workshop

साधने व उपकरणे

१) प्रस्तावना

मी विज्ञान आश्रमात असताना WORK SHOPमध्ये विविध यंत्रे व साधनांवर काम करण्याची संधी मिळाली. या कार्यशाळेत लोखंडी काम, वेल्डिंग, कटिंग, ग्राइंडिंग व मशीन फॅब्रिकेशनसाठी वेगवेगळी उपकरणे वापरली जातात. या साधनांच्या साहाय्याने विविध वस्तू तयार करणे व दुरुस्ती करणे शक्य होते.

२) उद्देश

1. कार्यशाळेत वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची ओळख करून घेणे
2. प्रत्येक मशीन कसे काम करते हे समजून घेणे
3. वेल्डिंग व फॅब्रिकेशन प्रक्रियेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे
4. सुरक्षिततेचे नियम पाळून काम करणे शिकणे

३) कृती

कार्यशाळेत खालील साधने व यंत्रे पाहिली व वापरली:

• गॅस वेल्डिंग मशीन – गॅसच्या साहाय्याने दोन लोखंडी तुकडे जोडण्यासाठी वापरली जाते.
• इलेक्ट्रिक वेल्डिंग मशीन – इलेक्ट्रोड वापरून लोखंडी काम जोडले जाते.
• CO₂ वेल्डिंग मशीन – CO₂ गॅस वापरून स्वच्छ व मजबूत वेल्डिंग केली जाते.
• ग्राइंडर मशीन – लोखंडी तुकड्यांचे कडे गुळगुळीत करण्यासाठी वापरली जाते.
• कटर मशीन – लोखंडी पत्रे व रॉड कापण्यासाठी वापरली जाते.
• हातोडा, गॅस कटर, मोजमाप साधने – सहाय्यक साधने म्हणून वापरली जातात.

सर्व मशीन वापरताना सेफ्टी गॉगल्स, हातमोजे व योग्य कपडे वापरण्यात आले.

४) निरीक्षण

• वेल्डिंग मशीन योग्य पद्धतीने वापरल्यास जोड मजबूत होते.
• CO₂ वेल्डिंगमुळे वेल्डिंग स्वच्छ व आकर्षक दिसते.
• ग्राइंडर व कटर मशीन वापरताना जास्त काळजी घ्यावी लागते.
• सेफ्टी नियम न पाळल्यास अपघात होण्याची शक्यता असते.

५) निष्कर्ष

विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेमुळे मला विविध साधने व मशीनची माहिती मिळाली. प्रत्यक्ष काम केल्यामुळे फॅब्रिकेशन व वेल्डिंग प्रक्रियेचा अनुभव आला. सुरक्षिततेचे महत्त्व समजले आणि भविष्यात तांत्रिक कामासाठी आत्मविश्वास वाढला.

मापन

१) प्रस्तावना

विज्ञान आश्रमातील कार्यशाळेत काम करताना मापनाचे खूप महत्त्व आहे. कोणतेही काम अचूक करण्यासाठी योग्य मापन आवश्यक असते. या ठिकाणी मला टेप मापनाच्या सहाय्याने ब्रिटिश (इंच) व मेट्रिक (से.मी., मि.मी., मीटर) पद्धतीने मापन कसे करायचे हे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश

1. टेप मापन कसे वापरायचे हे शिकणे
2. ब्रिटिश व मेट्रिक मापन पद्धती समजून घेणे
3. इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटर यांमधील फरक ओळखणे
4. अचूक मापन घेण्याची सवय लावणे

३) कृती

• टेप मापन (Measuring Tape) हातात घेऊन त्यावरील स्केल पाहिले.
• एका बाजूला ब्रिटिश पद्धत (Inch) व दुसऱ्या बाजूला मेट्रिक पद्धत (cm, mm, meter) असल्याचे समजले.
• लोखंडी रॉड, लाकडी तुकडा व टेबल यांचे मापन केले.
• इंचमध्ये मापन करून ते सेंटीमीटरमध्ये बदलून पाहिले.
• मापन करताना टेप सरळ ठेवणे व सुरुवातीचा शून्य बिंदू (0) बरोबर घेणे शिकले.

४) निरीक्षण

• 1 इंच = 2.54 सेंटीमीटर असतो.
• मेट्रिक पद्धत अधिक सोपी व अचूक वाटली.
• चुकीच्या पद्धतीने टेप धरल्यास मापन चुकते.
• लहान मापनासाठी मिलीमीटर उपयोगी ठरते.

५) निष्कर्ष

टेप मापनाच्या वापरामुळे मला ब्रिटिश व मेट्रिक दोन्ही मापन पद्धती समजल्या. इंच, सेंटीमीटर, मिलीमीटर व मीटरमध्ये मापन कसे करायचे याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. योग्य मापनामुळे कार्यशाळेतील काम अचूक व सुरक्षित होते हे समजले.

RCC (Reinforced Cement Concrete) कॉलम

१) प्रस्तावना :

मी विज्ञान आश्रम येथे वर्कशॉप करत असताना RCC (Reinforced Cement Concrete) कॉलम विषयी सविस्तर ज्ञान घेतले. RCC कॉलम हा इमारतीचा महत्त्वाचा भाग असून तो संपूर्ण बांधकामाचा भार पेलतो. या प्रशिक्षणात मला कॉलम तयार करण्याची पद्धत, साहित्याचे प्रमाण, मोजमाप करणे, तसेच लोखंडी सळ्या (रॉड) बांधणे शिकायला मिळाले.

२) उद्देश :

1. RCC कॉलम म्हणजे काय हे समजून घेणे.
2. सिमेंट, वाळू व खडी यांचे योग्य प्रमाण शिकणे.
3. कॉलमसाठी लोखंडी सळ्या (पिलरचे पिंजरे) तयार करणे शिकणे.
4. मापन व लेव्हल तपासणे शिकणे.
5. सुरक्षित आणि मजबूत बांधकामाची पद्धत समजून घेणे.

३) कृती :

1. सर्वप्रथम कॉलमचे माप घेतले.
2. नकाशानुसार लोखंडी सळ्यांचे तुकडे कापले.
3. सळ्या बांधून कॉलमचा पिंजरा (Reinforcement Cage) तयार केला.
4. शटरिंग बसवली.
5. काँक्रीट मिक्स तयार केले. (उदा. 1:2:4 प्रमाण – 1 सिमेंट : 2 वाळू : 4 खडी)
6. तयार मिश्रण शटरिंगमध्ये भरले.
7. व्हायब्रेटरने काँक्रीट घट्ट बसवले.
8. ठराविक दिवस पाणी घालून क्युरिंग केले.

४) निरीक्षण :

• RCC कॉलम मजबूत आणि टिकाऊ असतो.
• लोखंड आणि काँक्रीट एकत्र वापरल्यामुळे भार सहन करण्याची क्षमता वाढते.
• योग्य प्रमाण आणि मोजमाप केल्यास कॉलम सरळ व मजबूत तयार होतो.
• क्युरिंग केल्याने काँक्रीट अधिक मजबूत होते.

५) निष्कर्ष :

या वर्कशॉपमधून मला RCC कॉलमचे महत्त्व समजले. कॉलम तयार करताना योग्य मोजमाप, सिमेंट-वाळू-खडीचे प्रमाण आणि लोखंडी सळ्यांची योग्य बांधणी आवश्यक आहे. RCC कॉलममुळे इमारत मजबूत, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ टिकणारी बनते.

RCC कॉलमचे फायदे :

भूकंप प्रतिरोधक क्षमता – योग्य डिझाइन केल्यास भूकंपात स्थिर राहतो.

जास्त मजबुती – लोखंड व काँक्रीटमुळे भार सहन करण्याची क्षमता जास्त असते.

टिकाऊपणा – दीर्घकाळ मजबूत राहतो.

आग व पावसापासून संरक्षण – हवामानाचा कमी परिणाम होतो.

कमी देखभाल खर्च – वारंवार दुरुस्ती लागत नाही.

उंच इमारतीसाठी योग्य – बहुमजली बांधकामात सुरक्षित.

वेल्डिंग
१) प्रस्तावना

वेल्डिंग ही दोन किंवा अधिक धातूंचे तुकडे उष्णता, दाब किंवा दोन्हींच्या साहाय्याने कायमस्वरूपी जोडण्याची प्रक्रिया आहे. उद्योग, बांधकाम, वाहननिर्मिती, जहाजबांधणी आणि दुरुस्ती कामांमध्ये वेल्डिंगला अत्यंत महत्त्व आहे. वेल्डिंगच्या विविध पद्धती आहेत जसे की आर्क वेल्डिंग, गॅस वेल्डिंग, TIG वेल्डिंग, MIG वेल्डिंग इत्यादी.

२) उद्देश

1. दोन धातूंचे तुकडे मजबूत व कायमस्वरूपी जोडणे.
2. वेल्डिंग प्रक्रियेची माहिती व प्रत्यक्ष अनुभव मिळवणे.
3. योग्य तापमान, सुरक्षा नियम व उपकरणांचा वापर शिकणे.
4. वेल्डिंग जोडांची गुणवत्ता तपासणे.

३) कृती

1. आवश्यक साहित्य व साधने गोळा केली (वेल्डिंग मशीन, इलेक्ट्रोड, हातमोजे, हेल्मेट).
2. जोडायचे धातू स्वच्छ करून योग्य स्थितीत ठेवले.
3. वेल्डिंग मशीन सुरू करून योग्य करंट सेट केला.
4. इलेक्ट्रोडच्या साहाय्याने आर्क तयार करून जोडावर समान वेगाने वेल्डिंग केले.
5. थंड झाल्यानंतर स्लॅग काढून जोड स्वच्छ केला.

४) निरीक्षण

1. वेल्डिंग करताना तीव्र प्रकाश व उष्णता निर्माण झाली.
2. योग्य करंट असल्यास जोड मजबूत व गुळगुळीत दिसला.
3. जास्त करंट असल्यास धातू वितळण्याची शक्यता वाढली.
4. सुरक्षा साधनांचा वापर आवश्यक असल्याचे लक्षात आले.

५) निष्कर्ष

वेल्डिंग प्रक्रियेद्वारे धातूंचे तुकडे मजबूतपणे जोडता येतात. योग्य उपकरणे, करंट व सुरक्षा उपायांचे पालन केल्यास उत्तम दर्जाचा जोड मिळतो. वेल्डिंग ही औद्योगिक क्षेत्रातील एक अत्यंत उपयुक्त व महत्त्वाची प्रक्रिया आहे.

पोल्ट्रीसाठी जाळी बांधण्याचे काम

१) प्रस्तावना

आम्ही विज्ञान आश्रम येथे वर्कशॉप शिक्षण घेत असताना आम्हाला प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळावा म्हणून सुभाष चौधरी वस्ती येथे पोल्ट्रीसाठी जाळी बांधण्याचे काम दिले गेले. या कामातून आम्हाला नियोजन, मोजमाप, जाळी बांधकाम व प्रत्यक्ष श्रमाचे महत्त्व समजले. आम्ही सुमारे ५० फूट पोल्ट्री जाळी बांधली आणि त्याबद्दल आम्हाला १२०० रुपये मानधन मिळाले.

२) उद्देश

• पोल्ट्री जाळी बांधण्याची पद्धत शिकणे.
• कामाचे योग्य नियोजन करणे.
• जाळीचे प्रकार व त्यांची बांधणी समजून घेणे.
• कटिंग, मोजमाप व जाळी आवळण्याची पद्धत शिकणे.
• प्रत्यक्ष कामातून अनुभव मिळवणे.

३) कृती

• प्रथम कामाचे नियोजन केले.
• पोल्ट्रीसाठी लागणाऱ्या जागेचे मोजमाप घेतले (५० फूट).
• जाळीचे प्रकार पाहून योग्य जाळी निवडली.
• आवश्यक साहित्य (जाळी, वायर, खांब, कटर इ.) गोळा केले.
• जाळी कटिंग करून योग्य मापात तयार केली.
• खांबांना जाळी व्यवस्थित आवळून बांधली.
• शेवटी संपूर्ण जाळी मजबूत आहे का ते तपासले.

४) निरीक्षण

• जाळी सरळ व ताणून बांधणे महत्त्वाचे असते.
• योग्य मोजमाप केल्यास साहित्य व वेळ वाचतो.
• टीमवर्कमुळे काम लवकर पूर्ण होते.
• जाळी आवळताना काळजी घेतली नाही तर जखम होऊ शकते.

५) निष्कर्ष

या कामातून आम्हाला पोल्ट्री जाळी बांधण्याचे संपूर्ण ज्ञान मिळाले. नियोजन, मोजमाप, कटिंग व जाळी आवळण्याची पद्धत शिकलो. तसेच प्रत्यक्ष काम करून श्रमाचे महत्त्व समजले. ५० फूट पोल्ट्री जाळी बांधल्याबद्दल आम्हाला १२०० रुपये मिळाले, ज्यामुळे आमचा आत्मविश्वास वाढला.

जाळी	५० फुट	10,450
खिळे	1kg	100
तार	2kg	150
बोईसर	500gram	100
मजुरी		1200 total:- 12,000

पावडर कोटिंग
१ प्रस्तावना

पावडर कोटिंग ही धातू किंवा इतर पृष्ठभागांवर संरक्षक व आकर्षक आवरण देण्याची आधुनिक पद्धत आहे. या प्रक्रियेत रंग पावडरच्या स्वरूपात वापरला जातो. पावडरला विद्युत्‌भार देऊन ती वस्तूच्या पृष्ठभागावर फवारली जाते आणि नंतर ओव्हनमध्ये तापवून ती वितळवून घट्ट थर तयार केला जातो.

पारंपरिक द्रव रंगांपेक्षा पावडर कोटिंग अधिक टिकाऊ, गंजरोधक, पर्यावरणपूरक आणि आकर्षक फिनिश देणारी प्रक्रिया आहे. त्यामुळे उद्योग, फर्निचर, वाहनांचे भाग, घरगुती उपकरणे इत्यादींमध्ये याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

२) उद्देश

• धातूच्या पृष्ठभागाचे गंजापासून संरक्षण करणे.
• वस्तूला आकर्षक व गुळगुळीत फिनिश देणे.
• रंगाचा टिकाऊपणा व मजबुती वाढवणे.
• पर्यावरणपूरक व किफायतशीर रंग प्रक्रिया समजून घेणे.

३) कृती

१. पृष्ठभाग स्वच्छ करणे: वस्तूवरील धूळ, ग्रीस व गंज काढून टाकणे.
२. प्री-ट्रीटमेंट: रासायनिक प्रक्रिया करून पृष्ठभाग तयार करणे.
३. पावडर फवारणी: इलेक्ट्रोस्टॅटिक गनच्या साहाय्याने पावडर फवारणे.
४. क्युरिंग (तापवणे): वस्तू ओव्हनमध्ये ठराविक तापमानावर ठेवून पावडर वितळवणे.
५. थंड करणे: बाहेर काढून नैसर्गिकरित्या थंड होऊ देणे.

४) निरीक्षक

• पृष्ठभाग गुळगुळीत व एकसमान दिसतो.
• रंगाचा थर मजबूत व टिकाऊ असतो.
• गंजरोधक क्षमता वाढते.
• रंग सोलत नाही किंवा लवकर निघत नाही.

पावडर कोटिंग ही आधुनिक, टिकाऊ व पर्यावरणपूरक रंग प्रक्रिया आहे. यामुळे वस्तूचे आयुष्य वाढते, आकर्षक फिनिश मिळते आणि गंजापासून प्रभावी संरक्षण होते. त्यामुळे औद्योगिक तसेच घरगुती वापरासाठी ही अत्यंत उपयुक्त पद्धत आहे.

मिलिंग मशीन

१) प्रस्तावना :
मिलिंग मशीन ही धातू किंवा इतर कडक वस्तूंवर कटिंग, आकार देणे आणि पृष्ठभाग सपाट करणे यासाठी वापरली जाणारी मशीन आहे. या मशीनमध्ये फिरणाऱ्या कटरच्या मदतीने धातूचा अतिरिक्त भाग कापला जातो. उद्योग, वर्कशॉप आणि उत्पादन क्षेत्रात मिलिंग मशीनचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो.

२) उद्देश :

1. धातूच्या वस्तूंना योग्य आकार देणे.
2. पृष्ठभाग सपाट व गुळगुळीत करणे.
3. स्लॉट, ग्रूव्ह किंवा गियर तयार करणे.
4. मशीनिंग प्रक्रियेचे ज्ञान मिळवणे.

३) कृती :

1. सर्वप्रथम मिलिंग मशीन स्वच्छ करून तपासणी केली.
2. कामासाठी लागणारा धातूचा तुकडा मशीनच्या टेबलवर व्हाइस मध्ये घट्ट बसवला.
3. योग्य प्रकारचा कटर स्पिंडलमध्ये बसवला.
4. मशीन सुरू करून कटर हळूहळू वर्कपीसवर चालवला.
5. आवश्यक त्या मापानुसार कटिंग करून काम पूर्ण केले.
6. मशीन बंद करून तयार झालेला तुकडा तपासला.

४) निरीक्षण :

1. कटर फिरताना धातूचा अतिरिक्त भाग कापला जातो.
2. पृष्ठभाग सपाट आणि गुळगुळीत झाला.
3. योग्य वेग आणि फीड ठेवल्यास काम चांगले होते.

५) निष्कर्ष :
मिलिंग मशीनच्या मदतीने धातूच्या वस्तूंना अचूक आकार देणे आणि पृष्ठभाग सपाट करणे शक्य होते. उद्योग आणि वर्कशॉपमध्ये ही मशीन अत्यंत उपयुक्त आहे.

वुड राउटर मशीन

१) प्रस्तावना :
वुड राउटर मशीन ही लाकडावर विविध प्रकारचे कटिंग, डिझाईन आणि आकार देण्यासाठी वापरली जाणारी मशीन आहे. या मशीनमध्ये फिरणाऱ्या राउटर बिटच्या मदतीने लाकडावर खोबणी, डिझाईन, कडा गुळगुळीत करणे इत्यादी कामे केली जातात. सुतारकाम आणि फर्निचर बनवण्यामध्ये या मशीनचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग होतो.

२) उद्देश :

1. लाकडावर डिझाईन आणि खोबणी तयार करणे.
2. लाकडाच्या कडा गुळगुळीत करणे.
3. फर्निचर बनवण्यासाठी अचूक आकार देणे.
4. राउटर मशीन वापरण्याचे कौशल्य शिकणे.

३) कृती :

1. सर्वप्रथम वुड राउटर मशीन तपासून स्वच्छ केली.
2. कामासाठी लागणारा लाकडाचा तुकडा टेबलवर व्यवस्थित बसवला.
3. आवश्यक त्या कामासाठी योग्य राउटर बिट मशीनमध्ये बसवला.
4. मशीन सुरू करून राउटर बिट लाकडावर सावकाश चालवला.
5. आवश्यक त्या आकारानुसार किंवा डिझाईननुसार कटिंग केले.
6. काम पूर्ण झाल्यावर मशीन बंद करून तयार झालेला तुकडा तपासला.

४) निरीक्षण :

1. राउटर बिट फिरताना लाकडावर खोबणी तयार होते.
2. लाकडाच्या कडा गुळगुळीत आणि सुंदर होतात.
3. योग्य वेग आणि नियंत्रण ठेवल्यास काम अचूक होते.

५) निष्कर्ष :
वुड राउटर मशीनच्या मदतीने लाकडावर विविध प्रकारचे डिझाईन, खोबणी आणि अचूक आकार तयार करता येतात. सुतारकाम आणि फर्निचर तयार करण्यासाठी ही मशीन खूप उपयुक्त आहे.

प्लाजमा कटर

१) प्रस्तावना :
प्लाजमा कटर ही धातू कापण्यासाठी वापरली जाणारी आधुनिक मशीन आहे. या मशीनमध्ये उच्च तापमानाचा प्लाजमा जेट तयार करून धातू पटकन आणि अचूकपणे कापला जातो. वर्कशॉप, फॅब्रिकेशन आणि उद्योगांमध्ये प्लाजमा कटरचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो.

२) उद्देश :

1. धातूचे पत्रे किंवा तुकडे अचूकपणे कापणे.
2. कमी वेळेत जलद कटिंग करणे.
3. कटिंग प्रक्रियेचे ज्ञान मिळवणे.
4. आधुनिक कटिंग मशीनचा वापर शिकणे.

३) कृती :

1. सर्वप्रथम प्लाजमा कटर मशीन तपासून योग्यरित्या जोडणी केली.
2. कापायचा धातूचा तुकडा टेबलवर व्यवस्थित ठेवला.
3. मशीन सुरू करून प्लाजमा टॉर्च धातूवर योग्य अंतरावर धरला.
4. ट्रिगर दाबून प्लाजमा जेट तयार केला.
5. आवश्यक त्या रेषेनुसार हळूहळू कटिंग केले.
6. काम पूर्ण झाल्यावर मशीन बंद केली आणि तयार झालेला तुकडा तपासला.

४) निरीक्षण :

1. प्लाजमा जेटमुळे धातू जलद वितळून कापला जातो.
2. कटिंग अचूक आणि स्वच्छ होते.
3. योग्य वेग आणि अंतर ठेवल्यास चांगले परिणाम मिळतात.

५) निष्कर्ष :
प्लाजमा कटरच्या मदतीने धातूचे पत्रे जलद, अचूक आणि सोप्या पद्धतीने कापता येतात. त्यामुळे उद्योग आणि फॅब्रिकेशन कामांमध्ये ही मशीन अत्यंत उपयुक्त ठरते.

लेथ मशीन

१) प्रस्तावना :
लेथ मशीन ही धातू किंवा लाकडाच्या वस्तूंना गोल आकार देण्यासाठी वापरली जाणारी मशीन आहे. या मशीनमध्ये वर्कपीस फिरत असतो आणि कटिंग टूलच्या मदतीने त्यावर कटिंग केले जाते. वर्कशॉप आणि उद्योगांमध्ये लेथ मशीनचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो.

२) उद्देश :

1. धातू किंवा लाकडाला गोल आकार देणे.
2. कटिंग, थ्रेडिंग आणि ड्रिलिंग करणे.
3. मशीनिंग प्रक्रियेचे ज्ञान मिळवणे.
4. लेथ मशीन वापरण्याचे कौशल्य शिकणे.

३) कृती :

1. सर्वप्रथम लेथ मशीन स्वच्छ करून तपासणी केली.
2. कामासाठी लागणारा धातूचा तुकडा चक (Chuck) मध्ये घट्ट बसवला.
3. योग्य कटिंग टूल टूल पोस्टमध्ये बसवले.
4. मशीन सुरू करून वर्कपीस फिरवला.
5. टूल हळूहळू वर्कपीसवर चालवून आवश्यक त्या आकारानुसार कटिंग केले.
6. काम पूर्ण झाल्यावर मशीन बंद करून तयार झालेला तुकडा तपासला.

४) निरीक्षण :

1. वर्कपीस फिरताना टूलने धातूचा अतिरिक्त भाग कापला.
2. वस्तूला गोल आणि गुळगुळीत आकार मिळाला.
3. योग्य वेग आणि फीड ठेवल्यास काम अचूक होते.

५) निष्कर्ष :
लेथ मशीनच्या मदतीने धातू किंवा लाकडाच्या वस्तूंना अचूक गोल आकार देता येतो. त्यामुळे वर्कशॉप आणि उद्योगांमध्ये ही मशीन अत्यंत उपयुक्त आहे.