इलेक्ट्रिक सेफ्टी (विद्युत सुरक्षितता)
प्रस्तावना
आजच्या आधुनिक जीवनात वीज ही अत्यंत आवश्यक गोष्ट आहे. घर, शाळा, कारखाने, रुग्णालये सर्व ठिकाणी विजेचा वापर होतो. मात्र विजेचा चुकीचा वापर केल्यास अपघात, शॉक, आग लागणे यासारखे गंभीर धोके निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे विद्युत सुरक्षिततेची माहिती असणे फार गरजेचे आहे.
उद्देश
- विजेचा सुरक्षित वापर कसा करावा हे समजून घेणे
- विद्युत अपघात टाळण्यासाठी आवश्यक खबरदारी जाणून घेणे
- विद्युत उपकरणे योग्य पद्धतीने वापरण्याची सवय लावणे
कृती
- ओले हात असताना विद्युत स्विच किंवा उपकरणे वापरू नयेत
- खराब वायर, तुटलेले प्लग वापरू नयेत
- विजेच्या उपकरणांची नियमित तपासणी करावी
- मेन स्विच व फ्युजची माहिती ठेवावी
- आग लागल्यास पाणी न वापरता वाळू किंवा अग्निशामक वापरावा
साहित्य
- विद्युत वायर
- प्लग व स्विच
- फ्युज
- सर्किट ब्रेकर (MCB)
- अग्निशामक यंत्र
निरीक्षण
योग्य सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन केल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात. खराब उपकरणांमुळे वीज गळती होऊन शॉक लागण्याची शक्यता वाढते. सुरक्षित साधने वापरल्यास धोका कमी होतो.
निष्कर्ष
विद्युत सुरक्षितता ही प्रत्येकाने पाळली पाहिजे. थोडीशी काळजी व योग्य माहिती असल्यास मोठे अपघात टाळता येऊ शकतात. म्हणून विजेचा वापर करताना नेहमी सतर्क व सावध राहिले पाहिजे.
मोटर डीवायडींग (Motor Rewinding)
प्रस्तावना
विद्युत मोटरचा वापर पंखा, पंप, मशीन इत्यादी अनेक उपकरणांमध्ये केला जातो. मोटर जास्त गरम झाल्यास किंवा वायर जळाल्यास मोटर खराब होते. अशा वेळी मोटर नवीन घेण्याऐवजी डीवायडींग (रीवाइंडिंग) केल्यास मोटर पुन्हा कार्यक्षम बनते.
उद्देश
- खराब झालेल्या मोटरची दुरुस्ती करणे
- मोटरचे आयुष्य वाढवणे
- रीवाइंडिंग प्रक्रियेची माहिती मिळवणे
- खर्च कमी करणे
कृती
- सर्वप्रथम मोटरचा वीजपुरवठा बंद केला
- मोटर उघडून जुनी जळलेली वायरी काढून टाकली
- स्लॉट स्वच्छ करून नवीन इन्सुलेशन पेपर बसवला
- योग्य गेजची नवीन कॉपर वायर गुंडाळली
- कनेक्शन करून वायरी नीट बांधल्या
- मोटर वार्निशमध्ये बुडवून वाळवली
- मोटर पुन्हा बसवून चाचणी घेतली
साहित्य
- कॉपर वायर
- इन्सुलेशन पेपर
- वार्निश
- स्क्रू ड्रायव्हर
- प्लायर
- टेस्टिंग मीटर
- हातोडा
निरीक्षण
रीवाइंडिंग केल्यानंतर मोटर सुरळीत सुरू झाली. आवाज कमी झाला आणि मोटर जास्त गरम होत नव्हती. योग्य वायर व इन्सुलेशन वापरल्यामुळे मोटरची कार्यक्षमता वाढली.
निष्कर्ष
मोटर डीवायडींग केल्यामुळे खराब मोटर पुन्हा वापरण्यायोग्य बनते. योग्य पद्धत, सुरक्षितता आणि साहित्य वापरल्यास मोटर दीर्घकाळ टिकते. त्यामुळे रीवाइंडिंग ही उपयुक्त व किफायतशीर प्रक्रिया आहे.
फोटो
वायरिंगचे प्रकार
प्रस्तावना
विद्युत वायरिंग ही घरगुती व औद्योगिक वीजपुरवठ्याची महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. योग्य प्रकारची वायरिंग केल्यास वीज सुरक्षित, विश्वासार्ह आणि कार्यक्षमरीत्या वापरता येते. वेगवेगळ्या ठिकाणी गरजेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारची वायरिंग केली जाते.
उद्देश
- विविध प्रकारच्या वायरिंगची माहिती मिळवणे
- सुरक्षित वायरिंग कशी करावी हे समजून घेणे
- प्रत्येक वायरिंगचा उपयोग जाणून घेणे
कृती
- बोर्डवर विविध वायरिंगचे नमुने तयार केले
- क्लीट वायरिंग, बॅटन वायरिंग, केसिंग-कॅपिंग वायरिंग व कंड्युट वायरिंग जोडणी केली
- स्विच, होल्डर व बल्ब जोडले
- मल्टीमीटरने जोडणी तपासली
- वीजपुरवठा देऊन कार्यप्रणाली पाहिली
साहित्य
- पीव्हीसी वायर
- स्विच
- बल्ब व होल्डर
- क्लीट
- बॅटन
- केसिंग-कॅपिंग
- कंड्युट पाईप
- स्क्रू ड्रायव्हर
- टेस्टिंग मीटर
निरीक्षण
- क्लीट वायरिंग तात्पुरत्या वापरासाठी योग्य आहे
- बॅटन वायरिंग स्वस्त व सोपी आहे
- केसिंग-कॅपिंग वायरिंग सुरक्षित दिसते
- कंड्युट वायरिंग सर्वात सुरक्षित व टिकाऊ आहे
निष्कर्ष
वायरिंगचे प्रकार ठिकाण व गरजेनुसार निवडले पाहिजेत. सुरक्षितता, खर्च व टिकाऊपणा लक्षात घेऊन योग्य वायरिंग केल्यास विद्युत अपघात टाळता येतात आणि वीजेचा योग्य वापर होतो.
प्रस्तावना
सोलर पॅनल योग्य दिशेला व योग्य उंचीवर बसवण्यासाठी मजबूत खांब (Pole) आवश्यक असतो. जागा बदलल्यास किंवा सावली येत असल्यास सोलरचा खांब दुसऱ्या योग्य जागी गाडा करून बसवावा लागतो, जेणेकरून जास्त सूर्यप्रकाश मिळेल.
उद्देश
- सोलर पॅनलला पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळवणे
- सावलीचा त्रास टाळणे
- पॅनल मजबूत व सुरक्षित बसवणे
- सोलरची कार्यक्षमता वाढवणे
साहित्य
लोखंडी/स्टील खांब
सोलर पॅनल व माउंटिंग फ्रेम
सिमेंट, वाळू, खडी
फावडा / घमेले
स्पिरिट लेव्हल (सरळपणा पाहण्यासाठी)
नट-बोल्ट
सेफ्टी हातमोजे
कृती
- सूर्यप्रकाश चांगला मिळणारी नवी जागा निवडली.
- त्या जागी योग्य खोलीचा खड्डा खोदला.
- खांब खड्ड्यात सरळ उभा ठेवला.
- सिमेंट-काँक्रीट भरून खांब मजबूत केला.
- काँक्रीट सुकल्यानंतर सोलर पॅनल खांबावर बसवले.
- पॅनल दक्षिण दिशेला व योग्य कोनात ठेवले.
निरीक्षण
नवीन जागी पॅनलला जास्त वेळ सूर्यप्रकाश मिळाला.
खांब मजबूत असल्यामुळे पॅनल हलत नाही.
सावली नसल्याने वीज निर्मिती वाढली.
निष्कर्ष
सोलरचा खांब योग्य जागी गाडा करून बसवल्यास सोलर पॅनलची कार्यक्षमता वाढते. मजबूत फाउंडेशन व योग्य दिशा ठेवल्यामुळे सोलर प्रणाली सुरक्षित व दीर्घकाळ उपयोगी ठरते.
प्रस्तावना
लीड-अॅसिड बॅटरीमध्ये पाणी व आम्ल (Electrolyte) असते. या द्रावणाची Specific Gravity (Water Gravity) तपासून बॅटरीची चार्ज स्थिती कळते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी चांगल्या स्थितीत असते.
उद्देश
- बॅटरीची चार्ज स्थिती तपासणे
- बॅटरी नीट काम करते का ते जाणून घेणे
- बॅटरीचे आयुष्य वाढवणे
- देखभाल (Maintenance) शिकणे
साहित्य
लीड-अॅसिड बॅटरी
हायड्रोमीटर (Hydrometer)
स्वच्छ कापड
सेफ्टी हातमोजे
चष्मा (Eye protection)
कृती
- बॅटरीचा चार्ज बंद करून सुरक्षित ठिकाणी ठेवली.
- बॅटरी सेलचे झाकण उघडले.
- हायड्रोमीटर बॅटरीच्या सेलमध्ये टाकून द्रावण ओढले.
- हायड्रोमीटरवरील स्केल वाचून ग्रॅव्हिटी नोट केली.
- सर्व सेलची ग्रॅव्हिटी तपासली.
- काम झाल्यावर सेल झाकण बंद केले.
(सर्व कृती शिक्षक/तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली केल्या.)
निरीक्षण
1.250 – 1.280 : बॅटरी पूर्ण चार्ज 🔋
1.200 – 1.240 : मध्यम चार्ज
1.150 – 1.190 : कमी चार्ज
सर्व सेलची ग्रॅव्हिटी जवळजवळ सारखी असल्यास बॅटरी चांगली असते.
निष्कर्ष
बॅटरीतील Water Gravity चेक केल्याने बॅटरीची स्थिती समजते. योग्य ग्रॅव्हिटी असल्यास बॅटरी कार्यक्षम राहते. नियमित तपासणी व सेफ्टी नियम पाळल्यास बॅटरीचे आयुष्य वाढते.
फोटो
