बियाची रचना (द्विदल बी – Dicot Seed)
पर्णांकुर (Plumule) – गर्भातील अंकुराचा वरचा भाग. यापासून खोड व पाने विकसित होतात.
पर्णांकुर अक्ष (Plumular Axis) – पर्णांकुर आणि बीजपत्रे (Cotyledons) यांना जोडणारा गर्भाचा भाग.
मूळांकुर (Radicle) – गर्भातील मुळाचा भाग. यापासून प्राथमिक मूळ तयार होते.
बीजपत्रे (Cotyledons) – बियाची पाने. ती अन्न साठवतात आणि उगवणीच्या वेळी रोपाला पोषण देतात.
बीजावरण (Testa) – बियाचे बाह्य कठीण आवरण. ते बियाचे इजा, कीटक व रोगांपासून संरक्षण करते.
बियांचे प्रकार
१. द्विदल बी (Dicot Seed)
दोन बीजपत्रे असतात.
अन्नाचा साठा बीजपत्रांमध्ये असतो.
प्रथिने (Proteins) जास्त प्रमाणात असतात.
उदाहरणे: हरभरा, वाटाणा, शेंग (Bean).
२. एकदल बी (Monocot Seed)
एक बीजपत्र असते.
अन्नाचा साठा मुख्यतः एंडोस्पर्म (Endosperm) मध्ये असतो.
कार्बोहायड्रेट्स जास्त प्रमाणात असतात.
उदाहरणे: तांदूळ, गहू, मका.
बीज प्रक्रिया (Seed Treatment)
पेरणीपूर्वी बियांना रोग, कीड आणि बुरशीपासून संरक्षण मिळावे तसेच उगवण चांगली व्हावी यासाठी केलेली प्रक्रिया म्हणजे बीज प्रक्रिया.
अ) रासायनिक बीज प्रक्रिया
एम-४५ (मॅन्कोझेब) या बुरशीनाशकाचा वापर करतात.
१० ग्रॅम बुरशीनाशक + १० मि.ली. पाणी मिसळून १ किलो बियांना समान रीतीने लावतात.
ब) जैविक बीज प्रक्रिया
ट्रायकोडर्मा (Trichoderma) वापरतात.
१ किलो बियांसाठी २ ग्रॅम ट्रायकोडर्मा वापरतात.
यामुळे बियांचे बुरशीजन्य रोगांपासून नैसर्गिक संरक्षण होते.
क) सेंद्रिय बीज प्रक्रिया
बियांना गोमूत्र किंवा कडुनिंब (नीम) आधारित द्रावणाने प्रक्रिया करतात.
यामुळे रोगांचे प्रमाण कमी होते आणि निरोगी रोपांची वाढ होते.
