Electrical Lab

सुरक्षा नियम

प्रस्तावना

विद्युत ऊर्जेचा वापर घरगुती, औद्योगिक व शैक्षणिक क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विद्युत वापरताना योग्य सुरक्षा नियम पाळले नाहीत तर अपघात होऊ शकतात. म्हणूनच विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांची माहिती असणे व त्यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

उद्देश

• विद्युत सुरक्षेचे महत्त्व समजून घेणे.
• प्रयोगशाळेत पाळावयाचे सुरक्षा नियम जाणून घेणे.
• विद्युत अपघात टाळण्यासाठी योग्य उपाय समजून घेणे.

कृती

1. प्रयोग सुरू करण्यापूर्वी सर्व कनेक्शन तपासले.
2. मुख्य स्विच बंद करूनच सर्किट जोडले.
3. इन्सुलेटेड (Insulated) साधनांचा वापर केला.
4. योग्य फ्यूज व MCB बसवले आहेत का ते पाहिले.
5. सर्किट शिक्षकांकडून तपासून घेतल्यानंतरच वीजपुरवठा सुरू केला.

निरीक्षण

• योग्य अर्थिंग असल्यास अपघाताचा धोका कमी होतो.
• ओव्हरलोड केल्यास फ्यूज उडतो.
• ओले हात असल्यास करंट लागण्याची शक्यता जास्त असते.
• सुरक्षा नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

विद्युत प्रयोग करताना सुरक्षा नियमांचे पालन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि सुरक्षितपणे काम करता येते.

भविष्यातील योजना

• विद्युत सुरक्षेबाबत जनजागृती करणे.
• सर्व उपकरणांना योग्य अर्थिंग करणे.
• नवीन सुरक्षा साधनांचा वापर करणे.
• शाळा/कार्यशाळेत नियमित सुरक्षा प्रशिक्षण आयोजित करणे.

मोटार रिवाइंडिंग

प्रस्तावना

इलेक्ट्रिक मोटार ही विद्युत ऊर्जेचे यांत्रिक ऊर्जेमध्ये रूपांतर करणारे यंत्र आहे. मोटार दीर्घकाळ वापरामुळे किंवा ओव्हरलोडमुळे जळू शकते. अशावेळी मोटारचे कॉइल पुन्हा वळणे (Rewinding) आवश्यक असते. मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रियेमुळे मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते.

उद्देश

• मोटार रिवाइंडिंग प्रक्रिया समजून घेणे.
• जळालेल्या कॉइलची तपासणी करणे.
• योग्य गेज वळण वापरून मोटार पुन्हा तयार करणे.

साहित्य

• जळालेली मोटार
• कॉपर वायर (योग्य गेज)
• इन्सुलेशन पेपर
• व्हर्निश (Varnish)
• मेगर / मल्टीमीटर
• स्क्रूड्रायव्हर, प्लायर्स

कृती

1. मोटारचे कव्हर उघडून जळालेली कॉइल काढली.
2. स्लॉट साफ करून इन्सुलेशन पेपर लावला.
3. जुन्या कॉइलप्रमाणेच टर्न्स मोजून नवीन कॉपर वायरने वळण दिले.
4. कॉइल योग्यरित्या जोडली व कनेक्शन केले.
5. व्हर्निश लावून वाळवले.
6. मेगरने इन्सुलेशन टेस्ट केली.
7. मोटार जोडून ट्रायल घेतली.

निरीक्षण

• योग्य टर्न्स आणि गेज वापरल्यास मोटार नीट चालते.
• इन्सुलेशन योग्य नसल्यास शॉर्ट सर्किट होऊ शकतो.
• रिवाइंडिंगनंतर मोटारचा आवाज व तापमान तपासणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

योग्य पद्धतीने रिवाइंडिंग केल्यास जळालेली मोटार पुन्हा कार्यक्षम होते. योग्य गेज, टर्न्स आणि इन्सुलेशन महत्त्वाचे असतात.

कृत्रिम श्वसन

प्रस्तावना

कधी कधी अपघात, बुडणे, विजेचा धक्का किंवा श्वसन थांबणे अशा प्रसंगी व्यक्तीचा श्वासोच्छ्वास बंद होतो. अशावेळी तात्काळ कृत्रिम श्वसन देणे अत्यंत आवश्यक असते. योग्य वेळी दिलेल्या कृत्रिम श्वसनामुळे व्यक्तीचे प्राण वाचू शकतात.

उद्देश

कृत्रिम श्वसनाची पद्धत समजून घेणे
आपत्कालीन परिस्थितीत योग्य प्रकारे श्वसन देणे शिकणे
व्यक्तीचे प्राण वाचविण्यास मदत करणे

साहित्य

स्वच्छ व मोकळी जागा
चादर किंवा पातळ आच्छादन

कृती

बेशुद्ध व्यक्तीला पाठीवर सपाट जागेवर झोपवावे
तोंडात काही अडथळा असल्यास तो काढून टाकावा
मान हलकीशी मागे वाकवून श्वसनमार्ग मोकळा करावा
व्यक्तीच्या नाकपुड्या हलके दाबून स्वतःचा श्वास त्याच्या तोंडात द्यावा
छाती वर खाली होत आहे का ते पाहावे
ही क्रिया श्वास सुरू होईपर्यंत नियमितपणे करावी
तत्काळ वैद्यकीय मदत मिळवावी

निरीक्षण

योग्य प्रकारे श्वसन दिल्यास छाती वर खाली होताना दिसते
काही वेळानंतर व्यक्तीमध्ये हालचाल किंवा श्वासोच्छ्वास सुरू होऊ शकतो

निष्कर्ष

कृत्रिम श्वसन ही जीव वाचविणारी अत्यंत महत्त्वाची प्राथमिक उपचार पद्धत आहे. योग्य ज्ञान आणि सराव असल्यास आपत्कालीन परिस्थितीत त्वरित मदत करता येते.

तारेचे मापन

प्रस्तावना

विद्युत परिपथात वापरल्या जाणाऱ्या तारेची लांबी, जाडी (व्यास) आणि प्रतिकार मोजणे आवश्यक असते. तारेचे योग्य मापन केल्याने त्याची गुणवत्ता व वापर क्षमता समजते. या प्रॅक्टिकलमध्ये तारेची लांबी, व्यास आणि प्रतिकार मोजून त्याचे निरीक्षण केले जाते

उद्देश

• दिलेल्या तारेची लांबी मोजणे
• तारेचा व्यास (जाडी) मोजणे
• तारेचा विद्युत प्रतिकार (Resistance) मोजणे
• मापनातून तारेचे गुणधर्म समजून घेणे

साहित्य

• तांब्याचा/लोखंडाचा तार
• मीटर स्केल / मोजपट्टी
• स्क्रू गेज (व्यास मोजण्यासाठी)
• मल्टीमीटर / ओहममीटर
• बॅटरी
• स्विच
• जोडणी तारा

कृती

अ) लांबी मोजणे

1. तार सरळ पसरवून ठेवा.
2. मीटर स्केलने त्याची लांबी मोजा.
3. लांबी मीटर (m) मध्ये नोंद करा.

ब) व्यास मोजणे

1. स्क्रू गेजमध्ये तार ठेवा.
2. मुख्य स्केल व वर्नियर स्केलचे वाचन घ्या.
3. सूत्र वापरून व्यास काढा.

क) प्रतिकार मोजणे

1. परिपथ तयार करा (बॅटरी + स्विच + मल्टीमीटर + तार).
2. मल्टीमीटर ओहम (Ω) मोडवर ठेवा.
3. वाचन नोंद करा.

निरीक्षण

क्र.	लांबी (m)	व्यास (mm)	प्रतिकार (Ω)
1	1 m	0.5 mm	2 Ω

निष्कर्ष

तारेची लांबी वाढली की प्रतिकार वाढतो आणि व्यास वाढला की प्रतिकार कमी होतो. या प्रॅक्टिकलमधून तारेचे मापन कसे करावे हे समजले व त्याचे विद्युत गुणधर्म समजले.

भविष्यातील योजना

प्रयोग अधिक वेळा करून सरासरी (Average) काढणे, जेणेकरून निकाल अधिक विश्वसनीय मिळतील.

भविष्यात विविध धातूंच्या (तांबे, अॅल्युमिनियम, लोखंड) ताऱ्यांचे मापन करून त्यांची तुलना करणे.

तारेच्या लांबी व जाडीप्रमाणे प्रतिकारातील बदलांचा सखोल अभ्यास करणे.

अधिक अचूक परिणामांसाठी डिजिटल उपकरणे (डिजिटल व्हर्नियर कॅलिपर, अचूक मल्टीमीटर) वापरणे.

केबल इन्सुलेशन काढणे

प्रस्तावना

विद्युत केबलच्या बाहेरील भागावर प्लास्टिक किंवा रबरचे इन्सुलेशन असते. हे इन्सुलेशन विद्युत धक्का टाळण्यासाठी व शॉर्ट सर्किट होऊ नये म्हणून वापरले जाते. केबल जोडणी किंवा दुरुस्ती करताना आवश्यक तेवढे इन्सुलेशन काळजीपूर्वक काढणे गरजेचे असते.

उद्देश

• केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित पद्धतीने काढणे.
• आतील तारा (कंडक्टर) नुकसान न करता वेगळे करणे.
• सुरक्षितता नियमांचे पालन शिकणे.

साहित्य

• विद्युत केबल
• वायर / कटर
• प्लायर
• इन्सुलेशन टेप
• टेस्ट लॅम्प / मल्टीमीटर

कृती

1. प्रथम खात्री करा की केबलमध्ये वीजपुरवठा नाही.
2. केबलची आवश्यक लांबी निश्चित करा.
3. वायर स्ट्रिपरने केबलच्या टोकावर हलका कट द्या.
4. हळूवारपणे बाहेरील इन्सुलेशन काढा.
5. आतील तारा दिसल्यानंतर त्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्या.
6. आवश्यक असल्यास आतील ताऱ्यांचेही थोडे इन्सुलेशन काढा.
7. जोडणी पूर्ण झाल्यावर इन्सुलेशन टेपने व्यवस्थित गुंडाळा.

निरीक्षण

• इन्सुलेशन काढताना तारेला कोणतीही इजा झाली नाही.
• योग्य साधन वापरल्याने काम सोपे झाले.
• सुरक्षितता नियम पाळल्यास अपघात टाळता येतात.

निष्कर्ष

या प्रॅक्टिकलमधून केबलचे इन्सुलेशन सुरक्षित व योग्य पद्धतीने काढण्याची प्रक्रिया समजली. योग्य साधने आणि काळजी घेतल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात.

भविष्यातील योजना

इन्सुलेशन काढताना सुरक्षा नियमांचे अधिक काटेकोर पालन करणे व सुरक्षा उपकरणांचा नियमित वापर करणे.

भविष्यात विविध प्रकारच्या केबल्स (सिंगल कोर, मल्टीकोर, आर्मर्ड केबल) यांचे इन्सुलेशन काढण्याचा सराव करणे.

अधिक सुरक्षित आणि अचूक कामासाठी प्रगत साधने (ऑटोमॅटिक वायर स्ट्रिपर, केबल कटर) वापरणे.

विविध सेल्स व बॅटरी व्होल्टेज मोजणे

प्रस्तावना

सेल आणि बॅटरी हे विद्युत उर्जेचे स्रोत आहेत. प्रत्येक सेल किंवा बॅटरीचे निश्चित व्होल्टेज (Voltage) असते. उपकरणे योग्य प्रकारे चालण्यासाठी त्यांचे व्होल्टेज मोजणे आवश्यक असते. या प्रॅक्टिकलमध्ये विविध प्रकारच्या सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मल्टीमीटरच्या सहाय्याने मोजले जाते.

उद्देश

• विविध सेल्स व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजणे.
• मल्टीमीटरचा योग्य वापर शिकणे.
• नाममात्र (Rated) व प्रत्यक्ष (Measured) व्होल्टेजची तुलना करणे.

साहित्य

• 1.5V ड्राय सेल
• 9V बॅटरी
• 3.7V लिथियम-आयन सेल (असल्यास)
• डिजिटल मल्टीमीटर
• जोडणी तारा

कृती

1. मल्टीमीटर DC Voltage (V⎓) मोडवर सेट करा.
2. योग्य व्होल्टेज रेंज निवडा (उदा. 20V).
3. लाल प्रोब (+) बॅटरीच्या पॉझिटिव्ह टर्मिनलला व काळा प्रोब (-) निगेटिव्ह टर्मिनलला लावा.
4. मल्टीमीटरवरील वाचन नोंद करा.
5. प्रत्येक सेल/बॅटरीसाठी ही प्रक्रिया पुन्हा करा.

निरीक्षण

क्र.	सेल/बॅटरी प्रकार	नाममात्र व्होल्टेज	मोजलेले व्होल्टेज
1	ड्राय सेल	1.5V	1.48V
2	9V बॅटरी	9V	8.95V
3	Li-ion सेल	3.7V	3.65V

निष्कर्ष

विविध सेल्स व बॅटरीचे प्रत्यक्ष व्होल्टेज नाममात्र व्होल्टेजपेक्षा थोडे कमी/जास्त असू शकते. मल्टीमीटरच्या सहाय्याने अचूक मापन करता येते. या प्रॅक्टिकलमधून सेल व बॅटरीचे व्होल्टेज मोजण्याची पद्धत समजली.

भविष्यातील योजना

1. भविष्यात विविध प्रकारच्या बॅटऱ्या (रिचार्जेबल, लिथियम-आयन, लीड-अॅसिड) यांचे व्होल्टेज मोजून तुलना करणे.
2. बॅटरीचा चार्ज व डिस्चार्ज होताना व्होल्टेजमध्ये होणारा बदल अभ्यासणे.
3. लोड (उदा. छोटा बल्ब/रेझिस्टर) जोडून लोड कंडिशनमध्ये व्होल्टेज मोजणे.

Board भरणे

प्रस्तावना

घरगुती वायरिंगमध्ये स्विच बोर्डला खूप महत्त्व आहे. लाइट, फॅन, आणि 5A/15A सॉकेट नियंत्रित करण्यासाठी स्विच बोर्ड वापरला जातो. योग्य पद्धतीने वायरिंग केल्यास सुरक्षित आणि व्यवस्थित वीज पुरवठा मिळतो.

उद्देश

• स्विच बोर्डमध्ये योग्य पद्धतीने वायर जोडणे शिकणे
• फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन ओळखणे
• सुरक्षित वायरिंग करण्याचा सराव करणे

साहित्य

• स्विच (6A)
• सॉकेट (6A)
• होल्डर / फॅन रेग्युलेटर
• PVC वायर (लाल – फेज, काळा – न्यूट्रल, हिरवा – अर्थ)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• टेस्टर
• इन्सुलेशन टेप
• बोर्ड प्लेट

कृती

1. प्रथम मेन सप्लाय बंद करावा.
2. बोर्डमध्ये सर्व स्विच व सॉकेट व्यवस्थित बसवावे.
3. फेज वायर (लाल) मेन सप्लायमधून स्विचच्या इनपुटला जोडावी.
4. स्विचच्या आउटपुटमधून वायर लोड (लाइट/फॅन) ला जोडावी.
5. न्यूट्रल वायर (काळा) थेट लोडला जोडावी.
6. अर्थ वायर (हिरवा) सॉकेटच्या अर्थ पॉइंटला जोडावी.
7. सर्व कनेक्शन घट्ट आहेत का ते तपासावे.
8. शेवटी मेन सप्लाय सुरू करून टेस्टरने तपासणी करावी.

निरीक्षण

• स्विच ON केल्यावर लाइट/फॅन सुरू झाला.
• सॉकेटमध्ये योग्य व्होल्टेज मिळाले.
• कुठेही स्पार्किंग किंवा लूज कनेक्शन दिसले नाही.

निष्कर्ष

स्विच बोर्ड यशस्वीपणे भरला गेला. योग्य पद्धतीने फेज, न्यूट्रल आणि अर्थ कनेक्शन केल्यास सुरक्षित आणि योग्य कार्यप्रणाली मिळते.

भविष्यातील योजना

• 2 way स्विच वायरिंग शिकणे
• MCB व वितरण फळा वायरिंग शिकणे
• संपूर्ण घराची वायरिंग करण

Patti Fitting करणे

प्रस्तावना

घरगुती वायरिंगमध्ये वायर सुरक्षित आणि नीट ठेवण्यासाठी पॅटी (Casing-Capping) वापरली जाते. यामुळे वायर सुरक्षित राहतात आणि दिसायलाही नीटनेटके वाटते.

उद्देश

• भिंतीवर पॅटी योग्य पद्धतीने बसवणे शिकणे
• वायर सुरक्षितपणे पॅटीमध्ये घालणे
• सरळ व नीट मोजमाप करून फिटिंग करणे

लागणारे साहित्य

• PVC पॅटी (Casing-Capping)
• स्क्रू व रॉवेल प्लग
• ड्रिल मशीन
• स्क्रू ड्रायव्हर
• हातोडा
• मोजपट्टी (Tape)
• पेन्सिल
• वायर

कृती

1. प्रथम भिंतीवर वायर जाण्याचा मार्ग पेन्सिलने मार्क करावा.
2. मोजपट्टीने योग्य माप घेऊन पॅटी कापावी.
3. मार्क केलेल्या ठिकाणी ड्रिल मशीनने होल पाडावे.
4. रॉवेल प्लग बसवून स्क्रूने पॅटी भिंतीवर घट्ट बसवावी.
5. पॅटीमध्ये वायर व्यवस्थित व सरळ घालाव्या.
6. सर्व वायर बसवल्यानंतर कॅपिंग लावून बंद करावे.
7. शेवटी सर्व फिटिंग तपासावे.

निरीक्षण

• पॅटी भिंतीवर सरळ आणि घट्ट बसली.
• वायर सुरक्षितपणे पॅटीमध्ये बसल्या.
• कुठेही लूज फिटिंग दिसले नाही.

निष्कर्ष

पॅटी फिटिंग यशस्वीपणे पूर्ण झाले. योग्य मोजमाप व काळजीपूर्वक बसविल्यास वायरिंग सुरक्षित आणि नीटनेटकी होते.

भविष्यातील योजना

Conduit pipe wiring शिकणे

स्विच बोर्ड फिटिंग

1 रूम पूर्ण वायरिंग

बॅटरीच्या पाण्याचे घनत्व मोजणे

प्रस्तावना:

बॅटरीतील पाण्याचे (Electrolyte – आम्ल + पाणी) घनत्व मोजून बॅटरीची चार्ज स्थिती (State of Charge) कळते. घनत्व जास्त असेल तर बॅटरी पूर्ण चार्ज असते, आणि कमी असेल तर डिस्चार्ज असते.

उद्देश:

बॅटरीतील इलेक्ट्रोलाइटचे घनत्व मोजून बॅटरीची स्थिती तपासणे.

साहित्य:

• Hydrometer
• लीड-अॅसिड बॅटरी (Lead Acid Battery)
• रबर ग्लोव्हज व गॉगल
• स्वच्छ कापड

कृती:

1. प्रथम बॅटरीचे कॅप सावधपणे उघडा.
2. Hydrometer इलेक्ट्रोलाइटमध्ये हलक्या हाताने बुडवा.
3. बल्ब दाबून द्रव आत खेचा.
4. फ्लोट (float) जिथे स्थिर राहतो ते वाचन (reading) घ्या.
5. सर्व सेलचे वाचन स्वतंत्रपणे घ्या.
6. काम झाल्यावर बॅटरीचे कॅप नीट बंद करा.

निरीक्षण

घनत्व (Gravity)	बॅटरी स्थिती
1.260 – 1.280	पूर्ण चार्ज
1.230 – 1.250	अर्धी चार्ज
1.200 खाली	डिस्चार्ज

निष्कर्ष:

घनत्व 1.260 ते 1.280 दरम्यान असल्यास बॅटरी पूर्ण चार्ज आहे.
जर घनत्व कमी असेल तर बॅटरीला चार्ज करणे आवश्यक आहे.

भविष्यातील योजना

सर्व सेलचे रीडिंग समान राहतील याची काळजी घेणे.

बॅटरीतील पाण्याचे (Electrolyte – आम्ल + पाणी) घनत्व मोजून बॅटरीची चार्ज स्थिती (State of Charge) कळते. घनत्व जास्त असेल तर बॅटरी पूर्ण चार्ज असते, आणि कमी असेल तर डिस्चार्ज असते.

उद्देश:

बॅटरीतील इलेक्ट्रोलाइटचे घनत्व मोजून बॅटरीची स्थिती तपासणे.

साहित्य:

• Hydrometer
• लीड-अॅसिड बॅटरी (Lead Acid Battery)
• रबर ग्लोव्हज व गॉगल
• स्वच्छ कापड

कृती:

1. प्रथम बॅटरीचे कॅप सावधपणे उघडा.
2. Hydrometer इलेक्ट्रोलाइटमध्ये हलक्या हाताने बुडवा.
3. बल्ब दाबून द्रव आत खेचा.
4. फ्लोट (float) जिथे स्थिर राहतो ते वाचन (reading) घ्या.
5. सर्व सेलचे वाचन स्वतंत्रपणे घ्या.
6. काम झाल्यावर बॅटरीचे कॅप नीट बंद करा.

निरीक्षण

घनत्व (Gravity)	बॅटरी स्थिती
1.260 – 1.280	पूर्ण चार्ज
1.230 – 1.250	अर्धी चार्ज
1.200 खाली	डिस्चार्ज

निष्कर्ष:

घनत्व 1.260 ते 1.280 दरम्यान असल्यास बॅटरी पूर्ण चार्ज आहे.
जर घनत्व कमी असेल तर बॅटरीला चार्ज करणे आवश्यक आहे.

भविष्यातील योजना

सर्व सेलचे रीडिंग समान राहतील याची काळजी घेणे.

बॅटरीचे घनत्व दर महिन्याला Hydrometer ने तपासणे.

घनत्व कमी आढळल्यास योग्य पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे.

इलेक्ट्रोलाइटची पातळी कमी असल्यास डिस्टिल्ड वॉटर (शुद्ध पाणी) भरून योग्य लेव्हल ठेवणे.

बॅटरीचे घनत्व दर महिन्याला Hydrometer ने तपासणे.

घनत्व कमी आढळल्यास योग्य पद्धतीने बॅटरी चार्ज करणे.

इलेक्ट्रोलाइटची पातळी कमी असल्यास डिस्टिल्ड वॉटर (शुद्ध पाणी) भरून योग्य लेव्हल ठेवणे.

सोलर प्यनर खाब

प्रस्तावना

सोलर पॅनल योग्य दिशेला व योग्य उंचीवर बसवण्यासाठी मजबूत खांब (Pole) आवश्यक असतो. जागा बदलल्यास किंवा सावली येत असल्यास सोलरचा खांब दुसऱ्या योग्य जागी गाडा करून बसवावा लागतो, जेणेकरून जास्त सूर्यप्रकाश मिळेल.

उद्देश

1. सोलर पॅनलला पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळवणे
2. सावलीचा त्रास टाळणे
3. पॅनल मजबूत व सुरक्षित बसवणे
4. सोलरची कार्यक्षमता वाढवणे

साहित्य

लोखंडी/स्टील खांब

सोलर पॅनल व माउंटिंग फ्रेम

सिमेंट, वाळू, खडी

फावडा / घमेले

स्पिरिट लेव्हल (सरळपणा पाहण्यासाठी)

नट-बोल्ट

सेफ्टी हातमोजे

कृती

1. सूर्यप्रकाश चांगला मिळणारी नवी जागा निवडली.
2. त्या जागी योग्य खोलीचा खड्डा खोदला.
3. खांब खड्ड्यात सरळ उभा ठेवला.
4. सिमेंट-काँक्रीट भरून खांब मजबूत केला.
5. काँक्रीट सुकल्यानंतर सोलर पॅनल खांबावर बसवले.
6. पॅनल दक्षिण दिशेला व योग्य कोनात ठेवले.

निरीक्षण

नवीन जागी पॅनलला जास्त वेळ सूर्यप्रकाश मिळाला.

खांब मजबूत असल्यामुळे पॅनल हलत नाही.

सावली नसल्याने वीज निर्मिती वाढली.

निष्कर्ष

सोलरचा खांब योग्य जागी गाडा करून बसवल्यास सोलर पॅनलची कार्यक्षमता वाढते. मजबूत फाउंडेशन व योग्य दिशा ठेवल्यामुळे सोलर प्रणाली सुरक्षित व दीर्घकाळ उपयोगी ठरते..

फॅन फिटीग

१) प्रस्तावना

आजच्या काळात वीज उपकरणांचे महत्त्व खूप वाढले आहे. उष्ण हवामानात पंखा (Fan) हा अत्यंत उपयुक्त उपकरण आहे. पंखा लावणे शिकल्यामुळे आपण घरातील लहान-मोठी कामे स्वतः करू शकतो. या प्रकल्पातून मला पंखा कसा बसवायचा आणि सुरक्षिततेची काळजी कशी घ्यायची हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

• पंखा कसा बसवायचा हे शिकणे.
• विजेच्या कामात सुरक्षिततेचे नियम समजून घेणे.
• घरगुती उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचे कौशल्य विकसित करणे.

३) साहित्य

• सीलिंग फॅन (पंखा)
• स्क्रू ड्रायव्हर
• प्लास
• इन्सुलेटेड टेप
• स्क्रू व नट-बोल्ट
• शिडी
• वायर

४) कृती

१. सर्वप्रथम मुख्य स्विच बंद केला.
२. शिडीच्या साहाय्याने पंखा बसवायच्या ठिकाणी पोहोचलो.
३. हुक व्यवस्थित घट्ट केला.
४. वायर योग्य प्रकारे जोडल्या (लाईव्ह, न्यूट्रल आणि अर्थ).
५. स्क्रू व नट-बोल्ट घट्ट केले.
६. इन्सुलेटेड टेपने वायर सुरक्षित केल्या.
७. मुख्य स्विच सुरू करून पंखा तपासला.

५) निरीक्षण

• पंखा योग्य प्रकारे जोडल्यास तो सुरळीत फिरतो.
• वायर सैल राहिल्यास स्पार्क होऊ शकतो.
• सुरक्षिततेची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

६) निष्कर्ष

या प्रकल्पातून मला पंखा लावण्याची संपूर्ण प्रक्रिया समजली. विजेच्या कामात काळजी आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे हे शिकायला मिळाले. आता मी साधे विजेचे काम आत्मविश्वासाने करू शकतो

.

डिझेल इंजिन

१) प्रस्तावना

डिझेल इंजिन हे अंतर्गत ज्वलन (Internal Combustion) प्रकारातील इंजिन आहे. यामध्ये इंधन म्हणून डिझेल वापरले जाते. या इंजिनाचा शोध Rudolf Diesel यांनी 1890 च्या सुमारास लावला. डिझेल इंजिन हे पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त कार्यक्षम (efficient) असून ट्रॅक्टर, जनरेटर, ट्रक, बस आणि पाण्याच्या पंपामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.

२) उद्देश

• डिझेल इंजिनची रचना व कार्य समजून घेणे.
• इंजिनचे मुख्य भाग ओळखणे.
• डिझेल इंजिन कसे चालते हे शिकणे.
• चार स्ट्रोक कार्यपद्धती (Four Stroke Cycle) समजून घेणे.

३) साहित्य

• डिझेल इंजिन मॉडेल / प्रत्यक्ष इंजिन
• डिझेल इंधन
• स्पॅनर सेट
• स्क्रू ड्रायव्हर
• स्वच्छ कापड
• इंधन टाकी
• बॅटरी (सेल्फ स्टार्ट असल्यास)

४) कृती

1. इंजिनची बाह्य तपासणी केली.
2. इंधन टाकीत डिझेल भरले.
3. इंजिनचे मुख्य भाग जसे की सिलेंडर, पिस्टन, क्रॅंकशाफ्ट, फ्युएल इंजेक्टर यांची ओळख करून घेतली.
4. इंजिन सुरू केले आणि त्याची कार्यपद्धती पाहिली.
5. चार स्ट्रोक प्रक्रिया निरीक्षण केली:
   • सक्शन स्ट्रोक – हवा सिलेंडरमध्ये जाते.
   • कंप्रेशन स्ट्रोक – हवा दाबली जाते.
   • पॉवर स्ट्रोक – डिझेल इंजेक्शन होऊन स्फोट होतो व पिस्टन खाली सरकतो.
   • एग्झॉस्ट स्ट्रोक – जळलेली वायू बाहेर टाकली जाते.

५) निरीक्षण

• डिझेल इंजिनमध्ये स्पार्क प्लग नसतो.
• हवा जास्त दाबल्यामुळे इंधन आपोआप पेटते.
• इंजिन जास्त टॉर्क निर्माण करते.
• आवाज पेट्रोल इंजिनपेक्षा जास्त असतो.

६) निष्कर्ष

डिझेल इंजिन हे जास्त कार्यक्षम आणि टिकाऊ आहे. जास्त भार वाहून नेण्यासाठी व शेतीकामासाठी हे उपयुक्त आहे. कमी इंधनात जास्त काम करण्याची क्षमता असल्यामुळे औद्योगिक व कृषी क्षेत्रात डिझेल इंजिनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

सौर कुकर (Solar Cooker)

प्रस्तावना

सौर कुकर हे सूर्याच्या उष्णतेचा उपयोग करून अन्न शिजविणारे साधन आहे. सूर्य ही अक्षय ऊर्जा असल्यामुळे सौर कुकर पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर आहे. इंधनटंचाई आणि वाढते प्रदूषण लक्षात घेता सौर कुकरचा वापर करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ग्रामीण भागात तसेच ज्या ठिकाणी भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो, त्या ठिकाणी हे साधन विशेष उपयुक्त ठरते.

उद्देश

1. सूर्याच्या मोफत उर्जेचा उपयोग करणे.
2. पारंपरिक इंधनांची बचत करणे.
3. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे.
4. अक्षय ऊर्जेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.
5. सुरक्षित आणि कमी खर्चात अन्न शिजविण्याची पद्धत वापरणे.

साहित्य (साहित्य/सामग्री)

सौर कुकर तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य:

• लाकडी किंवा कागदी पेटी
• काचेची शीट
• अॅल्युमिनियम फॉइल
• काळा रंग
• थर्माकोल / जुने वर्तमानपत्र (उष्णतारोधनासाठी)
• काळ्या रंगाची भांडी

कृती (कार्यपद्धती)

1. पेटीच्या आतील बाजूस अॅल्युमिनियम फॉइल चिकटवावी.
2. उष्णता टिकवण्यासाठी थर्माकोल किंवा वर्तमानपत्र लावावे.
3. काळ्या रंगाच्या भांड्यात अन्न ठेवून पेटीत ठेवावे.
4. वरून काचेची शीट ठेवून झाकावे.
5. कुकर सूर्यप्रकाश थेट पडेल अशा ठिकाणी ठेवावा.
6. काही तासांत अन्न शिजते (सूर्यप्रकाशाच्या तीव्रतेनुसार वेळ बदलतो).

निरीक्षण

• अन्न हळूहळू आणि समान रीतीने शिजते.
• धूर किंवा हानिकारक वायू तयार होत नाहीत.
• उन्हाळ्यात कुकर अधिक कार्यक्षम असतो.
• इंधनाची बचत होते.

निष्कर्ष

सौर कुकर हे साधे, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक साधन आहे. यामुळे इंधनाची बचत होते आणि प्रदूषण कमी होते. भविष्यात ऊर्जा संकट टाळण्यासाठी आणि स्वच्छ पर्यावरण राखण्यासाठी सौर कुकरचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे.

Hydromarker & Aframe

१) प्रस्तावना

पाणी अडवणे, माती धूप थांबवणे आणि शेती सुधारण्यासाठी योग्य समतल रेषा (Contour Lines) काढणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
Hydro Marker आणि A-Frame ही दोन सोपी पण उपयुक्त साधने आहेत.
आम्ही ही साधने Electric Lab मध्ये प्रत्यक्ष शिकली आणि Social Point येथे डोंगरावर प्रत्यक्ष marking करून practical अनुभव घेतला.

२) उद्देश

• उतारावर समतल (level) रेषा शोधणे
• पाणी योग्य दिशेने अडवणे
• मातीची धूप कमी करणे
• शेती व जलसंधारणासाठी योग्य marking करणे
• Hydro Marker आणि A-Frame कसे काम करतात हे प्रत्यक्ष शिकणे

३) कृती (कार्यपद्धती)

A-Frame वापरण्याची कृती

1. A आकाराचे फ्रेम तयार केले
2. दोरी आणि वजन वापरून समतोल (level) ठरवला
3. डोंगर/उतारावर फ्रेम ठेवून दोन्ही पायांची स्थिती तपासली
4. दोन्ही बाजू समतल आल्यावर जमिनीवर खूण (marking) केली
5. अशी सलग marking करून contour line तयार केली

Hydro Marker वापरण्याची कृती

1. पाण्याने भरलेली पारदर्शक नळी वापरली
2. दोन्ही टोकांवरील पाण्याची पातळी समान ठेवली
3. वेगवेगळ्या ठिकाणी उंची समान आहे का ते तपासले
4. समान पातळी मिळाल्यावर जमिनीवर marking केली

४) निरीक्षण

• A-Frame वापरून समतल रेषा अचूक मिळाली
• Hydro Marker ने लांब अंतरावरही अचूक level दाखवला
• डोंगरावर marking केल्यामुळे पाणी थांबवण्याची योग्य दिशा समजली
• माती वाहून जाणे कसे थांबवता येते हे लक्षात आले
• दोन्ही साधने वीज न वापरता प्रभावीपणे काम करतात

५) निष्कर्ष

Hydro Marker आणि A-Frame ही स्वस्त, सोपी आणि प्रभावी साधने आहेत.
Electric Lab मधील शिक्षण आणि Social Point वरील practical मुळे जलसंधारणाचे प्रत्यक्ष ज्ञान मिळाले.
ही पद्धत शेती, डोंगराळ भाग आणि पाणी व्यवस्थापनासाठी खूप उपयुक्त आहे.

बायोगॅस

१) प्रस्तावना

आज ऊर्जा गरज वाढत चालली आहे. पारंपरिक इंधन (LPG, कोळसा, लाकूड) महाग आणि प्रदूषण करणारे आहे. त्यामुळे पर्यावरणपूरक व स्वस्त ऊर्जेचा पर्याय म्हणून बायोगॅस महत्त्वाचा आहे. बायोगॅस हा शेण, शेतीतील कचरा, भाजीपाला कचरा यापासून तयार होतो. या प्रक्रियेत गॅससोबत उत्तम सेंद्रिय खतही मिळते.

२) उद्देश

1. शेण व सेंद्रिय कचऱ्यापासून गॅस तयार करणे
2. स्वयंपाकासाठी स्वच्छ व सुरक्षित इंधन मिळवणे
3. शेतीसाठी सेंद्रिय खत तयार करणे
4. पर्यावरण प्रदूषण कमी करणे
5. इंधन खर्चात बचत करणे

३) कृती (प्रक्रिया)

1. गायीचे शेण व पाणी 1:1 प्रमाणात मिसळले
2. हे मिश्रण बायोगॅस टाकीत टाकले
3. टाकी हवाबंद (Air tight) ठेवली
4. 15 ते 30 दिवसांत जिवाणू क्रियेमुळे गॅस तयार झाला
5. तयार झालेला गॅस पाइपद्वारे गॅस चुलीपर्यंत नेला
6. टाकीतून बाहेर येणारा द्रव शेतीसाठी खत म्हणून वापरला

४) निरीक्षण

1. काही दिवसांनी टाकीत गॅस साठू लागला
2. गॅस पेटवताना निळसर ज्वाला दिसली
3. गॅस जळताना धूर निर्माण झाला नाही
4. उरलेला स्लरी (द्रव) वास कमी असलेला होता
5. स्लरी पिकांसाठी उपयुक्त असल्याचे आढळले

५) निष्कर्ष

बायोगॅस हा स्वस्त, स्वच्छ व पर्यावरणपूरक ऊर्जा स्रोत आहे. त्यातून स्वयंपाकासाठी गॅस मिळतो तसेच शेतीसाठी उत्तम सेंद्रिय खत मिळते. त्यामुळे बायोगॅस प्रकल्प ग्रामीण भागासाठी व शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

बायोगॅस (विज्ञान आश्रम) – किचन निरीक्षण

निरीक्षण :
विज्ञान आश्रममध्ये तयार होणारा बायोगॅस किचनमध्ये वापरून
एका वेळचे अन्न (भाजी, भात, आमटी इ.) शिजवता येते

कारण :

1. बायोगॅसमध्ये मिथेन (CH₄) वायू जास्त प्रमाणात असतो
2. मिथेन जळताना चांगली उष्णता निर्माण होते
3. गॅस जळताना धूर होत नाही
4. मध्यम दाबावर सतत ज्वाला मिळते

उपयोग :

• सकाळ / दुपारचे एक वेळचे जेवण
• पाणी उकळणे
• चहा, भाजी, आमटी बनवणे

:
GREY WATER { ग्रे वॉटर }

१) प्रस्ताव

आज पाण्याची टंचाई वाढत चालली आहे. घरगुती वापरातून बाहेर पडणारे पाणी जसे की आंघोळीचे, कपडे धुण्याचे, भांडी धुण्याचे पाणी याला ग्रे वॉटर असे म्हणतात. हे पाणी थेट वाया न घालवता योग्य पद्धतीने शुद्ध करून शेती, बाग किंवा झाडांना पाणी देण्यासाठी वापरता येते. विग्यान आश्रमातील इलेक्ट्रिक लॅबमध्ये आम्ही ग्रे वॉटर रिसायकल करून उपयोगात आणण्याची माहिती व प्रत्यक्ष प्रॅक्टिकल शिकलो.

२) उद्देश

• वापरलेले (सांड) पाणी पुन्हा उपयोगात आणणे
• पाण्याची बचत करणे
• शेती व बागेसाठी पर्यावरणपूरक उपाय शिकणे
• ग्रे वॉटर फिल्टरेशन सिस्टीम प्रत्यक्ष तयार करणे
• पाण्याचा पुनर्वापर कसा करावा हे समजून घेणे

३) कृती

1. घरगुती वापरातून येणारे ग्रे वॉटर वेगळ्या पाइपद्वारे गोळा केले
2. मोठे घाण कण अडवण्यासाठी जाळी/फिल्टर बसवला
3. वाळू, खडी व कोळसा वापरून फिल्टर युनिट तयार केले
4. पाणी हळूहळू फिल्टरमधून प्रवाहित केले
5. शुद्ध झालेले पाणी साठवण टाकीत जमा केले
6. हे पाणी शेतीतील पिके, झाडे व बागेला देऊन प्रत्यक्ष वापर केला

४) निरीक्षण

• फिल्टर केल्यानंतर पाणी तुलनेने स्वच्छ झाले
• दुर्गंधी कमी झाली
• झाडांना दिलेल्या पाण्यामुळे कोणताही अपाय दिसला नाही
• पाण्याचा अपव्यय कमी झाला
• शेतीसाठी उपयुक्त असल्याचे आढळले

५) निष्कर्ष

ग्रे वॉटर रिसायकलिंग ही पाण्याची बचत करणारी व पर्यावरणासाठी फायदेशीर पद्धत आहे. विग्यान आश्रमातील इलेक्ट्रिक लॅबमध्ये शिकलेली ही प्रणाली घर, शाळा व शेतामध्ये सहज वापरता येते. ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर केल्यास पाण्याची गरज कमी होते व शेतीसाठी एक चांगला पर्याय उपलब्ध होतो.

प्लेन टेबल {PLAIN TABLE}

१) प्रस्तावना

भूमी मोजणी व नकाशा तयार करण्यासाठी प्लेन टेबल सर्व्हे ही सोपी व उपयुक्त पद्धत आहे. या पद्धतीत प्रत्यक्ष जागेवरच मोजणी करून नकाशा तयार करता येतो. विज्ञान आश्रममधील गर्ल्स हॉस्टेल समोरची जागा मोजण्यासाठी प्लेन टेबलचा वापर करण्यात आला.

२) उद्देश

1. प्लेन टेबलच्या साहाय्याने जागेची लांबी व रुंदी मोजणे
2. मोजलेल्या जागेचा स्केच/नकाशा तयार करणे
3. प्रत्यक्ष सर्व्हेचा अनुभव घेणे
4. शेती व बांधकामासाठी मोजणीचे महत्त्व समजून घेणे

३) कृती (प्रक्रिया)

1. प्लेन टेबल योग्य ठिकाणी स्थिर ठेवला
2. लेव्हलिंग करून टेबल समतल केला
3. कागद टेबलवर नीट बसवून क्लिपने घट्ट धरला
4. अलिडेडच्या सहाय्याने कोपरे निश्चित केले
5. टेपच्या मदतीने जागेची लांबी व रुंदी मोजली
6. मोजमापानुसार स्केल वापरून कागदावर नकाशा काढला

४) निरीक्षण

1. जागा समतल असल्यामुळे मोजणी सोपी झाली
2. लांबी व रुंदी अचूक मोजता आली
3. प्रत्यक्ष जागेचा आकार नकाशावर स्पष्ट दिसला
4. मोजणी करताना संघकार्याचे महत्त्व जाणवले

५) निष्कर्ष

प्लेन टेबल सर्व्हेद्वारे गर्ल्स हॉस्टेल समोरची जागा अचूकपणे मोजता आली. ही पद्धत सोपी, स्वस्त व प्रत्यक्ष नकाशा तयार करण्यासाठी उपयुक्त आहे. शेती, बांधकाम व जागा नियोजनासाठी प्लेन टेबल फार उपयोगी आहे.