साधने व उपकरणे
१) प्रस्तावना
मी विज्ञान आश्रमात असताना WORK SHOPमध्ये विविध यंत्रे व साधनांवर काम करण्याची संधी मिळाली. या कार्यशाळेत लोखंडी काम, वेल्डिंग, कटिंग, ग्राइंडिंग व मशीन फॅब्रिकेशनसाठी वेगवेगळी उपकरणे वापरली जातात. या साधनांच्या साहाय्याने विविध वस्तू तयार करणे व दुरुस्ती करणे शक्य होते.
२) उद्देश
- कार्यशाळेत वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची ओळख करून घेणे
- प्रत्येक मशीन कसे काम करते हे समजून घेणे
- वेल्डिंग व फॅब्रिकेशन प्रक्रियेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे
- सुरक्षिततेचे नियम पाळून काम करणे शिकणे
३) कृती
कार्यशाळेत खालील साधने व यंत्रे पाहिली व वापरली:
- गॅस वेल्डिंग मशीन – गॅसच्या साहाय्याने दोन लोखंडी तुकडे जोडण्यासाठी वापरली जाते.
- इलेक्ट्रिक वेल्डिंग मशीन – इलेक्ट्रोड वापरून लोखंडी काम जोडले जाते.
- CO₂ वेल्डिंग मशीन – CO₂ गॅस वापरून स्वच्छ व मजबूत वेल्डिंग केली जाते.
- ग्राइंडर मशीन – लोखंडी तुकड्यांचे कडे गुळगुळीत करण्यासाठी वापरली जाते.
- कटर मशीन – लोखंडी पत्रे व रॉड कापण्यासाठी वापरली जाते.
- हातोडा, गॅस कटर, मोजमाप साधने – सहाय्यक साधने म्हणून वापरली जातात.
सर्व मशीन वापरताना सेफ्टी गॉगल्स, हातमोजे व योग्य कपडे वापरण्यात आले.
४) निरीक्षण
- वेल्डिंग मशीन योग्य पद्धतीने वापरल्यास जोड मजबूत होते.
- CO₂ वेल्डिंगमुळे वेल्डिंग स्वच्छ व आकर्षक दिसते.
- ग्राइंडर व कटर मशीन वापरताना जास्त काळजी घ्यावी लागते.
- सेफ्टी नियम न पाळल्यास अपघात होण्याची शक्यता असते.
५) निष्कर्ष
विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेमुळे मला विविध साधने व मशीनची माहिती मिळाली. प्रत्यक्ष काम केल्यामुळे फॅब्रिकेशन व वेल्डिंग प्रक्रियेचा अनुभव आला. सुरक्षिततेचे महत्त्व समजले आणि भविष्यात तांत्रिक कामासाठी आत्मविश्वास वाढला.
मापन
१) प्रस्तावना
विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेत काम करताना मापनाचे खूप महत्त्व आहे. कोणतेही काम अचूक करण्यासाठी योग्य मापन आवश्यक असते. या ठिकाणी मला टेप मापनाच्या सहाय्याने ब्रिटिश (इंच) व मेट्रिक (से.मी., मि.मी., मीटर) पद्धतीने मापन कसे करायचे हे शिकायला मिळाले.
२) उद्देश
- टेप मापन कसे वापरायचे हे शिकणे
- ब्रिटिश व मेट्रिक मापन पद्धती समजून घेणे
- इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटर यांमधील फरक ओळखणे
- अचूक मापन घेण्याची सवय लावणे
३) कृती
- टेप मापन (Measuring Tape) हातात घेऊन त्यावरील स्केल पाहिले.
- एका बाजूला ब्रिटिश पद्धत (Inch) व दुसऱ्या बाजूला मेट्रिक पद्धत (cm, mm, meter) असल्याचे समजले.
- लोखंडी रॉड, लाकडी तुकडा व टेबल यांचे मापन केले.
- इंचमध्ये मापन करून ते सेंटीमीटरमध्ये बदलून पाहिले.
- मापन करताना टेप सरळ ठेवणे व सुरुवातीचा शून्य बिंदू (0) बरोबर घेणे शिकले.
४) निरीक्षण
- 1 इंच = 2.54 सेंटीमीटर असतो.
- मेट्रिक पद्धत अधिक सोपी व अचूक वाटली.
- चुकीच्या पद्धतीने टेप धरल्यास मापन चुकते.
- लहान मापनासाठी मिलीमीटर उपयोगी ठरते.
५) निष्कर्ष
टेप मापनाच्या वापरामुळे मला ब्रिटिश व मेट्रिक दोन्ही मापन पद्धती समजल्या. इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटरमध्ये मापन कसे करायचे याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. योग्य मापनामुळे कार्यशाळेतील काम अचूक व सुरक्षित होते हे समजले.
RCC (Reinforced Cement Concrete) कॉलम
१) प्रस्तावना :
मी विज्ञान आश्रम येथे वर्कशॉप करत असताना RCC (Reinforced Cement Concrete) कॉलम विषयी सविस्तर ज्ञान घेतले. RCC कॉलम हा इमारतीचा महत्त्वाचा भाग असून तो संपूर्ण बांधकामाचा भार पेलतो. या प्रशिक्षणात मला कॉलम तयार करण्याची पद्धत, साहित्याचे प्रमाण, मोजमाप करणे, तसेच लोखंडी सळ्या (रॉड) बांधणे शिकायला मिळाले.
२) उद्देश :
- RCC कॉलम म्हणजे काय हे समजून घेणे.
- सिमेंट, वाळू व खडी यांचे योग्य प्रमाण शिकणे.
- कॉलमसाठी लोखंडी सळ्या (पिलरचे पिंजरे) तयार करणे शिकणे.
- मापन व लेव्हल तपासणे शिकणे.
- सुरक्षित आणि मजबूत बांधकामाची पद्धत समजून घेणे.
३) कृती :
- सर्वप्रथम कॉलमचे माप घेतले.
- नकाशानुसार लोखंडी सळ्यांचे तुकडे कापले.
- सळ्या बांधून कॉलमचा पिंजरा (Reinforcement Cage) तयार केला.
- शटरिंग बसवली.
- काँक्रीट मिक्स तयार केले. (उदा. 1:2:4 प्रमाण – 1 सिमेंट : 2 वाळू : 4 खडी)
- तयार मिश्रण शटरिंगमध्ये भरले.
- व्हायब्रेटरने काँक्रीट घट्ट बसवले.
- ठराविक दिवस पाणी घालून क्युरिंग केले.
४) निरीक्षण :
- RCC कॉलम मजबूत आणि टिकाऊ असतो.
- लोखंड आणि काँक्रीट एकत्र वापरल्यामुळे भार सहन करण्याची क्षमता वाढते.
- योग्य प्रमाण आणि मोजमाप केल्यास कॉलम सरळ व मजबूत तयार होतो.
- क्युरिंग केल्याने काँक्रीट अधिक मजबूत होते.
५) निष्कर्ष :
या वर्कशॉपमधून मला RCC कॉलमचे महत्त्व समजले. कॉलम तयार करताना योग्य मोजमाप, सिमेंट-वाळू-खडीचे प्रमाण आणि लोखंडी सळ्यांची योग्य बांधणी आवश्यक आहे. RCC कॉलममुळे इमारत मजबूत, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ टिकणारी बनते.
RCC कॉलमचे फायदे :
भूकंप प्रतिरोधक क्षमता – योग्य डिझाइन केल्यास भूकंपात स्थिर राहतो.
जास्त मजबुती – लोखंड व काँक्रीटमुळे भार सहन करण्याची क्षमता जास्त असते.
टिकाऊपणा – दीर्घकाळ मजबूत राहतो.
आग व पावसापासून संरक्षण – हवामानाचा कमी परिणाम होतो.
कमी देखभाल खर्च – वारंवार दुरुस्ती लागत नाही.
उंच इमारतीसाठी योग्य – बहुमजली बांधकामात सुरक्षित.
वेल्डिंग
१) प्रस्तावना
वेल्डिंग ही दोन किंवा अधिक धातूंचे तुकडे उष्णता, दाब किंवा दोन्हींच्या साहाय्याने कायमस्वरूपी जोडण्याची प्रक्रिया आहे. उद्योग, बांधकाम, वाहननिर्मिती, जहाजबांधणी आणि दुरुस्ती कामांमध्ये वेल्डिंगला अत्यंत महत्त्व आहे. वेल्डिंगच्या विविध पद्धती आहेत जसे की आर्क वेल्डिंग, गॅस वेल्डिंग, TIG वेल्डिंग, MIG वेल्डिंग इत्यादी.
२) उद्देश
- दोन धातूंचे तुकडे मजबूत व कायमस्वरूपी जोडणे.
- वेल्डिंग प्रक्रियेची माहिती व प्रत्यक्ष अनुभव मिळवणे.
- योग्य तापमान, सुरक्षा नियम व उपकरणांचा वापर शिकणे.
- वेल्डिंग जोडांची गुणवत्ता तपासणे.
३) कृती
- आवश्यक साहित्य व साधने गोळा केली (वेल्डिंग मशीन, इलेक्ट्रोड, हातमोजे, हेल्मेट).
- जोडायचे धातू स्वच्छ करून योग्य स्थितीत ठेवले.
- वेल्डिंग मशीन सुरू करून योग्य करंट सेट केला.
- इलेक्ट्रोडच्या साहाय्याने आर्क तयार करून जोडावर समान वेगाने वेल्डिंग केले.
- थंड झाल्यानंतर स्लॅग काढून जोड स्वच्छ केला.
४) निरीक्षण
- वेल्डिंग करताना तीव्र प्रकाश व उष्णता निर्माण झाली.
- योग्य करंट असल्यास जोड मजबूत व गुळगुळीत दिसला.
- जास्त करंट असल्यास धातू वितळण्याची शक्यता वाढली.
- सुरक्षा साधनांचा वापर आवश्यक असल्याचे लक्षात आले.
५) निष्कर्ष
वेल्डिंग प्रक्रियेद्वारे धातूंचे तुकडे मजबूतपणे जोडता येतात. योग्य उपकरणे, करंट व सुरक्षा उपायांचे पालन केल्यास उत्तम दर्जाचा जोड मिळतो. वेल्डिंग ही औद्योगिक क्षेत्रातील एक अत्यंत उपयुक्त व महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.
