. Bruddin
लहान पिल्लांच्या ब्रूडिंग व्यवस्थापनाविषयी (Brooding Management of Chicks) सविस्तर शैक्षणिक नोट्स आहेत. या नोट्सचे मराठीत स्पष्ट आणि सुटसुटीत वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:१) पिल्ले येण्यापूर्वी शेडची तयारीशेडची स्वच्छता: शेड पूर्णपणे स्वच्छ, निर्जंतुक आणि कोरडे करून घ्यावे.लिटर (गादी) व्यवस्था: जमिनीवर साधारण ३ ते ४ इंच जाडीचे कोरडे व पाणी शोषून घेणारे लिटर (उदा. लाकडाचा भुसा किंवा भुसावळ) पसरवावे.साहित्याची मांडणी: ब्रूडर (Brooder), ब्रूडर गार्ड (Brooder Guard), फीडर्स (खाद्याची भांडी) आणि ड्रिंकर्स (पाण्याची भांडी) पुरेशा प्रमाणात लावावेत.तापमान नियंत्रण: पिल्ले शेडमध्ये येण्याच्या काही तास आधीच ब्रूडर सुरू करावा, जेणेकरून पिल्लांच्या पातळीवर (chick-level) योग्य व उबदार तापमान तयार होईल.२) ब्रूडर (Brooder) म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकारव्याख्या: लहान पिल्लांना त्यांच्या सुरुवातीच्या काळात आवश्यक असणारी कृत्रिम उष्णता आणि ऊब देणारे उपकरण किंवा व्यवस्थेला ‘ब्रूडर’ म्हणतात.ब्रूडरचा प्रकार (Brooder Type)ऊर्जा स्त्रोत (Energy Source)मुख्य वैशिष्ट्ये (Features)Electric Brooderवीज (Electricity)तापमान नियंत्रित करणे सोपे असते.Gas BrooderLPG / गॅसमोठ्या संख्येने असलेल्या पिल्लांच्या (Flock) व्यवस्थापनासाठी उत्तम.Infrared Brooderवीज किंवा गॅसयाची उष्णता थेट पिल्लांच्या अंगावर पडते.Hover Brooderछत्रीच्या आकाराची रचनाछत्रीसारख्या भागामुळे उष्णता खालीच कोंडून राहते.Charcoal Brooderकोळसास्वस्त आहे, पण धूर आणि कार्बन मोनॉक्साइड (CO) मुळे विशेष काळजी घ्यावी लागते.Bulb Brooderसाधे बल्ब (वीज)कमी संख्येने असलेल्या पिल्लांसाठी अत्यंत उपयुक्त.टीप: ५०० पिल्लांच्या बॅचसाठी ब्रूडरची संख्या ही त्याच्या क्षमता प्रमाणावर (rated capacity) ठरवावी. वीज गेल्यास नेहमी बॅकअप उष्णता किंवा पॉवरची व्यवस्था ठेवणे सुरक्षित ठरते.३) ब्रूडर गार्ड आणि फीडर-ड्रिंकर मांडणीब्रूडर गार्ड (Brooder Guard): ब्रूडरच्या भोवती साधारण १.५ ते २ फूट उंचीचे गोलाकार कुंपण (Guard) लावावे. ते गोलाकार असावे जेणेकरून कोपरे तयार होणार नाहीत (कोपऱ्यात पिल्ले एकमेकांवर चिरडून मरण्याची भीती असते).भांड्यांची रचना: खाद्याची भांडी (Feeders) आणि पाण्याची भांडी (Drinkers) ब्रूडरच्या बाजूने आलटून-पालटून (एक खाद्याचे, एक पाण्याचे या क्रमाने) वर्तुळाकार मांडून ठेवावीत.जागा वाढवणे: जशी पिल्ले मोठी होतील, तसा ब्रूडिंगचा एरिया हळूहळू वाढवत जावा.
४) तापमान व्यवस्थापन (Temperature Management)वय (दिवस)पिल्लांच्या पातळीवरील तापमान (Chick-level Temperature)० – ७ दिवस३२ – ३५°C८ – १४ दिवस२९ – ३२°C१५ – २१ दिवस२७ – २९°C२२ – २८ दिवस२४ – २७°Cटीप: यापुढील तापमान हे हवामान व पिल्लांच्या वर्तणुकीनुसार नियंत्रित करावे.५) पाणी व खाद्य व्यवस्थापन (Water and Feed Management)पाण्याची उपलब्धता: पिल्ले फार्मवर आल्यानंतर त्यांना स्वच्छ पाण्याची उपलब्धता त्वरित सुनिश्चित करावी.ड्रिंकर (Drinker) व्यवस्थापन: ड्रिंकर अशा पद्धतीने ठेवावा की, पिल्ले त्यात पडणार नाहीत आणि आजूबाजूचे लिटर (लिटर) ओले होणार नाही.खाद्याचा दर्जा: पिल्लांना उच्च गुणवत्तेचे Chick Starter Feed (सुरुवातीचे खाद्य) द्यावे.खाद्य देण्याची पद्धत: पहिल्या काही दिवसांत खाद्य chick paper किंवा ट्रेवर थोडे पसरवून द्यावे, जेणेकरून पिल्लांना ते सहज खाता येईल.क्रॉप फिल (Crop Fill) तपासणी: पहिल्या २४ तासांत पिल्लांचे ‘क्रॉप फिल’ (पोट/अन्नपुटी भरले आहे का) तपासावे. यावरून पिल्लांनी पाणी व खाद्य व्यवस्थित घेतले आहे की नाही, याची खात्री होते.६) लिटर व्यवस्थापन (Litter Management)लिटरची स्थिती: लिटर नेहमी कोरडे आणि भुसभुशीत ठेवावे.ओले लिटर बदलणे: ड्रिंकरजवळ ओले झालेले लिटर त्वरित बाहेर काढावे.धोके: लिटर ओले राहिल्यामुळे गोठ्यात अमोनिया (Ammonia) वायू तयार होतो, तसेच कॉक्सीडिओसिस (Coccidiosis), पायांचे विकार आणि इतर गंभीर आरोग्य समस्या वाढू शकतात.७) व्हेंटिलेशन व ड्राफ्ट कंट्रोल (Ventilation & Draft Control)ताजी हवा: ब्रूडिंग (Brooding) दरम्यान क्युबिकल किंवा शेडमध्ये उबदार वातावरणासोबतच ताजी हवा मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे.वायू व आर्द्रता नियंत्रण: शेडमध्ये अमोनिया वायू साचू देऊ नये आणि जास्त आर्द्रता (Humidity) राहू देऊ नये.थंड हवेपासून संरक्षण: खेळती हवा ठेवताना, बाहेरची थेट थंड हवा पिल्लांना लागणार नाही याची काळजी घ्यावी (थंड हवेचा थेट झोत पिल्लांवर पडू देऊ नये).
