस्थापनहिरवा चारासुका
चाराकडधान्यांचा चाराखनिज मिश्रण
व मीठ स्वच्छ पाणी नेहमी उपलब्ध ठेवावे.
गोठा व्यवस्थापनगोठा स्वच्छ व कोरडा ठेवावा.
पावसाचे पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
पुरेसा प्रकाश व हवा असावी.
आजारी शेळ्या वेगळ्या ठेवाव्यात.
लसीकरणाचे महत्त्वरोगांपासून संरक्षण होते.
मृत्यूचे प्रमाण कमी होते.
उत्पादन आणि वाढ चांगली होते.
शेळीपालनाचे फायदेकमी खर्चात जास्त नफा.
बाजारात कायम मागणी.जलद पैशाची उपलब्धता.
शेतीला पूरक व्यवसाय.
बेरोजगार आणि लघु शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त.
आहार व्यवस्थापन
1. हिरवा चारा
लुसर्न, बरसीम, मका, ज्वारी, बाजरी, नेपियर गवत.हिरवा चारा जीवनसत्त्वे आणि प्रथिनांचा चांगला स्रोत आहे.
2. सुका चाराकडबा
(ज्वारी, बाजरी, गहू)वाळलेले गवतपचन सुधारण्यास मदत होते.
3. पूरक खाद्य (Concentrate Feed)
मकागहू भरडासोयाबीन पेंडशेंगदाणा पेंडचोकरदूध देणाऱ्या आणि गाभण शेळ्यांना जास्त प्रमाणात द्यावे.
4. खनिज मिश्रण आणि मीठदररोज 20–30 ग्रॅम खनिज मिश्रण द्यावे.मीठ नेहमी उपलब्ध ठेवावे.
5. स्वच्छ पाणी
दिवसातून अनेक वेळा स्वच्छ पिण्याचे पाणी द्यावे.उन्हाळ्यात पाण्याची गरज अधिक असते.
वयानुसार आहारकरडे (0–3 महिने): आईचे दूध, नंतर हळूहळू हिरवा चारा व पूरक खाद्य.
वाढीच्या शेळ्या: हिरवा चारा, सुका चारा आणि संतुलित खाद्य.गाभण शेळ्या:
शेवटच्या 2 महिन्यांत अधिक पौष्टिक खाद्य.दूध देणाऱ्या शेळ्या: हिरवा चारा, पूरक खाद्य, खनिज मिश्रण आणि भरपूर पाणी.
आहार व्यवस्थापनातील काळजीबुरशी लागलेला किंवा कुजलेला चारा देऊ नये.
आहारात अचानक मोठा बदल करू नये.
चारा स्वच्छ आणि ताजा असावा.
खाद्यपात्रे आणि पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ ठेवावीत.
शेळीला दिवसाला किती खाद्य द्यावे? (साधारण)हिरवा चारा: 2–4 किलोसुका चारा:
0.5–1 किलोपूरक खाद्य: 200–500 ग्रॅम (वय, वजन आणि उत्पादनानुसार)स्वच्छ पाणी: 3–8 लिटर
निवारा व स्वच्छता
1. गोठ्याची स्वच्छतागोठा दररोज झाडून स्वच्छ ठेवावा.
शेण, मूत्र आणि ओला कचरा नियमित काढून टाकावा.
खाद्यपात्रे व पाण्याची भांडी रोज धुवावीत.
आठवड्यातून एकदा गोठा जंतुनाशक द्रावणाने निर्जंतुक करावा.
2. योग्य निवारागोठा उंच आणि कोरड्या जागी बांधावा.
पावसाचे पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
गोठ्यात पुरेसा प्रकाश आणि हवा खेळती असावी.
उन्हाळ्यात सावली आणि हिवाळ्यात थंडीपासून संरक्षण मिळेल अशी व्यवस्था असावी.
3. शेळ्यांची स्वच्छताशेळ्यांचे शरीर, खुर आणि केस नियमित तपासावेत.
आजारी शेळ्यांना इतरांपासून वेगळे ठेवावे.
वेळेवर लसीकरण आणि जंतनाशक औषधे द्यावीत.
4. रोग प्रतिबंधनवीन आणलेल्या शेळ्यांना काही दिवस वेगळे ठेवावे.
उंदीर, माशा आणि डास यांचे नियंत्रण करावे.
मृत प्राण्यांची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावावी.
स्वच्छता व योग्य निवाऱ्याचे फायदेरोगांचे प्रमाण कमी होते.
शेळ्यांची वाढ आणि उत्पादन सुधारते.
मृत्यूचे प्रमाण कमी होते.
औषधोपचाराचा खर्च कमी होतो.
शेळीपालन अधिक फायदेशीर बनते.
आरोग्य व लसीकरण
१. शेळ्यांचे आरोग्य
व्यवस्थापनरोज सकाळ-संध्याकाळ शेळ्यांची तपासणी करावी.
स्वच्छ, कोरडा व हवेशीर गोठा ठेवावा.
स्वच्छ पिण्याचे पाणी आणि संतुलित आहार द्यावा.
आजारी शेळीला इतर शेळ्यांपासून वेगळे ठेवावे.
बाह्य परजीवी (गोचीड, उवा) आणि अंतर्गत जंतांचे नियमित नियंत्रण करावे.
नवीन आणलेल्या शेळ्या 15–20 दिवस वेगळ्या ठेवून निरीक्षण करावे.
२. लसीकरणाचे महत्त्वसंसर्गजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळते.
मृत्यूदर कमी होतो.
उपचारावरील खर्च कमी होतो.
कळपाचे आरोग्य चांगले राहते.
४. जंतनाशक (Deworming)
दर 3–4 महिन्यांनी जंतनाशक द्यावे.
औषध पशुवैद्यकांच्या सल्ल्यानेच वापरावे.
५. आजाराची लक्षणेताप
येणेखाणे कमी होणेनाकातून पाणी येणेजुलाब होणेखोकला किंवा श्वास घेण्यास त्रासलंगडणेही लक्षणे दिसल्यास त्वरित पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.
६. महत्त्वाच्या सूचनालस नेहमी थंड साखळी (Cold Chain) मध्ये ठेवलेली असावी.
लसीकरणाची तारीख नोंदवून ठेवावी.
आजारी किंवा खूप अशक्त शेळ्यांना लस देण्यापूर्वी पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा.
लसीकरण नेहमी प्रशिक्षित पशुवैद्यक किंवा पशुधन विकास अधिकाऱ्याकडून करून घ्यावे.
अर्थकारण
शेळीपालनातील प्रमुख खर्च
शेळ्या खरेदीचा खर्चगोठा बांधणी व उपकरणांचा खर्च
चारा व खाद्य खर्चऔषधे,
लसीकरण व पशुवैद्यकीय खर्च
मजुरी खर्च
पाणी, वीज व इतर देखभाल खर्चउत्पन्नाचे स्रोतशेळ्यांची विक्रीकरड्यांची विक्रीदूध विक्री
(दुधाळ जातींमध्ये)शेणखत विक्रीप्रजननासाठी बोकडांची सेवानफ्यावर परिणाम
करणारे घटकचांगल्या जातींची निवडसंतुलित आहारनियमित
लसीकरण व आरोग्य
व्यवस्थापनयोग्य
प्रजनन व्यवस्थापनबाजारभाव
आणि योग्य
विक्रीची वेळ
आर्थिक नियोजन
सुरुवातीला खर्चाचा अंदाजपत्रक तयार करणे.
उत्पन्न व खर्चाची नियमित नोंद ठेवणे.
विमा व शासकीय अनुदान योजनांचा लाभ घेणे.
नफ्यातील काही रक्कम व्यवसायाच्या विस्तारासाठी राखून ठेवणे.
शेळीपालनाचे आर्थिक फायदेकमी भांडवलात सुरू करता येतो.
करड्यांमुळे नियमित उत्पन्न मिळते.
शेणापासून सेंद्रिय खत तयार होते.
ग्रामीण भागात रोजगार निर्मिती होते.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास चांगला वार्षिक नफा मिळू शकतो
वरील प्रमाणे फोटो
.
