शेळी पालनाचे मूल्य : शेळीपालन कमी भांडवलात सुरू आहे आणि चांगला नफा मिळवून देणारा व्यवसाय आहे. शेळीपासून दूध, शेण आणि कातडी मांस. शेळांची वाढ जलद होते वजनन क्षमता सुस्थिती उत्पन्न. ग्रामीण बाजारासाठी शेळीपालन हा उत्पादनाचा स्त्रोत आहे.
शेळ्यांच्या जाती :
1. उस्मानाबादी (Osmanabadi) :
उगम – धाराशिव (उस्मानाबाद), सोलापूर.
उपयोग – दूध व मांस.
- वैशिष्ट्ये – काळा रंग, मजबूत शरीर, जुळी पिले देण्याची क्षमता.
2. संगमनेरी (Sangamneri) :
- उगम – अहमदनगर, नाशिक
- उपयोग – दूध व मांस
- वैशिष्ट्ये – पांढरा किंवा तपकिरी रंग, मध्यम आकार.
3. जमुनापारी (Jamunapari) :
- उगम – उत्तर प्रदेश
- उपयोग – दूध व मांस
- वैशिष्ट्ये – मोठे शरीर, लांब कान, चांगले दूध उत्पादन.
4. सिरोही (Sirohi) :
- उगम – राजस्थान
- उपयोग – मांस
- -वैशिष्ट्ये – वेगाने वाढणारी व मजबूत जात.
5. कोकण कन्याल –
- उगम कोकण विभाग –
- उपयोग – मांस –
- वैशिष्ट्ये – दमट हवामानात चांगली वाढ.
6. बोअर (Boer)
- उगम – दक्षिण आफ्रिका-
- उपयोग – मांस
- वैशिष्ट्ये – जलद वजन वाढणारी जात.
हिरवा चारा :
- नेपियर, लुसर्न, मका.वाळलेला चारा – कडबा, गवत.संतुलित खाद्य
- मका, सोयाबीन पेंड, गहू भरडा.
- खनिज मिश्रण व मीठ.स्वच्छ व भरपूर पिण्याचे पाणी.
निवारा : गोठा हवेशीर, कोरडा व स्वच्छ असावा.पावसाचे पाणी साचणार नाही अशी व्यवस्था असावी.उन्हाळ्यात सावली व हिवाळ्यात थंडीपासून संरक्षण असावे.पिण्यासाठी नेहमी स्वच्छ पाणी उपलब्ध असावे.खाद्य व पाणी देण्यासाठी स्वच्छ जागा असावी.शेण व मूत्राचा योग्य निचरा होईल अशी व्यवस्था असावी.
स्वच्छता : गोठा दररोज साफ करावा.शेण व मूत्र नियमित काढावे.खाद्य व पाण्याची भांडी स्वच्छ ठेवावीत.दूध काढण्यापूर्वी व नंतर कास स्वच्छ धुवावी.माशा, डास व किडींपासून संरक्षण करावे.गायीला नियमित अंघोळ व ब्रशिंग करावे.
आरोग्य : संतुलित व पौष्टिक आहार द्यावा.स्वच्छ पिण्याचे पाणी द्यावे.नियमित आरोग्य तपासणी करावी.आजारी जनावरांना वेगळे ठेवावे.जंतनाशक औषधे वेळेवर द्यावीत.कोणतेही आजाराचे लक्षण दिसल्यास पशुवैद्यांचा सल्ला घ्यावा.
लसीकरण : FMD (तोंड-खुर रोग) – दर 6 महिन्यांनी लस.HS (हेमोरॅजिक सेप्टिसेमिया) – वर्षातून 1 वेळ.BQ (ब्लॅक क्वार्टर) – वर्षातून 1 वेळ.LSD (लम्पी स्किन डिसीज) – शासनाच्या सूचनेनुसार लसीकरण.सर्व लसी पशुवैद्यांच्या सल्ल्यानुसार व योग्य वेळेत द्याव्यात.
अर्थकारण (दुग्धव्यवसायाचे अर्थशास्त्र) : दूध विक्रीतून नियमित उत्पन्न उत्पन्न. दूध शेण गांडूळ खत व बायोगॅस तयार करते.वासरे व इतर दुग्धजन्य पदार्थ विकून उत्पन्न उत्पन्न. योग्य व्यवस्थापन खर्च कमी अतिरिक्त नफा वाढतो.
शेळीचे वजन : (किलो) = (छातीचा घेर × छातीचा घेर × शरीराची लांबी) ÷ 660
मोजमाप :छातीचा घेर (Heart Girth) – इंचात
शरीराची लांबी (Body Length) – इंचात
उदाहरण:छातीचा घेर = 30 इंच शरीराची लांबी = 28 इंच
. = 30×30×28÷660 = 38.2kg
