हायड्रोपोनिक्स (Hydroponics) म्हणजे मातीचा वापर न करता,
केवळ पाण्यात विरघळवलेली खते आणि पोषकद्रव्यांच्या (Nutrient Solution) सहाय्याने वनस्पती वाढवण्याची एक आधुनिक शेती पद्धत. यात मुळांना आधार देण्यासाठी मातीऐवजी कोकोपीट, पर्लाइट किंवा क्ले पेलेट्स (Clay Pebbles) चा वापर केला जातो.
हायड्रोपोनिक्सचे फायदेपाण्याची मोठी बचत:
पारंपारिक शेतीच्या तुलनेत यात ९०% पर्यंत कमी पाणी लागते,
कारण पाण्याचा पुनर्वापर (Recycle) केला जातो.
अधिक आणि जलद उत्पादन: थेट मुळांना पोषकद्रव्ये मिळत असल्याने झाडांची वाढ ३०% ते ५०% वेगाने होते.
कोणत्याही जागेत लागवड:
जमीन नसलेल्या ठिकाणी, गच्चीवर (Rooftop), बाल्कनीत किंवा घरामध्येही शेती करता येऊ शकते.तण आणि कीटकांचा त्रास नाही: माती नसल्यामुळे मातीतून पसरणारे रोग व तणांची समस्या उद्भवत नाही.
कीटकनाशकांची गरज जवळपास नसते.हवामानाचा परिणाम नाही:
हे शेडनेट किंवा नियंत्रित वातावरणात केले जात असल्याने हवामानातील बदलांचा पिकांवर परिणाम होत नाही.
हायड्रोपोनिक शेतीचे मुख्य प्रकार
१. एनएफटी (NFT – Nutrient Film Technique):या पद्धतीत एका कलत्या पाईपमधून पाण्याचे व पोषकद्रव्यांचे पातळ थर (Film) सतत मुळांवरून फिरवले जातात.
जास्तीचे पाणी पुन्हा टँकमध्ये जमा होते.
पालेभाज्यांसाठी ही पद्धत उत्तम मानली जाते.
२. डीप वॉटर कल्चर (Deep Water Culture – DWC):यात झाडांच्या मुळांना पूर्णपणे पोषक पाण्यात बुडवून ठेवले जाते.
मुळांना ऑक्सिजन मिळण्यासाठी पा-यात एअर पंप (Air Pump) लावला जातो
.३. ड्रीप सिस्टीम (Drip System):
ठिबक सिंचनाप्रमाणेच, प्रत्येक रोपाच्या मुळाशी एका छोट्या पाईपद्वारे ठिबक पद्धतीने पोषक पाणी सोडले जाते.
४. विक सिस्टीम (Wick System):ही सर्वात सोपी पद्धत आहे.
यात एका दोरीच्या (Wick) किंवा कापडाच्या सहाय्याने खताचे पाणी खालील भांड्यातून वर झाडाच्या मुळांपर्यंत शोषून घेतले जाते.
लहान रोपवाटिकांसाठी ही वापरली जाते.
५. एरोपोनिक्स (Aeroponics):यात झाडांची मुळे हवेत लटकलेली असतात आणि ठराविक वेळेनंतर मुळांवर पोषक पाण्याचे बारीक फवारे (Mist) मारले जातात.
या प्रक्रियेत मुळांना सर्वाधिक ऑक्सिजन मिळतो.
