गृह आणि आरोग्य

वैयक्तिक स्वच्छता

माहिती

स्वतःच्या शरीराची, कपड्यांची व आजूबाजूच्या सवयींची स्वच्छता राखणे म्हणजे वैयक्तिक स्वच्छता. यामुळे आरोग्य चांगले राहते आणि आजारांपासून संरक्षण मिळते.

उद्दिष्टे

शरीर निरोगी व स्वच्छ ठेवणे
आजार व संसर्ग टाळणे
चांगल्या सवयी लावणे
आत्मविश्वास वाढवणे
समाजात स्वच्छतेचे महत्त्व समजावणे

निरीक्षण

हात नियमितपणे साबणाने धुतले जातात का?
जेवणापूर्वी व शौचानंतर हात धुण्याची सवय आहे का?
दात दिवसातून दोन वेळा घासले जातात का?
नखे कापलेली व स्वच्छ आहेत का?
केस स्वच्छ व नीटनेटके आहेत का?
स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात का?
रुमालाचा योग्य वापर केला जातो का?

पाव बनवणे

माहिती

पाव हा मैद्यापासून तयार होणारा अन्नपदार्थ आहे. तो यीस्ट, पाणी, साखर व मीठ यांच्या सहाय्याने तयार केला जातो. पाव हा मऊ, हलका व चविष्ट असतो. भारतात पावभाजी, वडा-पाव यांसारख्या पदार्थांसोबत पाव मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो.

उद्देश

लोकांना सोपे, स्वस्त आणि पोटभर अन्न उपलब्ध करून देणे.
दैनंदिन जीवनात वेगाने तयार होणारा व सहज खाता येणारा अन्नपदार्थ देणे.
भाजी, उसळ, वडा, मांसाहार इत्यादी पदार्थांसोबत पूरक अन्न म्हणून वापर करता यावा.
शरीराला त्वरित ऊर्जा मिळावी यासाठी कर्बोदकयुक्त अन्न देणे.
शहरी व ग्रामीण भागात सर्वसामान्य लोकांच्या आहारात उपयुक्त असा अन्नपदार्थ उपलब्ध करणे.
चवीत विविधता आणून आहार आकर्षक व रुचकर बनवणे.
लहान मुले, कामगार, विद्यार्थी यांना सहज खाता येणारे अन्न देणे.

कृती

मैद्यात यीस्ट, साखर व मीठ मिसळावे.
थोडे थोडे पाणी घालून पीठ मळावे.
पीठ झाकून उबदार ठिकाणी फुगण्यासाठी ठेवावे.
फुगलेले पीठ साच्यात घालावे.
ओव्हनमध्ये किंवा भट्टीत भाजावे.
तयार झाल्यावर पाव थंड करून वापरावा.

पाव कॉस्टिंग

मटेरीअल	वजन	दर /Kg	किंमत
मैदा	5Kg	45	225
साखर	100gm	42	4.2
मीठ	80gm	30	2.4
यीस्ट	110gm	160	17.6
ब्रेड इम्प्रुअर	10gm	500	5
तेल	50gm	150	7.5
ओव्हन चार्जेस	unit	14/1u	14
		एकून	275.7
	मजुरी टोटल एका पावाची किंमत	३५% ३७२.१९ २.८८पैसे

मोरिंगा चिक्की ऑर्डर

माहिती

मोरिंगा म्हणजेच शेवगा ही अत्यंत पोषक औषधी वनस्पती आहे. शेवग्याची पाने, शेंगा, फुले व बिया यांचा उपयोग आहारात व औषधनिर्मितीत होतो. शेवग्याच्या पानांची पावडर तयार करण्यासाठी मोरिंगा चक्की वापरली जाते. ही चक्की लघुउद्योगासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

उद्देश

शेवग्याच्या पानांपासून स्वच्छ व दर्जेदार पावडर तयार करणे
शेवगा प्रक्रिया उद्योगाला चालना देणे
ग्रामीण भागात स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण करणे
शेवग्याच्या पोषणमूल्यांचे जतन करणे
आयुर्वेदिक व न्यूट्रास्युटिकल उत्पादनासाठी कच्चा माल तयार करणे
शेतीपूरक व्यवसाय वाढवणे

कृती

शेवग्याची काही ताजी पाने आणणे.
पाने स्वच्छ धुवून वाळवणे.
त्या पानांचा वापर भाजी किंवा काढा तयार करण्यासाठी कसा केला जातो हे पाहणे.
मोठ्या व्यक्तीकडून त्याचे आरोग्यदायी फायदे जाणून घेणे.

परिसरातील शेवग्याचे झाड निरीक्षण करणे.
त्याची पाने, फुले व शेंगा पाहणे.
शेवग्याबाबत माहिती पुस्तकातून किंवा शिक्षकांकडून गोळा करणे.

आवळा लोणचं

प्रस्तावना

आवळा हे एक औषधी व पौष्टिक फळ आहे. आवळ्यापासून लोणचे, मुरंबा, चूर्ण इत्यादी पदार्थ तयार केले जातात. आवळा लोणचे चवीला आंबट-तिखट असून आरोग्यास उपयुक्त आहे.

उद्देश

आवळा लोणचे कसे तयार केले जाते हे समजून घेणे.
आवळ्याचे पौष्टिक व औषधी गुणधर्म जाणून घेणे.
घरगुती पदार्थ जतन (संरक्षण) पद्धती समजून घेणे.

साहित्य

ताजे आवळे
मीठ
हळद
तिखट
मोहरीची पावडर
मेथीदाणे
तेल
स्वच्छ काचेची बरणी

कृती

आवळे स्वच्छ धुवून कोरडे करावेत.
आवळे उकडून त्याचे फोड करावेत.
कढईत तेल गरम करून मेथीदाणे भाजावेत.
त्यात हळद, तिखट, मोहरी पावडर व मीठ घालावे.
त्यात आवळ्याचे फोड घालून नीट मिसळावे.
मिश्रण थंड झाल्यावर स्वच्छ बरणीत भरावे.
लोणचे 2–3 दिवस उन्हात ठेवावे.

लोणचं कॉस्टिंग

मटेरिअल	वजण	दर/kg	किंमत
आवळा	2k g	40 Rs	80.00
लोणच मसाला	150 km	80 Rs/100 gm	120.00
साध मीठ	150 gm	30 Rs/kg
तेल	400 gm	150 Rs/kg	60.00
गॅस चार्जेस	30 gm	14 kg	1.86
पॅकिंग चार्जेस	10	10 Rs	100.00
कॉईल	10 फ	1 Rs	10.00 37.6 36 131.72 508.08 मजुरी =35%

निरीक्षण

लोणच्याचा रंग पिवळसर-हिरवा दिसतो.
लोणच्याला आंबट-तिखट चव येते.
तेल व मीठामुळे लोणचे जास्त दिवस टिकते.
आवळ्याचा वास व चव मसाल्यामुळे वाढते.

आवळा सुपारी

माहिती

आवळ्याचे (Indian Gooseberry) तुकडे करून त्यांना मीठ, मसाले किंवा थोडी साखर घालून वाळवले जाते. काही प्रकारांमध्ये पुदिना, जिरे, काळं मीठ इ. घालतात. ही तंबाखूविरहित (tobacco-free) असते.

उद्देश

मुखशुद्धी व तोंडाला ताजेपणा देणे
पचनास मदत करणे
आंबट-गोड चवेसाठी खाण्याची इच्छा भागवणे
तंबाखूयुक्त सुपारीचा पर्याय म्हणून वापर

फायदे

आवळ्यात व्हिटॅमिन C आणि अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक असतात.

पचन सुधारण्यास मदत
आम्लपित्त acidity शकमी करण्यास सहाय्य
रोगप्रतिकारक शक्ती वाढविण्यास मदत
तोंडाची दुर्गंधी कमी करण्यास मदत
त्वचा आणि केसांसाठी उपयुक्त दीर्घकालीन सेवन केल्यास

निष्कर्ष

आवळा सुपारी ही पचन आणि रोगप्रतिकारशक्तीसाठी उपयोगी ठरू शकते.तरीही मर्यादित प्रमाणात सेवन करणेच योग्य आहे.

निरीक्षण

आवळ्यात व्हिटॅमिन C मोठ्या प्रमाणात आढळते.
नियमित पण मर्यादित सेवन केल्यास पचनास मदत होते.
साखरयुक्त प्रकार मधुमेहींसाठी योग्य नाही.
अति सेवन केल्यास आम्लपित्त किंवा पोटदुखी होऊ शकते.

चहा

प्रस्तावना

चहा हा जगातील सर्वाधिक प्रचलित पेयांपैकी एक आहे. भारतात चहाला विशेष स्थान आहे. सकाळची सुरुवात असो वा पाहुणचार चहा हा दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. चहाची निर्मिती Camellia sinensis या वनस्पतीच्या पानांपासून केली जाते. भारतात विशेषतः Assamदार्जिलिंग परिसर आणि येथे मोठ्या प्रमाणावर चहाची लागवड केली जाते.

चहाचे प्रकार

काळा चहा
हिरवा चहा
पांढरा चहा
ऊलाँग चहा
प्रत्येक प्रकाराची प्रक्रिया आणि चव वेगळी असते.

उद्देश

चहा पिण्यामागील प्रमुख उद्देश पुढीलप्रमाणे आहेत:
शरीराला ताजेतवानेपणा देणे
थकवा कमी करणे
सामाजिक संवाद वाढवणे
पाहुणचाराचा भाग म्हणून वापर
काही प्रमाणात आरोग्यदायी गुण मिळवणे (विशेषतः हिरवा चहा)

निरीक्षण

चहामध्ये कॅफिन असते, त्यामुळे तो जागरूकता वाढवतो.
जास्त प्रमाणात चहा घेतल्यास अॅसिडिटी किंवा अनिद्रा होऊ शकते.
मध्यम प्रमाणात घेतल्यास चहा आरोग्यास फायदेशीर ठरू शकतो.
भारतात “कटिंग चहा” ही संकल्पना विशेष लोकप्रिय आहे.

फायदे

अँटिऑक्सिडंट्समुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढते
हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यास मदत
पचन सुधारण्यास सहाय्य

तोटे

कॅफिनचे व्यसन लागू शकते
जास्त साखर घातल्यास आरोग्यावर वाईट परिणाम
झोपेवर परिणाम होऊ शकतो

निष्कर्ष

चहा हे केवळ पेय नसून तो भारतीय संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. योग्य प्रमाणात चहा घेतल्यास तो आरोग्यास लाभदायक ठरतो. मात्र अतिरेक टाळणे आवश्यक आहे.

कृती

प्रथम भांड्यात पाणी गरम करा.
पाणी उकळू लागल्यावर त्यात चहापत्ती घाला.
नंतर त्यात साखर आणि दूध मिसळा.
२ ३ मिनिटे उकळू द्या.
गाळून कपात ओता.
गरमागरम चहा सर्व्ह करा.

साहित्य

१ कप पाणी
१ २ कप दूध
१ ते २ चमचे साखर
१ चमचा चहापत्ती
वेलची किंवा आले ऐच्छिक

टूटी-फ्रूटी

प्रस्तावना

टूटी-फ्रूटी ही एक गोड, रंगीत आणि आकर्षक प्रक्रिया केलेली फळाची उत्पादने आहेत. प्रामुख्याने कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार केली जाते. केक, बिस्किटे, आइस्क्रीम व स्वीट्समध्ये टूटी-फ्रूटीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.

उद्देश

कच्च्या पपईपासून टूटी-फ्रूटी तयार करण्याची प्रक्रिया समजून घेणे.

साहित्य

कच्ची पपई – 2 नग (एकूण वजन : 2793 ग्रॅम)

साखर व पाणी

अन्न रंग / फ्लेवर – 4 प्रकार

गॅस, भांडे, चाकू, चमचा

पदार्थ	वजन
कच्ची पपई	1.791 किलो
वेस्टेज	53 ग्रॅम
पपईच्या फोडी	1171 ग्रॅम
प्रोडक्शन लॉस	117 ग्रॅम
साखर	1171 ग्रॅम
पाणी	550 ग्रॅम
कलर	0.5 ग्रॅम
फ्लेवर	3 ml

कृती

दोन कच्च्या पपई सोलून त्यांचे लहान तुकडे करून लो गॅसवर 3 ते 5 मिनिटे उकळले.

साखर व पाण्याचा एकतारी पाक तयार करून त्यात पपईचे तुकडे टाकले.

मिश्रण चार भागांत विभागून वेगवेगळे फ्लेवर घालून टूटी-फ्रूटी तयार केली.

निरीक्षण

उकळल्यानंतर पपईचे तुकडे मऊ झाले व पाकामुळे गोडवा आला.

फ्लेवरमुळे टूटी-फ्रूटी आकर्षक रंगाची व चवीची झाली

निष्कर्ष

कच्च्या पपईपासून dटूटी-फ्रूटी तयार करता येते हे शिकलो.

योग्य उकळणे, पाक बनवणे व स्वच्छता अन्नप्रक्रियेत महत्त्वाची आहे हे समजले.

महत्त्वाची आहे हे समजले.

अ.क्र	साहित्य	वजन	दर (₹/kg किंवा युनिट)	किंमत (₹)
1	पपई	500 gm	20 ₹/kg	10.00
2	साखर	292 gm	42 ₹/kg	12.264
3	कलर	5 gm	300 ₹/kg	0.15
4	फ्लेवर स्ट्रॉबेरी	3 ml	10 ₹/20 ml	10.50
5	गॅस चार्जेस	30 gm	870 ₹/kg	1.86
6	फिक्स चार्जेस	1 unit	10 ₹/unit	10.00
7	पॅकिंग चार्जेस	4 बॅग	3 ₹/bag	12.00

Total Cost = ₹ 76.64

गुलाब जामून

प्रस्तावना

गुलाब जमून आणि रसगुल्ले हे गोड असतात .गुलाबजाम हा मावा किंवा खव्यापासून तयार करून तळला जातो आणि साखरेच्या पाकात भिजवला जातो. त्याचा मऊ, रसाळ आणि सुगंधी स्वाद सर्वांना आवडतो. दुसरीकडे

उद्देश

खाव्या पासून गुलाब जमून बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेण्य करिता .

साहित्य

खवा

मैदा

बेकिंग सोडा

दूध

साखर

पाणी

कृती

गोळे साखरेच्या पाकात मुरण्या साठी ठेऊन दिले

दुध पासून ख्गावा तयार कारून घेतला

खव्याच वाजून करून त्यच्या निम्या वजन एवढ्या मैद्या मध्ये माळून घेतलं

मळलेल्या पीटाचे गोळे करून घेतले

गोळे तेलात टाळून घेतले